بهرام پنجم یا بهرام گور (420- 440 میلادی)، شهریار نامدار ساسانی، در شاهنامه سرگذشتی پُرفراز و فرود دارد. او پادشاهی شادورز و ماجراجو بود که ویژگیهای شخصیتیاش به شکلی نمادین در هنر و ادبیات ایران پدیدار است. یکی از رویدادهای پرسشساز او کشتن کنیزکش -آزاده- در شکارگاه است. داستان شکار بهرام و آزاده در هنر ایران پژواک بسیار داشته است. هم در هنر ساسانیان و هم در هنر دورههای پس از باستان ایران، نقش این رویداد را بر روی ظرفها، سفالها و بشقابهای تاریخی مییابیم.
سرگذشت آزاده از بخشهای بسیار کوتاه شاهنامه است و در سنجش با داستان دیگر بانوان نمود چندانی ندارد، اما این داستان در هنر ایران و نگارههای شاهنامهای بسیار بازتاب داشته است.
این نوشتار به شناساندن آثار دیداری (:بصری) شکار بهرام و آزاده در هنر ایران میپردازد.
داستان شکار بهرام و آزاده
در شاهنامه آمده است که بهرام کنیزکی رومی و چنگنواز به نام آزاده داشت. روزی آزاده را بر پشت خود بر شتری سوار کرد و رو به شکارگاه نهاد. در راه به دو آهو، یکی نر و دیگری ماده، رسیدند. بهرام از آزاده پرسید: دوست داری کدام یک از این دو آهو را با تیر بیفکنم؟ آهوی نر یا ماده را؟ آزاده پاسخ داد: مردان با آهو نبرد نمیکنند. اگر دلیری چنان آهوی نر را بزن که ماده شود و چنان آهوی ماده را از بیفکن که نر شود! آنگاه هیون را بهسوی آن دو بتاز و به گوش آهو تیر افکن و چون با پا گوش خود را بخارد، تیری بیفکن و سر و پا و گوشش را با تیر بیاندوز!
بهرام نیز چنین کرد و نخست با پرتاب تیر شاخهای آهوی نر را از سَرَش جدا کرد و بدینسان او را ماده کرد و سپس دو تیر همچون دوشاخ بر سر آهوی ماده نشاند. آنگاه آن دو را با تیر به هم دوخت. اما آزاده از رفتار سنگدلانهی بهرام آزرده میشود و دلش به حال آهوها میسوزد و با بهرام به تندی سخن میگوید. بهرام از سخن آزاده چنان خشمگین میشود که او را بر زمین میاندازد و با شتر لگدکوبش میکند. آزاده بیدرنگ جان میسپارد.
نگارگری داستان بهرام و آزاده
در نمونههای پُرشماری از آثار تاریخی ایران (آثار نوشتاری و دستساز) تصویر و نگارههایی از شکار بهرام و آزاده دیده میشود. در برخی از این آثار، نگارگر (هنرمند نقاش) چنگنوازی آزاده را نشان داده است و در برخی دیگر پافشاری نگارگر بر کشته شدن آزاده است.
یک نمونه از نقش بهرام و آزاده بر روی ظرفی طلاکاری (زرین) شده، بازمانده از ساسانیان، است. در این نقش، بهرام که آزاده را بر پشت خود سوار شتر کرده، در حال تیراندازی به آهوهایی است که از برابر او میگریزند.
از ظرفی نقرهای (سیمین) از دورهی ساسانیان نیز آگاهی داریم که نقش بهرام و آزاده در هنگام شکار را بر خود دارد. پیکرهی تیرانداز (بهرام) به شکلی درشتتر نمایان است و پیکرهی آزاده کوچکتر. پیداست که درشتنمایی پیکرهی بهرام به سبب جایگاه شاهی اوست. در این دو تصویر، بر چنگنوازی آزاده پافشاری شده و این سویه از شخصیت او برجستهتر است.
بشقاب زرین ساسانی و نگارهی بهرام و آزاده
مُهری ساسانی نیز در میان یافتههای باستانشناسان هست که تصویر بهرام و آزاده بر آن دیده میشود. در این مُهر، پیکر بهرام و آزاده هماندازه تصویر شده است. این مُهر از جنس یشم است.
در دو سفالینهای بازمانده از دورهی سلجوقیان (سدهی ششم مهی)، باز تصویری از بهرام و آزاده در حال شکار نمایان است. این سفالینهها در کاشان پیدا شدهاند. در تاریخ سفالگری ایران، سدهی ششم مهی اهمیت بسیاری دارد.
کاسه و بشقابی سلجوقی نیز از سدهی ششم در اختیار داریم که تصویر بهرام و آزاده بر روی آن آمده است.
بشقاب سلجوقی با نگارهی بهرام و آزاده، سده ششم مهی
از سوی دیگر، در سدهی هشتم مهی، زمانی که در برههای از آن ایلخانان مغول بر ایران چیره بودند، فراهمآوردن دستنویسهای شاهنامه و نگارگری آنها رواج بسیار یافت. اکنون 11 دستنویس نگارهدار از شاهنامههای آن سدهی تاریخی در دست هست. یکی از داستانهایی که مورد توجه نگاران ایرانی سدهی هشتم بوده، داستان بهرام و آزادهی شاهنامه است. تصویرپردازی این نگارهها در اوج زیبایی است. شاهنامهای که چنین نگارهای را دارد در سال 731 مهی پرداخته شده و اکنون در موزهی استانبول ترکیه نگهداری میشود. شاهنامهی دیگری پرداختهی 733 مهی، در موزهی شهر سنپترزبورگ روسیه نگهداری میشود که باز نگارهی بهرام و آزاده در آن دیده میشود.
برگی از دستنویس شاهنامه با نگارهی بهرام و آزاده سدهی هشتم مهی
سخن پایانی
الگوهای دیداری و مفهومی نگارههای بهرام و آزاده در هنر ساسانی و سلجوقی درخور بررسی و بازیابی است. بهگمان میرسد که در نگارهها و نقشهای ساسانی چنگنوازی آزاده مهم بوده است و در هنر سلجوقی کشته شدن او اهمیت داشته است. در حالیکه در نگارههای دستنویسهای شاهنامه (سدهی هشتم) همواره پافشاری بر چنگنوازی آزاده است. به هر روی، چنین بررسیای نشان میدهد که در پس ِ این الگوها چه اندیشهای نهفته است و میان الگوی ساسانی و دورههای دیگر چه همانندیها یا جداییهایی وجود دارد. از سوی دیگر فراوانی نگارهی شکار بهرام و آزاده در هنر ایران و شکل نمادین آن، نیازمند بررسیای فراگیر است. در اینجا تنها به برخی از آن آثار اشاره شد؛ آثاری که گواه تکرارشوندگی این داستان و سرانجام آزاده است.
یارینامهها:
– علیزاده، سهیلا (و) موسوی، اشرف- «تحلیل الگوهای بصری و مفهومی مرگ آزاده در ایران باستان، ساسانی و سلجوقی با رویکرد شمایلشناسی پانوفسکی»– فصلنامهی نگره، زمستان 1397، شماره 48.
– مروج، الهه (و) مسعودی، زهرا -«تطبیق صحنهی شکار آهو، بهرام گور و آزاده در شاهنامههای دورهی ایلخانی»– مجلهی جلوهی هنر، بهار و تابستان 1396، شماره 17.
