فرمانروایان ایرانخواه سامانی در سدهی چهارم مهی در جستوجوی سخنوری بودند که توانایی بهنظم کشیدن تاریخ باستانی ایران را داشته باشد؛ ازآنرو که سامانیان نژاد خود را به شهریاران باستانی ایران میرساندند و زنده نگاهداشتن آیین و تاریخ نیاکانی را خویشکاری خود برمیشمردند. در روزگار فرمانروایی نوح ِ منصور سامانی (نیمهی دوم سدهی پنجم) بود که آنها به خواست خود دست یافتند و چنان کار بایستهای را به سخنوری توانا به نام «دقیقی توسی» سپردند.
گمان بر این بود که دقیقی که روزگار جوانیاش را سپری میکرد، آن اندازه در زبانآوری چیرهدست است که به شیوهای دلنشین، حماسهی ملی ایرانیان را به نظم درآورَد. گمان سامانیان ناروا نبود. دقیقی از برجستگان چامهسرای زمان خود بود و بارها ستایش دیگران را برانگیخته بود؛ تا بدانجا که فرخی سیستانی- استادی دیگر در چامهسرایی- در روزگاری که دقیقی دیگر زنده نبود، از او به نام استادی والا در ستایشگری و سخنوری، یاد میکرد. ازاینرو به فرمان نوح ِ منصور، کتاب «خداینامه» را که دربردارندهی تاریخ ایران از آغاز تا پایان ساسانیان بود و به فارسی برگردان شده بود، به دقیقیِ جوان سپردند تا کار بهنظم کشیدن آن را آغاز کند.
به گمان بسیار دقیقی در شهر توس زاده شده بود؛ همان شهری که زادگاه دو حماسهسرای بزرگ دیگر هم بود: فردوسی و اسدی توسی (نظمپرداز حماسهی «گرشاسبنامه»)، اما تاریخ زاده شدن دقیقی بهدرستی پیدا نیست. گمان میرود که در سال 365 مهی چشم به جهان گشوده باشد. اگر چنین باشد او در جوانی به کار نظم خداینامه پرداخته است.
یک پرسش ناگزیر آن است که چرا سه تَن از حماسهسرایان بزرگ ایران- دقیقی، فردوسی و اسدی- هر سه از شهر توس برخاستهاند؟ آیا در این رویداد اشاره و نکتهای نهفته است؟ شاهنامهشناسان پاسخ این پرسش را چنین گفتهاند که پرداختن آن سه تَن استادِ توسی به نظم بخشهایی از حماسهی ملی ایران، «واکنش به چیرگی سنگین اعراب بر بخشهایی از خراسان» بود (دهقانی: 15). دقیقی و فردوسی و حتا اسدی که در آذربایجان به کار سرودن گرشاسبنامه پرداخت (پنجاه سال پس از شاهنامهی فردوسی) در پی زندهکردن میراث کهن تاریخی ایران و رهایی آن از فراموشی و نابودی بودند. با اینهمه، کاری که دقیقی و آن دو استاد توسی آغاز کرده بودند، بیپیشینه نبود. آنها ادامهدهندهی شیوهای بودند که با مسعودی مروزی و مؤید بلخی آغاز شده بود. آن دو (:مسعودی و مؤید بلخی)، شاهنامههایی پرداخته بودند که اکنون جز بیتهایی اندک، چیزی از آن بهجا نمانده است.
آنچه در بالا آمده است بخشی از نوشتاریست با عنوان «دقیقی، پیشرو در حماسهسرایی»، به خامهی آزاده سیروسی، که در تازهترین شماره امرداد چاپ شده است.
متن کامل این نوشتار را در رویه چهارم (شاهنامه ) شماره 503 هفتهنامهی امرداد بخوانید.
«امرداد» شمارهی 503 در روزنامهفروشیها و نمایندگیهای امرداد در دسترس خوانندگان است.
خوانندگان میتوانند برای دسترسی به هفتهنامهی امرداد افزونبر نمایندگیها و روزنامهفروشیها از راههای زیر نیز بهره ببرند.
فروش اینترنتی فایل پیدیاف شمارهی 503 هفتهنامه امرداد
فروش اینترنتی نسخهی چاپی شمارهی 503 هفتهنامهی امرداد
اشتراک ایمیلی هفتهنامهی امرداد
