امروز ایران در آستانه یکی از خطرناکترین بحرانهای زیستمحیطی و انسانی قرار دارد «بحران آب» این بحران نهتنها حیات طبیعی سرزمین را تهدید میکند، بلکه بهصورت زنجیروار، ساختار اجتماعی، اقتصادی، شهری و حتی ژیوپلیتیک ایران را متاثر ساخته است. نزدیک به سه دهه است که کارشناسان، هشدارهای پیدرپی درباره روند کاهشی منابع آبی و تبعات فاجعهبار آن دادهاند؛ اما آنچه ما امروز تجربه میکنیم، نتیجه بیتوجهی مستمر به این هشدارها است.
از انکار تا اضطرار، واقعیت بحران امروز
زمانی که سخن گفتن از آینده بیآبی، جرم تلقی میشد، امروز خرید مخزن آب به دغدغه روزمره میلیونها خانوار تبدیل شده است. مساله این نیست که دولتی تغییر کرده یا مدیری جای خود را به دیگری داده، مساله در ناآگاهی حاکمیتی نسبت به مدیریت منابع آب است؛ حکمرانیای که هرگز تکلیف «صاحب آب بودن» را روشن نکرد.
آیا تاکنون دیدهایم کشاورزی به دلیل کاشت برنج در اقلیم بیابانی بازخواست شود؟ آیا تاکنون صنعتی آببر بهاجبار به منطقه ساحلی منتقلشده است؟ پاسخ، منفی است. ما شاهد افتخار دولتمردان به افتتاح پروژههای صنعتی آببر در دل مناطق خشک بودیم، نه بازیافت فاضلاب، نه توسعه گلخانهای، نه اصلاح الگوی کشت. هیچ نشانهای از مدیریت هوشمند در کار نبوده است.
آب در آموزههای زرتشت، از تقدس تا تکنولوژی
در آیین زرتشت، آب امشاسپند مقدس است؛ یعنی تجسمی از خیر، پاکی و حیات. زرتشت ما را دعوت به نگهداری، پاسداری و نوآوری در مصرف و بازتولید این نعمت الهی میکند. او آب را نهتنها مایهی زندگی که بخشی از وظیفه معنوی انسان در مسیر اشا (راستی) میداند.
از این منظر، بحران آب تنها بحران مصرف نیست، بلکه بحران اخلاق و معنویت نیز هست. در فرهنگی که احترام به طبیعت یک تکلیف دینی تلقی میشود، آلودگی رودخانهها، حفر بیرویه چاهها و تخریب سفرههای آب زیرزمینی، خیانت به ارزشهای معنوی و بیپاسخی در برابر «ارزش حیات» است.
صدای زنگ تغییر جغرافیای اقتصادی ایران
بررسی جغرافیای اقتصادی و آبی ایران امروز، نشان میدهد که در آستانه تغییرات ریشهای در الگوهای مهاجرت، سرمایهگذاری و اشتغال هستیم:
- استانهایی چون اصفهان، یزد، کرمان، قم و خراسان جنوبی با کاهش شدید منابع آب، در آستانه اُضمحلال تمدنی قرار دارند.
- مناطق صنعتی در این استانها، بهزودی با کاهش شدید بهرهوری و مهاجرت متخصصان روبرو خواهند شد.
- مناطق جنوبی و شمالی با دسترسی بهتر به منابع آبی، ازجمله گیلان، مازندران، بوشهر و هرمزگان، به مقصد مهاجرت و سرمایهگذاری بدل میشوند.
- مهاجرت اجباری در مقیاس میلیونی، بحران زیرساختی در استانهای مقصد ایجاد خواهد کرد مگر آنکه سرمایهگذاری دولتی و خصوصی هماهنگ انجام گیرد.
چه باید کرد؟ تلفیق بینش زرتشتی با نوآوری فناورانه
1- تقدس آب و بازنگری در مصرف
- هر قطره آب باید بهمثابه یک «منبع مقدس» در نظر گرفته شود؛ ازاینرو، اصلاح الگوی مصرف در همه بخشها (خانگی، کشاورزی، صنعتی) ضروری و فوری است.
2- فناوری ترکیبی تولید آب و برق
- استفاده از سیستمهای Hydropanel برای استخراج آب از رطوبت هوا، بهویژه در مناطق جنوبی و کویری ایران، باید به یک اولویت ملی تبدیل شود.
- پنلهای خورشیدی ترکیبی که هم برق تولید میکنند و هم آب، با سرمایهگذاری دولتی و خصوصی، میتوانند در مناطق محروم از آب، کارکردی حیاتی داشته باشند.
3- بازیافت و بازچرخانی آب خاکستری
- بازچرخانی آب خانگی و صنعتی از طریق سیستمهای هوشمند و ارزان، باید با معافیتهای مالیاتی و حمایتهای یارانهای به مردم و صنایع ارایه شود.
4- سیاستگذاری سختگیرانه و حکمرانی واحد
- وضع مالیاتهای تصاعدی برای صنایع آببر در مناطق خشک.
- الزام به کشت گلخانهای در کل کشور، بهجز مناطق شمالی.
- منع قانونی از کاشت محصولات پرمصرف آبی مانند نیشکر، در مناطق کمآب.
5- فرهنگسازی با الهام از تعالیم زرتشتی
- آموزش احترام به طبیعت از دوران کودکی.
- ترویج آموزههای زرتشت در رسانههای ملی: احترام به آب، زمین و عناصر طبیعت.
- تبدیل مصرف بهینه آب به یک ارزش اجتماعی و دینی.
فراخوان به کنش جمعی و مسئولیت اخلاقی
این بحران تنها با تغییر نگاه ممکن است: از نگرش مصرفگرایانه به نگرش مسولانه و معنوی. امروز، بیش از هر زمان، ایران نیازمند پیوند بین علم، دین و مسئولیت اجتماعی است.
همه ما در برابر آب مسوول هستیم: از کشاورز تا سرمایهگذار، از سیاستگذار تا شهروند عادی. صدای زنگ تغییر به گوش میرسد. اگر امروز اقدامی نکنیم، فردای ایران نهتنها بیآب خواهد بود، بلکه بیتمدن، بیشغل و بی امید نیز خواهد بود.
نتیجهگیری؛ آب، آیینه حیات ایران است
بحران آب، فقط بحران طبیعی نیست؛ بحران هویت، اخلاق، مدیریت و آیندهنگری ماست. با تلفیق آموزههای نجاتبخش زرتشت و فناوریهای نوین، راهی روشن بهسوی برونرفت از بحران داریم؛ اما این راه فقط با اراده جمعی، سرمایهگذاری معنادار و مدیریت شجاعانه قابل طی شدن است.
امروز، بیش از هر زمان، باید در گفتار، کردار و پندار نیک، آب را پاس بداریم؛ چراکه اگر آیینه حیات را بشکنیم، آیندهای برای دیدن نخواهد ماند.
منابع و مراجع:
گزارشهای وزارت نیرو: سایت رسمی وزارت نیرو
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی: بهویژه گزارشهای سالهای 1399 تا 1402 درباره بحران منابع آب
سازمان حفاظت محیطزیست ایران: آمار منابع آبی، تحلیل کیفیت آبها
مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی
دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران: مقالات و پایاننامهها درباره مدیریت منابع آب و حکمرانی
یک پاسخ
مطالب عالی مختصر و فوق العاده مفید