شهر باستانی «غندجان» در استان فارس که یکی از بزرگترین شهرهای دوره ساسانی بهشمار میرود، سالهاست جولانگاه حفاران غیرمجاز و جویندگان گنج است. در تازهترین دستیازی سوداگران، کنشگران میراث فرهنگی از حفاریهای تازهای در نزدیکی یکی از سازههای تاریخی این شهر خبر میدهند. در یک پایش سطحی تازه، نزدیکبه ۴۰ گودال تازه شناسایی شده است.
شهر غندجان در منطقهی سرمشهد کازرون، در استان فارس جای دارد و در منابع پرشمار تاریخی به آن اشاره و گفته شده در مسیر یکی از محورهای ارتباطی دورهی ساسانی و دورههای پیش از آن قرار داشته است. از سوی خاور به باختر، شهر گور فیروزآباد را به شهر بیشاپور کازرون وصل میکرده و از سوی شمال به جنوب نیز در نزدیکی راه ارتباطی شهر استخر به شهرها و محوطههای پسکرانهی خلیج فارس مانند سیراف قرار داشته است.
محسن عباسپور، کنشگر میراث فرهنگی در گفتوگو با ایسنا، با یادآوری موقعیت این شهر باستانی ازدستیازیهای گوناگون و آسیبهایی که حفاران غیرمجاز بر سر غندجان آوردهاند، گفت: او یادآوری کرد شهری که میتواند به یکی از میدانهای بزرگ کاوشهای علمی تبدیل شود و ناگفتههای فراوانی از تاریخ ایران را بازگو کند، در این سالها نه تنها حضور برنامهریزی شدهی باستانشناسها را شاهد نبوده، بلکه کمترین اقدام برای محصور کردن و یا استقرار دائمی تیمهای حفاظتی در آن صورت نگرفته و تا به امروز تنها اقدام حفاظتی از این شهر ۹۵۴هکتاری، گشتزنیهای معمول و پراکنده بوده است. شدت بیتوجهیها نسبت به این شهر باستانی تا آنجاست که در سالهای گذشته همواره حفاریهای غیرمجاز از این شهر گزارش شده است.
این کنشگر میراث فرهنگی دربارهی وضعیت این شهر باستانی برپایهی بازدیدهایی که در دو دورهی زمانی داشته است گفت: در بازدیدی که فروردین ۱۴۰۴ از شهر باستانی غندجان در سرمشهد کازرون داشتم، با حفاریهای غیرمجاز پرشمار و تازهای در این منطقه روبهرو شدم. در یکی از این حفاریها، دو گودال به ژرفای نزدیک به یکونیم متر در نزدیکی کوشک بهرام حفر شده بود. خرده سفالهای فراوانی پیرامون این دو گدال دیده میشدند که به گمان میرسد بر اثر حفاری صورت گرفته، از خاک بیرون آمده و از سوی سودجویان به این وضعیت درآمدهاند.
عباسپور ۱۲ امردادماه ۱۴۰۴ نیز بازدید دیگری از این محوطه داشت و دربارهی واپسین دیدههایش گفت: در دو محدوده از این شهر (در مجموع نزدیکبه ۳ هکتار از این شهر چند صد هکتاری) و با یک پایش سطحی ۴۲ گودال تازه کندهشده بهدست حفارهای غیرمجاز شناسایی شد. با توجه به اینکه پایش من تنها برای بررسی کلی دستیازیهای اخیر بوده، بنابراین میتوانم با اطمینان بگویم شمار این گودالها بسیار بیشتر از این است. تازگی و پوکی خاکهای بیرونریخته شده، عدم رویش گیاه در گودال حفر شده و مقایسه تطبیقی برخی از این قسمتها با عکسهای پیشین نشان میدهد که این گودالها در هفتههای گذشته ایجاد شدهاند. نوع گودال و پراکنش آنها نشاندهنده این است که فرد یا افرادی با دستگاههای فلزیاب در محوطه رفتوآمد داشتند و برای دسترسی به اشیاء تاریخی، این گودالها را کندهاند.
گودالهایی که به تازگی در این محوطه باستانی به انگیزه یافتن اشیاء تاریخی حفر شده است.
او ادامه داد: کوشک بهرام در محدودهی شرقی شهر باستانی غندجان جای دارد. پژوهشهای سفالشناسی و شواهد متعدد موجود نشان دادهاند این شهر مربوط به دورهی ساسانی است و ۹۵۴ هکتار مساحت دارد، یعنی وسعت آن چیزی نزدیک به هفت برابر شهر باستانی بیشاپور است.
نمایی از کوشک بهرام در غندجان
عباسپور افزود: تاکنون برخی از باستانشناسان و پژوهشگران مانند مرتضوی، ابراهیمی، قاسمی و…، پژوهشهای پراکندهای در این شهر داشتهاند و در نتایج مطالعههای خود که در نشریههای گوناگون علمی منتشر شده است، نشان دادهاند که چه ظرفیتهای برجستهای از دید باستانشناسی در این محدوده وجود دارد. بنابراین در صورت توجه جدی به این شهر باستانی و استقرار باستانشناسان و حضور تیمهای کاوش، مرمت و حفاظت، شهر غندجان میتواند به عنوان یکی از محوطههای مهم تاریخی به مجموعهی جهانی منظر باستانشناسی ساسانی فارس افزوده شده و جلوی ویرانیهای بیشتر آن گرفته شود.
گودالهای تازه شناساییشده در بازدید امردادماه
این کنشگر میراث فرهنگی با اشاره به ویرانیهایی که گریبانگیر این شهر شده است، گفت: شوربختانه سالهاست که تهدیدهای فراوانی، این شهر و آثار باستانی مدفون در آن را تحتتاثیر قرار داده و در برخی موارد، آسیبهای جبرانناپذیری را به آن وارد کرده است. در چند مورد، سودجویان آن اندازه حریم امن برای خودشان متصور بودهاند که با بیل مکانیکی به جان آثار این شهر افتاده و نسبت به حفاری غیرمجاز اقدام کردهاند. افزونبر حفاریهای پرشمار غیرمجازی که در شهر غندجان صورت میگیرد، گسترش زمینهای کشاورزی، گذر بدون ضابطهی زیرساختها و تاسیساتی همچون جاده، خطوط انتقال آب، برق و… نیز باعث وارد آمدن آسیب به آثار باستانی این شهر شده است.
او دربارهی آثاری که تا به امروز در شهر غندجان شناسایی شدهاند یادآور شد: در محدودهی خاوری شهر باستانی غندجان، سنگنوشتهی خط پهلوی را در کنار نقشبرجستهی بهرام دوم داریم که هر دوی آنها در فهرست آثار ملی ایران، ثبت شدهاند. افزونبر این، بخشهایی از برخی سازههای این شهر نیز از خاک بیرون ماندهاند که از میان آنها میتوان به کوشک بهرام، تُل نقاره، تُل خندق و … اشاره کرد.
نقشبرجسته بهرام دوم و سنگنوشتهی کرتیر به خط پهلوی در محدودهی باختری شهر
عباسپور در پایان گفت: تاکنون و بارها موارد چشمگیری را از بروز آسیبهای پرشمار به این شهر باستانی اعلام کردهایم. با این وجود گستردگی این محوطه در کنار کمبود نیروهای یگان حفاظت میراث باعث شده است این شهر به عرصهای برای جولان سودجویان و حفارهای غیرمجاز تبدیل شود، بهگونهای که اکنون گودالها و نشانههای بسیار زیادی از این حفاریها در سطح غندجان دیده میشود. لازم است وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مطابق با قوانین جاری کشور، هرچه سریعتر ضمن محصور کردن و حفاظت از حریم و عرصۀ این شهر باستانی، طرحهای جامع حفاظتی را برای این محوطه طراحی و اجرا کنند. همچنین ضروری است با استقرار دائمی نیروهای میراث فرهنگی دراین شهر باستانی، زمینهی مقدماتی برای فعالیتهای علمی باستانشناسان نیز فراهم شود.
فرتورها از محسن عباسپور، کنشگر میراث فرهنگی است.
این تصاویر در فروردین و امردادماه ۱۴۰۴ گرفته شده است.
