بختیاری‌ها، مشروطه و نفت

انجمن فرهنگی و پژوهشی «بختیاریک» به مناسبت چهاردهم امردادماه، سالروز صدور فرمان مشروطیت در ایران، میزگرد مجازی با عنوان؛ «بختیاری، مشروطه و نفت» را با حضور دو تن از کارشناسان تاریخ و فرهنگ بختیاری و تاریخ نفت برگزار کرد.

در این نشست که شامگاه سه‌شنبه، چهاردهم امرداد 1404 و در فضای مجازی و پلتفرم «گوگل میت» برگزار شد، فرشید خدادادیان و عباس قنبری عدیوی، دیدگاه‌های خود در زمینه‌ی نقش بختیاری ها در دو رویداد همزمان؛ «انقلاب مشروطیت» و «اکتشاف نفت» در ایران را بیان کردند.

مشروطه از نگاهی دیگر

در آغاز این نشست، اسفندیار مهرآیین، مدیر و بنیادگذار انجمن فرهنگی و پژوهشی «بختیاریک»، با گرامیداشت سالروز صدور فرمان مشروطیت، خاطرنشان کرد؛ امروز و در شرایط خاص ایران عزیزمان، بیش از هر زمان دیگر نیاز به بازخوانی رویدادها و تجربیات مهم تاریخی سرزمین مان و از جمله موضوع مهم «مشروطه» داریم.

مدیر انجمن «بختیاریک» گفت؛مشروطه را باید از نگاهی دیگر ببینیم! در مقطع زمانیِ منتهی به شکل‌گیری جنبش مشروطه و با گسترش تحولات، مردم ایران بیشتر ابراز نظر و درخواست می‌‌کردند.کم‌کم سخن از بی‌‌کفایتی شاه به میان آمد! مردم شاه را ناتوان در اداره کشور می دیدند و روشنفکران نیز در نوشته‌هایشان او(شاه) را مقصر گرفتاری‌های مملکت معرفی می‌کردند. این گفته‌ها و نوشته‌ها برخلاف گذشته، دیگر قابل انکار نبود .عنوان؛ «شاه ناشاه»، بهترین گویای حکمرانی ایران در اواخر دوران ناصرالدین‌شاه بود و وقتی به ضرب گلوله جوانی عصیان‌زده از ظلم و بی‌عدالتی به قتل رسید، فرزندش مظفرالدین‌شاه جانشین او شد و مجموعه عواملی که در این مختصر نمی‌گنجد صدور فرمان مشروطیت از سوی او را ایجاب کرد.

مهرآیین افزود: همزمان با این رویداد مهم، اتفاق دیگری نیز در ایران در حال رخ‌دادن و شکل گیری بود:«اکتشاف نفت» در ایران؛ و قوم بختیاری چنانچه می‌دانیم در هر دوی این رویدادها حضوری تاثیرگذار داشته‌اند. ما، امشب و در این نشست و با حضور  دکتر فرشید خدادادیان، دانش‌آموخته تاریخ و پژوهشگر شناخته‌شده‌ی «تاریخ نفت» و «میراث صنعتی» ایران و دکتر عباس قنبری، استاد دانشگاه و رییس (:فرنشین) بنیاد ایران‌شناسی استان چهارمحال‌وبختیاری و پژوهشگر و نویسنده‌ی شناخته‌شده در زمینه‌ی تاریخ و فرهنگ بختیاری، این موارد را بازخوانی خواهیم کرد.

از میدان نفتون تا میدان بهارستان

فرشید خدادادیان، پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی ونویسنده‌ی کتاب «نفت و مشروطه»، نخستین سخنران این نشست بود و در توضیح همزمانی دو رویداد؛ اکتشاف نفت و انقلاب مشروطه گفت؛ اعطای امتیاز نفت و آغاز فعالیت اکتشافی برای نفت در ایران، سال1280خورشیدی رخ داد و پنج سال پس از آن نیز، مظفرالدین‌شاه فرمان مشروطیت را صادر و مجلسنخست مشروطه تشکیل شد. نکته جالب این است که در همان مجلس اول، موضوع امتیاز واگذار شده به «دارسی» انگلیسی مورد بررسی نمایندگان مردم قرار گرفت و حتی یکی از نمایندگان پیشنهاد تشکیل «کمیسیون نفت» را داد که نشان از توجه نمایندگان مجلس نخست، به موضوع اکتشاف نفت دارد.

خدادادیان افزود؛ زمانی‌که اکتشاف نفت در «میدان نفتون» در خردادماه1287 و از آن‌سو به توپ بستن مجلس در میدان بهارستان در دوم تیرماه 1287 و کمتر از یک ماه پس از آن را به‌گونه‌ی تطبیقی مطالعه کنیم، متوجه می‌شویم که این رویدادهای همزمان، چقدر به یکدیگر نزدیک و چقدر در سرنوشت ایران، موثر بوده‌اند.

فرنشین پیشین «مرکز اسناد و گنجینه‌های تاریخی وزارت نفت» تاکید کرد؛ البته ایرانیان از منطقه‌ها و شهرهای گوناگون در زمینه‌ی مشروطه حضور و جانبازی داشتند، اما اینکه بختیاری‌هایِ آچار به‌دست در اکتشاف نفت در «میدان نفتون»، تفنگ به‌دست وارد «میدان بهارستان» شدند تا استبداد محمدعلی شاهی را پایان دهند، بیانگر ویژگی و شاخص بودن نقش آنان در این دو موضوع است.

خدادادیان، با تشریح نگاه دوگانه دولت بریتانیا و لیبرال‌های مخالف دولت وقت بریتانیا در رویارویی با موضوع مشروطه در ایران، یادآوری کرد؛ اینکه برخی بریتانیا را پشتیبان انقلاب مشروطه می‌دانند، برآیند بی‌توجهی به اسناد تاریخی و نبود درک درست از تفاوت موضع دولت بریتانیا و شخص وزیر امورخارجه بریتانیا «مستر گری» با موضع افرادی همچون؛ «لینچ»، «لایارد« و «براون» در «کمیته ایران» است. کمیته‌ای که در همان سال 1287خورشیدی در لندن و برای پشتیبانی از آزادیخواهان و مشروطه‌خواهان ایرانی تشکیل شد و مواضعش، مخالف با دولت بریتانیا بود!

این پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی، قدرت بختیاری‌ها در تاثیرگذاری در دو موضوع مشروطه و  نفت را برآمده از انسجام و اتحادی دانست که پیش‌تر «جن راف گارثویت»، مستشرق و مورخ بریتانیایی؛ «کنفدراسیون ایلی بختیاری» نامیده بود و از این موضوع که این انسجام و اتحاد با چالش‌های تازه، دچار خدشه شده، ابراز تاسف کرد.

خدادادیان، در پایان سخنان خود گفت؛ اگر بختیاری‌ها روزی آچار به‌دست در اکتشاف نفت و روزی تفنگ به‌دست در انقلاب مشروطه حضور داشتند، امروز باید قلم به‌دست در سربلندی ایران و انسجام ملی سرزمین عزیزمان بکوشند. ایران عزیزمان امروز به قلم به‌دستانی نیاز دارد که در ترویج دانایی بکوشند و تاریخ را نقادانه، برای درک حال و ساختن آینده بررسی کنند.

بختیاری‌ها؛ وطن دوستی و هویت ملی

عباس قنبری عدیوی، پژوهشگر برجسته‌ی تاریخ و فرهنگ بختیاری و مدیر انتشارات «نیوشه»، سخنران دیگر این نشست بود. وی با ارائه تعریفی از مشروطیت، با رویکرد انتقال قدرت از فرد مطلقه به نمایندگان مردم، به بررسی پیشینه مجلس در ایران، به ویژه مجلس«مهستان» که پیش از اسلام برای انتخاب شاه تشکیل می‌شد پرداخت و این ریشه باستانی را سنگ بنای باور و احترام به رای حداقل نخبگان از سوی حکمران در تصمیم‌گیری های کلان دانست.

قنبری با بررسی نقش گروه‌های گوناگون موثری در مشروطه و ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری مشروطه، تاثیر فرهنگ و تمدن ایران و تاثیر مذهب در قیام مردم را بسیار مهم عنوان کرد. او همچنین به نقش نیروهای خارجی در مشروطه نیز اشاره و علل اجتماعی سراسر ایران و به ویژه بختیاری در پیدایش حرکت آنان در نهضت مشروطه را تاثیرگذار عنوان کرد.

دکتر قنبری با اشاره به دلایل اقدام مظفرالدین‌شاه در صدور فرمان مشروطیت به بررسی نقش سرداران و خوانین بختیاری در آزادسازی اصفهان و سپس فتح تهران اشاره کرد.

فرنشین بنیاد ایرانشناسی استان چهارمحال و بختیاری با اشاره به تعهد تاریخی بختیاری‌ها به وحدت ملی و هویت ملی، وطن‌دوستی آنان را ستود و افزود: مشروطه دستاوردهای کوتاه‌مدت، بلند‌مدت و میان‌مدت در زندگی مردم ایران داشته و دارد و پیشنهاد داد در سلسله نشست‌هایی این دستاوردها مورد کنکاش و بررسی قرار گیرد.

دکتر قنبری در پایان سخنان خود با اشاره به تغییر رژیم قانونی ایران و گذار از حاکمیت سنتی به مدرن در مقطع مشروطه، تاکید کرد: باید به آسیب‌شناسی نهضت مشروطیت در ایران پرداخته شود و با طرح پرسش درباره‌ی آسیب‌های اجتماعی و سیاسی نهضت مشروطه و به ویژه موضع و موضوع بختیاری‌ها، ابعاد این نهضت ملی مورد بررسی قرار گیرد.

در پایان این میزگرد شماری از باشندگان به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند.

انجمن فرهنگی و پژوهشی «بختیاریک»، دوسال است که در حوزه‌ی فرهنگ و هنر، ادبیات، تاریخ، فولکلور، جغرافیای تاریخی، مردم‌شناسی و میراث فرهنگی و تاریخی قوم بختیاری کار می‌کند و افزون‌بر سلسله نشست‌های علمی، هم‌افزایی و برنامه‌های مشترک با دیگر انجمن‌ها و تشکل‌های اقوام و ادیان گوناگون ایران را با رویکرد انسجام ملی و هویت سرزمینی در دستور کار دارد.