آنگونه که در خبرها آمده است، ارزیابان سازمان جهانی یونسکو در شهریورماه امسال (1404 خورشیدی) راهی استان قزوین میشوند تا زمینهی ثبت جهانی «قلعه الموت» (دژی بازمانده از سدههای میانی تاریخ ایران) را فراهم کنند. اگر پروندهی این دژ در یونسکو دچار اما و اگرها نشود، گمان میرود که در سال 2026 میلادی، دژ الموت نیز به فهرست آثار ثبت جهانی شدهی ایران خواهد پیوست. پس تا به انجام رسیدن آن ثبت جهانی، گذری بر الموت و تاریخ سهمگین و پُررویداد آن، ما را با یکی از شگفتیهای مهرازی سرزمینمان آشناتر خواهد کرد.
کارشناسان میراث فرهنگی میگویند که بیش از 20 سال از روند و زمینهسازی ثبت جهانی دژ الموت قزوین میگذرد و سرانجام در آذرماه سال گذشته (1403) این پرونده به یونسکو فرستاده شد. کارشناسان و ارزیابان یونسکو نیز برای بررسی و ارزیابی میدانی این پرونده (برای ثبت در فهرست جهانی) شهریورماه سال جاری به گسترهی الموت خواهند آمد و امید میرود که ثبت جهانی آن در سال 2026 میلادی به انجام رسد (ایرنا- 19 تیر 1404).
روشن است که آنچه از دید ارزیابان یونسکو مهم است، چگونگی نگاهبانی (:محافظت) و مدیریت این سازهی تاریخی است. جای امیدواری است که از زبان یکی از باستانشناسانی که در الموت کاوش انجام داده است (حمیده چوبک)، میشنویم که: «با کاوشهایی که در منطقه انجام گرفته، نشان داده شده که حفاظت و مرمت شایستهای از دژهای موجود در منطقه رودبار الموت روی داده و باز هم بایستی کاوشهای بیشتری انجام گیرد. در زمینهی زیرساخت قلعههای موجود در منطقه الموت، نیازمند بهبود راههای دسترسی و سایر امکانات رفاهی، ساماندهی عرصه و حریم و نصب تابلوهای راهنما داریم که با مدیریت ملی و کشوری در وزارت میراث فرهنگی و مجموعه استانداری این شرایط نیز فراهم خواهد شد» (گزارش ایرنا).
اما نکته اینجاست که راههای هفت دژِ «الموت»، «لمبسر»، «نویذرشاه»، «شمس کلایه»، «قسطین لار»، «شیرکوه» و «اسماعیلیه» بایستی در بازهی زمانی دوماهه بهسازی شوند تا در فهرست جهانی یونسکو قرار بگیرند. آیا میراث فرهنگی در این بازهی زمانی کوتاه توان انجام این کار را خواهد داشت؟ استاندار قزوین در نشست خبری خود چنین بازگو کرده است که: «هفت مسیر دسترسی برای قلعههای موجود در منطقه الموت، مورد مطالعه و پیگیری قرار گرفته تا مشکلی در این زمینه نداشته باشیم» (تارنمای وزارت کشور- 19 تیر 1404). اگر چنین باشد، میتوان از هماکنون دژهای اسماعیلی الموت را در فهرست جهانی میراث مشترک یونسکو، ثبت شده گمان بُرد!
خوشبختانه پروندهی الموت در یونسکو از دید «محتوا و تعریف محدودهی اثر مورد تایید قرار گرفته است» (خبرگزاری صداوسیما- 19 تیرماه). با این همه بایستگی دارد که کاوشهای همچنان در الموت و دژهای دیگر ادامه پیدا کند و با ثبت نتایج بررسیها در ژورنالهای جهانی، پروندهی الموت در یونسکو به دشواری و گرهای برنخورد. از سوی دیگر مدیریت این پروژه باید به گونهای باشد که «اصالت و یکپارچگی» دژها دستنخورده بماند. در این میان، «دژ حسن صباح» (دژ الموت) که مرکزیت دژهای هفتگانه بهشمار میرود، جایگاه ارزشمندتر و مهمتری در نزد ارزیابان یونسکو خواهد داشت.
ایران تا آذرماه 1403 خورشیدی فرصت داشت تا پروندهی الموت را به سرانجام برساند و برای یونسکو ارسال کند (خبرگزاری میراث آریا- 10 آبان 1403). خوشبختانه این کار انجام شد و اکنون پرونده پیشنهادی ایران (دژهای الموت) در یونسکو مراحل ثبت جهانی خود را میگذراند. پیداست که چنین ثبتی جهانیای فرصتی گرانبها برای توسعهی اقتصادی و صنعت گردشگری استان قزوین نیز خواهد بود.
هرچند در سال 1393 خورشیدی خبرهای نگرانکنندهای از گسترهی الموت شنیده میشد؛ بدینگونه که: «ساختوسازهای غیرقانونی و بیکیفیتی که در حریم قلعه تاریخی الموت در سالهای اخیر شکل گرفتهاند، یکی از موانع جدی در مسیر ثبت جهانی منظر تاریخی- طبیعی الموت به شمار میآیند و ضرورت دارد با همکاری اهالی این منطقه نسبت به تخریب و برچیدن آنها اقدام شود» (گزارش تارنمای مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی- 24 آبان 1393)، اکنون آن سدها کنار رفته و آنگونه که اشاره شد پروندهی دژهای الموت در آستانهی ثبت جهانی است.
گروه باستانشناسانی که در الموت کاوش میکنند، میکوشند با کاوشهای خود شیوهی دفاعی دژ الموت را که همانند راز است، بهتر درک کنند و بشناسند. در کنار چنین بررسیای، مستندنگاری افزونتری از دژها نیز ارائه دهند تا بستر و زمینهی مناسبتری برای پژوهشهای آینده و نیز ثبت جهانی آن فراهم شود (پایگاه خبری پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری).
اکنون چشمهای دوستداران میراث کهن ایران، خیره به الموت و دژهای پیرامون آن است تا با ثبت جهانی، نگاهبانی از آنها کوشاتر و مسوولانهتر انجام شود.
آنچه در بخشهای آیندهی بدان خواهیم پرداخت، شناختی کوتاه از دژ الموت و ویژگیهای آن، چیرگی «حسن صباح» و پیروان اسماعیلی او بر دژها و پایان کار آنها، و نیز سرانجام دژ الموت پس از سقوط آن خواهد بود.
