تاریخ پست:1397/9/12 15:22
خبرنگارامرداد: مارال آریایی

منطقه‌ی دوازده و يازده‌ی تهران نشاني از دوره باستان، صفويه، قاجار را در دل خود دارد ولي امروز پيش چشمان کلان شهر تهران و مسوولان وابسته روبه‌روز فرسوده‌ و از گيراييش کاسته مي‌شود.
احمد مسجدجامعي که آشنايي بالايي با تهران قديم و امروزي دارد در گفت‌وگو با امرداد به پيشينه تاريخي محله اودلاجان اشاره کرد: «واژه‌ی اودلاجان آميخته‌اي از واژه‌هاي «اُو» به‌چَم (:معني) آب و «دراجيدن» به‌چم بخش کردن است.
«اُ» را مي‌توان در واژه «نِهرو» به‌ چم «نهر آب» ديد که در نام‌خانوادگي ما وجود دارد. واژه «اُودکلن» به‌چم «آب در شهر کُلن» است که آبي‌ ‌خوش‌بوده و به اودکلن، نامدار شده‌است. واژه «توچال» نيز به‌چم چاله‌اي که آب دارد. اودلاجان نيز از همين ريشه است و جايي براي پخش آب بود، گواه سخنم «سرچشمه» است. آب از اين نقطه به منطقه سرازير مي‌شد.»
مسجدجامعي افزود: «در گذشته باغ‌هاي بسياري در آن‌جا وجود داشت چنار امامزاده يحيي نمونه‌اي از اين باغ‌هاي کهن است که بيش از 900 سال ديرينگي دارد. در سفرنامه‌ها هم آمده هنگامي که شاه صفوي با يک سفير اروپايي از مازندران به سوي قزوين مي‌آمد از تهران و اين باغ‌ها گذر کرده‌اند و وي اشاره به باغ‌هاي مشجر کرده‌است.»

 

نخستین شهروندان اودلاجان
اين تهران‌شناس از شهروندان نخستين اودلاجان گفت: پيترو دلاواله در پادشاهي شاه‌عباس يکم به باروهاي تهران اشاره کرده‌است. در روزگار شاه تهماسب 14 دروازه ساخته شده‌بود. در روزگار آغامحمدخان قاجار نخستين شهروندان يهودي‌هايي که در دامنه‌ی دماوند زندگي مي‌کردند به تهران کوچيده و در بخش خاوري خيابان سعدي جنوبي اودلاجان جاي گرفتند. در روزگاري ديگر نادرشاه که عرب‌ها را از جنوب ايران به ورامين کوچانده‌ بود؛ هنگام گشايش تهران به دست آغامحمدخان، با وي هم‌پيمان شدند و پس از گشايش شهر در شمال باختري اودلاجان جاي گرفتند و شهروندان عادي نيز در چاله ميدان زندگي مي‌کردند.
اشراف قاجاري و کساني که جايگاه اجتماعي بالايي داشتند در اودلاجان زمين خريده خانه و خانقاه ساختند و اندک اندک بسياري از باغ‌ها جايشان را به خانه و بناهاي ديگر دادند. اين روند تا روزگار محمدشاه و ناصرالدين‌شاه ادامه داشت.‌ زيرمحله‌هاي اودلاجان «حياط شاهي» ، «شاه‌غلامان» ، «عرب‌ها» ، «سرچشمه» ، «باغ امين السادات»، « يهوديان» و «دروازه شميران» نام داشتند.
مسجد جامعي از کوچ بوميان هنگامه‌ی گسترش تهران گفت: «پس از گسترش شهر بخش شمالي تا شميران و لواسان گسترش يافت و برخي هم سوي لاله‌زار که پر از باغ‌ و لاله بود کوچ کردند. ولي کساني مانند پروين دولت‌آبادي در اودلاجان ماندگار شدند. در اودلاجان وثوق‌الدوله، اعتصام‌الملک نويسنده، روزنامه‌نگار و سرپرست کتابخانه مجلس، خاندان صبا حتا خود صبا، جلال همايي و از روحانيون شناخته شده مانند بهبهاني (پدر و پسر) زندگي مي‌کردند.
در کنار اين شخصيت‌هاي برجسته کانون‌هاي آموزشي مانند دبستان‌ها، مسجدها، کنيسه‌هايي ساخته شده‌بود؛ مردم با دين‌هاي گوناگون در کنار يکديگر با صلح و آرامش زندگي مي‌کردند و هرکدام کاري ويژه داشتند.»

 

کوچ بزرگ از اودلاجان در دوره پایانی قاجار و آغازین پهلوی یکم
در روزگار پاياني قاجار و آغازين پهلوي يکم کوچ بزرگي از اين منطقه صورت گرفت و چهره‌ی محله رو به فرسودگي رفت؛ وي افزود: « با کوچ شهروندان ديرين اندک اندک اودلاجان فرودست‌نشين شد و چهره‌ی محله کريه و زشت شد که با بخش‌هاي ديگر شهر هم‌خواني نداشت. کريم بوذرجمهر، نخستين شهردار تهران در پهلوي يکم طرح‌هاي شهري‌اش برداشتي از فرانسه بود و برآن بود جايي که امروز پارک‌شهر جاي دارد ساخت‌وسازهايي انجام دهد و محله‌نشينان اودلاجان را به آن‌جا کوچ دهد.
همايشي نيز سال 41 ـ 1340 در دانشگاه تهران برگزار شد و طرحي براي اودلاجان داده شد که هيچ‌کدام اجرا نشد و پس از انقلاب نيز اودلاجان روزبه‌روز فرسوده‌تر شد. نزديکي بازار به اودلاجان انگيزه‌اي براي سودجويان شد تا خانه‌هايي با مهرازي ارزشمند را ويران و جايش بناهاي تجاري بسازند و يا برخي انبار يا کارگاه شوند.»


پیشنهادهای خوشبینانه شهردار
کنش‌گران مردمي و تهران‌شناسان که شاهد چنين رويداد ناگوار بودند با برگزاري گردش‌هاي يک روزه و بيان داستان زندگي محله از گذشته تا به امروز کوشيدند مردم را با تهران راستين آشتي دهند تا با ارج نهادن شهروندان، مسوولان را به آباداني محله وادارند و نيز دست سودجويان را کوتاه کنند.
قاليباف شهردار تهران کوشيد با سنگ‌فرش کردن محله، پياده‌راه‌ها را بيشتر کند تا به‌جاي گذر ماشين‌ها، شهروندان تمايل بيشتري براي گردش در آن داشته باشند حتا پيشنهاد داد مسوولان شهري براي درک بيشتر مشکلات محله خانه‌هايشان را به بافت تاريخي کوچ دهند، از سويي تني چند با برپايي نمايشگاه‌هايي کوشيدند هنرمندان و سرمايه‌داران را تشويق به خريدن خانه‌ها کنند تا محله چهره هنري به خود بگيرد ولي هيچ‌کدام تا امروز اجرايي نشد.
مسجدجامعي هموند شوراي شهر تهران از طرح‌هاي توسعه اودلاجان گفت: «طرح توسعه در کوچه مروي اجرا شد و چند سال پيش با همياري نهاد شوراياري ، سازمان گردشگري، شهرداري و دانشگاهيان پس از نوشتن سندي و روشن کردن خويشکاري هر کس بازارچه اودلاجان را بازسازي شد. اگر دو مجموعه پامنار که سنگ‌فرش شده و به بازارچه بپيوندند، درآمدزايي محل افزوده خواهد شد.
زماني پيشنهاد داده شد شهردار و کارکنانش در محله جاي بگيرند که پيشنهاد نيکي نبود ولي مي‌توان کانون کنش‌هاي گردشگري، هنري داشت و با رونق ديرينکده‌ها (:موزه‌ها) شرايط نيکوتري را پديد آورد.»
وي در ادامه شرايط 30 سال پيش اودلاجان را بهتر از امروز دانست و در ادامه افزود: «من دوران کودکي و نوجواني را در کوچه مسجدجامع در بازار روبه‌روي پامنار گذرانده‌ام آن روزگار دبستان و دبيرستان‌هاي نيکي وجود داشت، دبيرستان مروي دومين دبيرستان در تهران به‌شمار مي‌آمد.»

 

نيروي فرسايشگر هر کوششي براي سامان‌دهي را از بين مي‌برد
هموند شوراي شهر تهران از رونق برخي زيرمحله‌هاي اودلاجان گفت: «اگر بخش بازارچه کوشاتر شود، مي‌توان تعريف جديدي براي فضاهاي پيرامونش ارايه داد. هم‌اکنون برخي قهوه‌خانه‌ها و کاروان‌سراها بازسازي شده‌است.
خيابان جاويدي به‌ويژه شب‌هاي آدينه، شب‌هاي ماه رمضان و ماه محرم رونق بهتري دارد. خانه‌ها، لبنيات فروشي، شيريني فروشي‌هاي نيکي به‌چشم مي‌خورد. اين منطقه بافت گردشگري است زيرا امام‌زاده يحيي، زيارتگاه چند صدساله و خانه انديشمنداني که در تهران زندگي مي‌کردند بناهاي ارزشمندي چون خانه نصيرالدوله و سراي کاظمي وجود دارند.
باغ پسته‌بک، کوچه ماست‌بندي‌ها، سبزي فروشي‌هاي قديمي کوشا هستند و هنوز آبغوره، سرکه‌شيره و سکنجبين درست مي‌کنند و صاحبان قديمي‌شان با دل‌بستگي بالايي به کار خود ادامه مي‌دهند و دوست دارند محله‌شان آباد شود.»
هنگامي که نيروي فرسايشگر در بافت باشد هر کوششي براي سامان‌دهي را از بين مي‌برد ولي مسجدجامعي نگاهي خوشبينانه‌تر به آينده اين بافت تاريخي داشت و گفت: «براي سامان‌دهي اين بافت بايستي همه دستگاه‌هاي وابسته از جمله شهرداري، به‌زيستي، شرکت سامان‌دهي مشاغل و سازمان نوسازي کشور سر يک ميز بنشينند و هر کدام با توجه به خويشکاري‌هاي خود نقشي را بپذيرند.»

اینجا خیابان جاویدی است که در پایین سرچشمه جای دارد، نشانی از جوی آبی که در گذشته آب را از سرچشمه به محله جاری می‌کرده‌است

اینجا خیابان جاویدی است که در پایین سرچشمه جای دارد، نشانی از جوی آبی که در گذشته آب را از سرچشمه به محله جاری می‌کرده‌است و هر خانه‌ای آب‌انباری داشت و هنگامی که نوبتش می‌رسید آب را به آب‌انبار هدایت می‌کرد

بادگیر خانه لشگرنویس که در سال 84 به ثبت ملی رسید

بادگیر خانه لشگرنویس که در سال 84 به ثبت ملی رسید. این خانه تاریخی وابسته به آغازین پهلوی یکم است و بازآرایی شده‌است

بازار اودلاجان

بازار اودلاجان

بخش‌های تجاری که در درون محله اودلاجان گسترش یافته و با ساخت نمایی آجری خواسته که با بافت هماهنگ باشد

بخش‌های تجاری که در درون محله اودلاجان گسترش یافته و با ساخت نمایی آجری خواسته که با بافت هماهنگ باشد. اما آیا مهرازی بافت چنین است؟

بنای قاجاری که رو به ویرانی است

بنای قاجاری که رو به ویرانی است

بنایی که وابسته به سازمان بانوان یهود ایران است که با کاشی هفت رنگ و چکامه فردوسی آراسته شده است

بنایی که وابسته به سازمان بانوان یهود ایران است که با کاشی هفت رنگ و چکامه فردوسی آراسته شده است. سال ساخت فروردین 1332 است

بیمارستان شهیر وابسته به یهودیان

بیمارستان شهیر وابسته به یهودیان

پس از خیابان‌کشی در بافت تاریخی، بناهای دو اشکوبه‌ای در دو سوی خیابان ساخته شد که اشکوبه نخست فروشگاه و اشکوبه دویم بناهای اداری بودند که با گسترش بیشتر شهر، بافت یک‌دست شهر از بین رفت

پس از خیابان‌کشی در بافت تاریخی، بناهای دو اشکوبه‌ای در دو سوی خیابان ساخته شد که اشکوبه نخست فروشگاه و اشکوبه دویم بناهای اداری بودند که با گسترش بیشتر شهر، بافت یک‌دست شهر از بین رفت

پیش‌تر پیرامون این بوستان، یهودی‌نشین بوده‌است

پیش‌تر پیرامون این بوستان، یهودی‌نشین بوده‌است

تاجرانی که از دیگر کشورها به ایران آمده و در بازار تجارت می‌کنند

تاجرانی که از دیگر کشورها به ایران آمده و در بازار تجارت می‌کنند

تیربرقی که از دیرباز در میانه خیابان برجای مانده‌است

تیربرقی که از دیرباز در میانه خیابان برجای مانده‌است

خانه‌هایی که در کوچه پس‌کوچه‌های بازار اودلاجان در حال ویرانی هستند ولی هنوز زندگی در آن‌ها جاری است

خانه‌هایی که در کوچه پس‌کوچه‌های بازار اودلاجان در حال ویرانی هستند ولی هنوز زندگی در آن‌ها جاری است

خیابان اودلاجان

خیابان اودلاجان

در درون بازار کاروانسراهایی برای تاجران شهرستان‌ها ساخته شده بود تا بتوانند تجارت خود را در بازار با آسودگی انجام دهند

در درون بازار کاروانسراهایی برای تاجران شهرستان‌ها ساخته شده بود تا بتوانند تجارت خود را در بازار با آسودگی انجام دهند. این کاروان‌سراها یا ویران شده یا کاربری دیگری پیدا کرده‌اند

درون بنای پرورشگاه سازمان بانوان یهودی ایران، بیشتر مانند ویرانه است تا مکانی برای زیستن

درون بنای پرورشگاه سازمان بانوان یهودی ایران، بیشتر مانند ویرانه است تا مکانی برای زیستن

دست‌فروش محله اودلاجان

دست‌فروش محله اودلاجان

کاشی‌های ربوده شده از مسجدی در خیابان جاویدی در محله اودلاجان

کاشی‌های ربوده شده از مسجدی در خیابان جاویدی در محله اودلاجان

کاشی‌های ربوده شده از بنایی قاجاری

کاشی‌های ربوده شده از بنایی قاجاری

کنیسه حضرت عزار و خانه‌ای که بر روی درش نشان ستاره داوود دارد

کنیسه حضرت عزار و خانه‌ای که بر روی درش نشان ستاره داوود دارد

گرمابه زنانه و مردانه در یک مکان ولی نام‌هایشان دیگرگونه است!

گرمابه زنانه و مردانه در یک مکان ولی نام‌هایشان دیگرگونه است!

مردی در یکی از کاروانسراهای بازار اودلاجان

مردی در یکی از کاروانسراهای بازار اودلاجان

مناره‌ای که نامش بر روی خیابان پامنار گذاشته شده‌است.

مناره‌ای که نامش بر روی خیابان پامنار گذاشته شده‌است.

مناره‌های مسجد سپهسالار

مناره‌های مسجد سپهسالار

 مهرازی زیارتگاه امام‌زاده یحیی
 
مهرازی زیارتگاه امام‌زاده یحیی
 
مهرازی زیبای سرای روشن در خیابان ناصرخسرو
 
مهرازی زیبای سرای روشن در خیابان ناصرخسرو
 
نمایی از یک کاروانسرا در بازار اودلاجان
 
نمایی از یک کاروانسرا در بازار اودلاجان
 
 یکی از خانه‌هایی که در بالای خانه‌اش نشانی از ستاره داوود وابسته به دین یهود را دارد
یکی از خانه‌هایی که در بالای خانه‌اش نشانی از ستاره داوود وابسته به دین یهود را دارد
 
فرتور از مارال آریایی است.
 
1986

تاریخ پست:1397/9/12 15:22 اشتراک گذار ی در تلگرام
شمار بازدید :490

دیدگاه هموندان

ثبت دیدگاه

نام

رايانامه

ديدگاه

دیدگاه خصوصی است بله

برای ثبت دیدگاه عبارت امنیتی تصویررو به رو را وارد کنید.



مطالب مرتبط

هموندی در خبرنامه

آدرس رایانامه (:ایمیل) خود را وارد کنید تا خبرنامه ی امرداد روزانه نوشتارهایمان را برای شما بفرستد

Real Time Analytics