تاریخ پست:1397/6/28 18:18
آناهید خزیر

‌ميرزا حسن رشديه در خانواده‌اي روحاني و خوشنام، در محله‌ چرنداب تبريز متولد شد. پدرش حاج ميرزامهدي تبريزي و مادرش نوه‌ صادق‌خان شقاقي بود. او در ناز و نعمت نباليد؛ برخاسته از طبقه‌ متوسطي بود كه درد جامعه را با رگ و پوست خود درك كرده بود. بچه‌سال بود كه راهي مكتبخانه شد تا سواد اموزد. ميرزاحسن در اوان كودكي، در مدتي كوتاه، به جهتِ هوش و ذكاوت خليفه‌ مكتبخانه شد؛ مكتبخانه‌اي كه درس محبت نمي‌اموخت و انقدر فلك‌اندازي‌ها روح لطيف و حساس خليفه‌ كوچك را مي‌ازرد.

ميرزاحسن به زودي مقدمات علوم عربي و احكام و فقه را فراگرفت؛ اما سرانجام تجربه‌ تلخ مكتب و درس بي‌مهري، روح پر احساس او را اشفته كرد و جذب پديده‌هاي نوظهور جهان نوين شد. از آن جمله به مطالعه‌ روزنامه‌هاي وقت رو اورد. روزنامه‌هاي اختر، ثريا، حبل‌المتين تحولي در فكر و انديشه وي ايجاد كرد. همچنين با تحولاتي كه در تعليم و تربيت، تاسيس مدارس و مؤسسات علمي و دانشگاه‌هاي كشورهاي ديگر صورت مي‌گرفت، اشنا شد. سپس در سال 1297 ق به قصد تحصيل راهي بيروت شد و در دارالمعلمين بيروت به تحصيل پرداخت. پس از فراغت به عثماني سفر كرد و پس از بازديد از مدارس آن كشور به ايروان رفت. در سال 1301 ق نخستين مدرسه‌ خود را به سبك جديد براي كودكان مسلمان در ايروان تاسيس كرد و با تاليف كتاب زبان وطن با شيوه‌ الفباي صوتي، به مشتاقان خواندن و نوشتن اموخت. اين مدرسه در سفر سوم ناصرالدين‌شاه به اروپا، به هنگام مراجعت و اقامت در ايروان، مورد توجه و بازديد شاه قرار گرفت. طرز اداره و سبك تدريس در مدرسه توجه ناصرالدين‌شاه را جلب كرد  و رشديه به ايران دعوت شد تا مدارس جديدي در تهران و شهرهاي ديگر تاسيس كند؛ اما سنت‌گرايان از همان ابتدا به مخالفت برخاسته و كارشكني كردند تا جايي كه ناصرالدين شاه نيز از تصميم خود منصرف شد و از حمايت رشديه دست برداشت. رشديه در تبريز با امين‌الدوله كه مردي روشنفكر بود و پيشكاري اذربايجان را برعهده داشت، اشنا شد. اين دو مرد فرهيخته و اشنايي يافته با دنياي نوين، طالب اصلاحات فرهنگي به سبك جديد بود. حمايت امين‌الدوله در مقام حاكم اذربايجان از رشديه، او را در ترويج روش آموزش جديد مصمم‌تر كرد. رشديه در محله‌ ششگلان تبريز مدرسه‌اي به سبك جديد بنا نهاد.

‌مخالفان همچنان به مخالفت خود با تاسيس هرگونه مدرسه ادامه دادند تا جايي كه در يكي از شب‌ها، در راه منزل، رشديه به ضرب گلوله زخمي شد؛ اما جان سالم به در برد و پس از بهبود، با فتواي علماي نجف، مسجد شيخ‌الاسلام تبريزي را به مدرسه تبديل كرد. ديري نپاييد كه اموال اين مدرسه نيز به تاراج رفت و ميرزا حسن اواره‌ ديار غربت شد و به قفقاز گريخت. او در قفقاز با طالبوف ديدار كرد، سپس راهي مصر شد و با اشتياق سابق از مدارس مصر بازديد نمود و با بزرگان تعليم و تربيت آن ديار ملاقات كرد و تجربه‌ها اندوخت.

استقرار امين‌الدوله در پايتخت و حمايت او از انديشه‌هاي رشديه، او را به تحقق هدف آرماني‌اش نزديك‌تر مي‌ساخت و بدين‌گونه بود كه در سال 1315 ق دبستان رشديه را در خانه‌ كربلايي عباسعلي گمركچي، در دروازه‌ قزوين تهران، پايه‌گذاري كرد. اين مدرسه با پنجاه نواموز فعاليت خود را اغاز كرد و نظام‌نامه‌ مدرسه مشتمل بر وظايف مدير و ناظم و معلمين و به طور كلي، اداب مدرسه‌داري نوشته شد و از حمايت علما و رجال نامداري چون امين‌الدوله، شيخ هادي نجم‌ابادي، احتشام السلطنه، علي‌خان ناظم‌الدوله، ميرزايحيي دولت‌ابادي، ممتحن‌الدوله، جعفر قلي‌خان نيرالملك برخوردار شد. پس از چندي امين‌الدوله از صدارت معزول شد؛ اما ارادت و اعتقاد او به رشديه چنان بود كه پس از عزلش طي نامه‌هايي سفارش رشديه را به نيرالملك، وزير علوم وقت، و موقرالدوله - داماد مظفرالدين شاه – كرد.

در نامه‌ او خطاب به موقرالدوله امده است:

«يكي از وجودهاي فوق‌العاده‌اي را كه در عصر خود ديده‌ام، رشديه است. هدفي را در نظر گرفته است، سعي مي‌كند به آن برسد و از هيچ رادع و مانعي نمي‌ترسد. كمتر ادمي به اين ثبات عقيده ديده‌ام. چندين سال است چه در تبريز و چه در تهران با من حشر و نشر دارد و خيلي به من نزديك است. تاكنون يك خواهش ولو كوچك از من نكرده است. چندين بار اصرار كردم تا من سرِكارم، خانه‌هاي ميرزايحيي‌خان مشيرالدوله را در سرچشمه به نام مدرسه قباله كن. گفت عمارت ان‌ها براي مدرسه خوب نيست، مدرسه را بايد بسازيم. به هر زباني گفتم اين كار را بكن و صلاح است، حالي نشد و همان جواب را داد. او دلباخته مدرسه است و جز مدرسه هيچ چيز به خيالش نمي‌گذرد. من چنين ادم از خودگذر نوعدوست نديده‌ام، شما هم نخواهيد ديد. پس از من او را خيلي اذيت خواهند كرد و چوب دوستي با مرا خواهد خورد. ادم باوفايي است و سختي‌ها را تحمل مي‌كند و از ما برنمي‌گردد. اتابك(امين‌السلطان)سعي خواهد كرد او را جلب كند، ولي او تن نخواهد داد؛ زيرا اتابك را خائن به مملكت مي‌داند. در هر حال از او غافل نمانيد. مدرسه‌ رشديه هم محبوب من است. در نگهداري آن خيلي‌خيلي همت كنيد.»

ميرزاحسن از آرمان به حق خود دست برنداشت و همچنان به فعاليت خود ادامه داد؛ اما در اين دوره امين‌الدوله و شيخ هادي نجم‌ابادي در قيد حيات نبودند تا از حمايت‌هاي مادي و معنوي ان‌ها برخوردار شود. هرچند غريب افتاده بود و مخالفان به شدت با افكار وي مخالفت مي‌كردند، ولي او همچنان پيش مي‌رفت.‌

ميرزاعلي اصغرخان امين‌السلطان، اتابك اعظم، از مخالفان سرسخت رشديه، به بهانه‌هاي مختلف از توسعه مدارس نوين به همت والاي رشديه جلوگيري مي‌كرد و سرانجام، عرصه چنان بر رشديه تنگ شد كه به قم مهاجرت كرد و در همان جا در سال 1323 شمسي در 97 سالگي درگذشت و در قبرستان نو شهر قم به خاك سپرده شد.

از ميرزاحسن رشديه تاليفاتي در زمينه‌ آموزش زبان و تعليم و تربيت به جا مانده است كه مي‌توان به كتاب‌هاي «كفايه‌ التعليم»، «بدايه‌ التعليم» و «نهايه‌ التعليم» و ... اشاره كرد.‌

رشديه به رغم همه‌ ناملايمات مداوم روزگارش، انسان خوشبختي بود؛ زيرا كوشش خستگي‌ناپذير او به ثمر نشست و به سرعت، مدارس به سبك نوين در گوشه و كنار مملكت باز شد و تلاش مخالفان اگرچه چندي از سرعت كار گرفت، اما همت رشديه و ساير قافله‌سالاران اين راه، هرگونه مانعي را از ميان برداشت و ورقي زرين در تاريخ فرهنگ ايران به جا گذاشت.‌

ميرزا حسن رشديه از پيشگامان نهضت فرهنگي ايران پس از طي دوره دو ساله تربيت معلم در بيروت، با تلاش فراوان اولين دبستان ايران را براي اموختن و نوشتن به روش اسان در ايران در سال 1266 خورشيدي تاسيس كرد و سپس با وجود مخالفت‌ها و مقاومت‌هايي كه همواره سد راه پيشروان تفكرات جديد است، مدارس ديگري در تبريز و تهران گشود. در ساليان بعد طرفداران آموزش نوين در قم، مشهد، باكو، اهواز و اردبيل مدارس ديگري را به نام رشديه تاسيس كردند.

رشديه به هنگام تاسيس اولين مدرسه ايران در ايروان گفته بود: «خدمت بزرگ من تاسيس مدرسه در ايران نيست، خدمت ذي‌قيمت من ايجاد الفباي صوتي است كه راه آموزش را سهل و آسان كرده و نوآموزان بيگناه را از آن كوره‌راه‌ها و عذاب‌ها خلاص كرده و با اين اصول است كه كودن‌ترين كودكان در شصت روز نوشتن و خواندن را مي‌آموزند. اقدامات رشديه با تاكيدي كه وي بر جنبه‌هاي عاطفي و اجتماعي آموزش و پرورش و استفاده از روش‌هاي سازند‌ه‌ی تدريس داشت، نظام آموزشي سنتي ايران را دچار تحول كرد.»


تاریخ پست:1397/6/28 18:18 اشتراک گذار ی در تلگرام
شمار بازدید :519

دیدگاه هموندان

ثبت دیدگاه

نام

رايانامه

ديدگاه

دیدگاه خصوصی است بله

برای ثبت دیدگاه عبارت امنیتی تصویررو به رو را وارد کنید.



مطالب مرتبط

هموندی در خبرنامه

آدرس رایانامه (:ایمیل) خود را وارد کنید تا خبرنامه ی امرداد روزانه نوشتارهایمان را برای شما بفرستد

Real Time Analytics