ماجرای هفته نخست سفر به انگلستان

درست سی‌و‌دو سال پیش به تاریخ ۲۸ امرداد ۱۳۷۲ (نوزدهم آگست ۱۹۹۳) بود که پس از پذیرش در آزمون روانه ساختن دانشجویان برای ادامه تحصیل در دوره دکترا سوار هواپیما شدم. درواقع بعد از حدود دو سال تلاش و کش‌وقوس، همراه با تامین همه موارد اداری و حقوقی درخواستی وزارت علوم و آموزش عالی آن زمان، سرانجام کار من جور شد تا راهی انگلستان شوم. با هیجان زیاد و با کلی باروبنه، از یزد به تهران آمدم و با یک خداحافظی همراه با هزاران امید و آرزو و کاسه آبی که مادرم پشت پایم به کوچه ریخت به فرودگاه مهرآباد رسیدم. بقیه موارد یادم نیست چگونه گذشت ولی هنگامی‌که سوار هواپیما می‌شدم قلبم به‌شدت می‌زد چراکه در عمر من این لحظه‌ای تاریخی حساب می‌شد. پس‌ازآن همه زحمات شبانه‌روزی و آزمون‌های مکرر زبان انگلیسی و پس از یک سال و اندی، گذشتن از آن آزمون آخری زبان و سپس تکمیل امور پذیرش با نامه‌نگاری با دانشگاه شفیلد در انگلستان، درنهایت این سفر به یاری وزارت علوم و آموزش عالی[1] به قول پدرزنم، خوش‌نشین شده بود و راهی شده بودم. هدف من از نوشتن این مطلب بیان تجربه‌های یک هفته نخست برخورد من با شهر لندن و سپس ادامه راه و تجربه‌های چندروزه نخست در شهر شفیلد است. ازآنجاکه از انگلیسی‌ها نوشتارها و سفرنامه‌های متعدد درباره ایران منتشرشده است بد ندیدم که من هم پاره کوچکی از خاطرات و بخشی از تجربه‌های خویش را از این سرزمین با دیگران شریک شوم.

یادمان باشد که در آن زمان حدود سی سال پیش استفاده از ایمیل و اینترنت در دانشگاه ما یا در بیشتر محیط‌های اداری هنوز رایج نبود و همه امور ما با نامه‌نگاری انجام می‌گرفت و گاه رفت‌وبرگشت پاسخ یک نامه یک تا دو ماه به درازا می‌کشید. به همین دلیل مراحل مختلف انجام کارهای اداری و حقوقی به همراه آزمون‌های زبان انگلیسی روی‌هم حدود دو سال به درازا کشید. به هر جهت، همه این زحمات به بار نشسته بود و با هیجان و خوشحالی بی وصفی سوار هواپیما شدم.

این‌یک هواپیمای بویینگ شرکت هواپیمایی ملی ایران (هما) بود که در آن روز (فکر می‌کنم پنجشنبه بود) پر از مسافر بود و در آن زمان تقریبا جای خالی نداشت. در کنار من با – یک کاپشن و شلوار ساده- آقایی بسیار شیک‌پوش با کراوات و کت‌وشلوار رسمی و اتوکشیده نشسته بود که تا پایان سفر بسیار به‌سختی و رفته‌رفته هم‌صحبت شدیم. این درواقع نخستین بار در درازای عمرم بود که از کشور و شهر و کاشانه خویش راهی سرزمینی دیگر با تاریخ و ماجراهایی دیگر می‌شدم که تنها در قصه‌هایی مانند داستان کینگ آرتور و دلاوران میزگرد در کودکی خوانده بود (کتاب‌های طلایی قدیم[2]).

هنگامی‌که هواپیما از زمین به هوا برخاست ناگه اشک از چشمانم جاری شد! نتیجه همه آن تلاش‌ها و کوشش‌ها را در این پرواز می‌دیدم. چقدر گفتار ناامیدکننده شنیده بودم و چه‌حرف‌های حسرت‌بار به گوشم خوانده بودند که از این کار منصرف شوم. بسا دوستان و فامیل زرتشتی که می‌گفتند بسیار بعید است که فرصتی برای ما باشد و بیخودی امید نداشته باش! یا اینکه دوست و همکاری که می‌گفت: «آقای مهرشاهی بی‌کاری این آخر عمری (چهل سال داشتم) می‌خواهی خونه و زندگی را بزاری و بری در ملک غریب با مردم نژادپرست سروکله بزنی!». دیگری می‌گفت: «آقا شما که داری از مرکز تحقیقات (دوره عالی تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی) دکترایت را می‌گیری حیف نیست نیمه‌کاره می‌گذاری و می‌روی؟»؛ اما یک دوست همکار گرامی و نازنین که مدیر گروه ما بودند مرا برای رفتن تشویق و راهنمایی می‌کردند. خودم هم کم اهل ماجراجویی و خطر نبودم و آرزوی دیدن محیط علمی و آموزشی پیشرفته‌تری را در سر داشتم.

هنگامی‌که هواپیما در اوج خود بر فراز تهران رسیده بود و همچنان چشمانم خیس بود یاد فریادی افتادم که استیو مک کویین در آخرین لحظات آزادی‌اش از اسارتگاه فرانسوی‌ها و از یک جزیره متروکه (در فیلم معروف پاپیون) به‌سوی آسمان سر داده بود[3]! همواره آن صحنه و آن لحظه پیش چشمانم هست. البته در آن فیلم، پاپیون قهرمان داستان، درصحنه پایانی با امواج دریا در مبارزه بود و من در روبروی خویش رویارویی با دنیایی جدید با مردمانی متفاوت با زبان و فرهنگی دیگر و مبارزه با امواج بلند دانش را می‌دیدم. در همان لحظات همچنان خدا را شکر می‌کردم که مرا یاری کرده تا بتوانم این راه دشوار را طی کنم.

شخصی که در کنارم نشسته بود بسیار کم‌حرف بود و جواب سلام مرا هم به‌سختی داد. کمی که گذشت چون نخستین بار بود که سوار هواپیمایی در مسافرتی خارجی[4] می‌شدم صبر کردم که ببینم سایر مسافرین در طول سفر چه می‌کنند و من هم یاد می‌گرفتم! مثلا اینکه چگونه مهماندار را خبر می‌کنند یا هنگام رسیدن وعده خوراک چطور رفتار می‌کنند!! با گذشت زمان و پیش از زیادتر خسته شدن با مسافر کنار خویش شروع به صحبت کردم و یک سری پرسش‌هایی درباره مسافرت در لندن از ایشان پرسیدم. هدف من این بود که ابتدا دو روز در لندن باشم چراکه یکی از آرزوهای من دیدن پارک معروفی بود به نام «هاید پارک[5]» در مرکز لندن. به یادم هست که در کتاب زبان انگلیسی (کلاس هفتم یا هشتم دبیرستان اواسط دهه چهل خورشیدی) نام و مشخصات فشرده‌ای از این پارک تاریخی را خوانده بودیم. شنیده بودم که اگر یک‌تن می‌خواست اعتراضی آتشین به خانواده یا مقام‌های سلطنتی یا دولتی بکند که خطرناک بود می‌توانست روی یک چهارپایه در این پارک بایستد و هر چه دلِ‌تنگش می‌خواهد بگوید! از شوهرخاله‌ام شنیده بودم که هر فردی می‌تواند درون هاید پارک به شرطی که پایش در خاک انگلیس نباشد هر بدوبیراهی می‌خواهد (البته در حد متعارف آن) به هر مقامی در انگلستان فریاد کند. به همین دلیل افراد معترض یک صندلی یا چهارپایه زیر پای خویش می‌گذاشتند و به اعتراض می‌پرداختند. می‌خواستم این موضوع را با چشم و گوش خویش در این پارک تجربه کنم! البته بعدها فهمیدم که از سال 1872 میلادی قانونی در انگلستان به تصویب رسیده بود که در آن سخنرانی آزاد در بخش مشخصی از هاید پارک قانونی اعلام شده بود. عنوان این قانون[6] Park Regulation Act بود که هنوز هم به نیرو و قوت خود باقی است. مرد میان‌سال هم‌سفرم گفت که برای کاری شخصی عازم لندن است و به نظر می‌رسید که آمدوشد مالی داشت. از او درباره آمدورفت و جابجایی در شهر لندن از محل فرودگاه به محل هایدپارک پرسیدم که مقداری راهنمایی کرد و توضیح داد که قطارهای زیرزمینی یا روزمینی (مترو) ما را به مرکز شهر لندن می‌رسانند ولی البته بعد فهمیدم باید جهت حرکت این قطارها را دقت نمود که برخلاف جهت جابجا نشوی! در ضمن بعدتر و زمان پیاده شدن در فرودگاه فهمیدم که اتوبوس‌های دوطبقه با مبلغ پنج پوند انگلیس مرا تا مرکز شهر و نزدیک هاید پارک می‌رسانند. ولی این هم‌سفر متشخص من یادآور شد که قرار است او با یک دوست که به دنبالش می‌آید همراه شود و درنتیجه به‌محض رسیدن به فرودگاه عجله دارد که برود و این معنایش این بود که بیشتر مزاحمش نشوم. درنهایت هم سفارش‌ها مکرر درباره محافظت از جیب و کیف پول و کوله‌پشتی و از این حرف‌ها گفت که خودم از همان تهران در این مورد بسیار ارشاد شده بودم!

هنگامی‌که خلبان هواپیما نزدیک شدن به آسمان لندن را اعلام داشت قلبم به‌شدت می‌تپید و دچار اضطراب بودم که حالا در یک پایتخت بزرگ، در کشوری که تاکنون در آن نبوده‌ام چگونه راه خویش را به‌سوی خانه یکی از بستگان پدر خود (روانشاد دهقانیان) بیابم و چگونه به دیدار هاید پارک نایل بشوم؟ دلم به مسافران ایرانی زیادی خوش بود که در هواپیما حضور داشتند. خلاصه هواپیما رسید و نشست و ما مسافران بعد از کمی معطلی پیاده شدیم. من کوله‌پشتی بر دوش به همراه یک مسافر ناشناس ایرانی دیگر که قول داده بود مرا راهنمایی می‌کند اول به محل گذرنامه و انگشت‌نگاری و بعدازآن به محل برداشت چمدان‌ها رفتم و گذشتم. از مسافر هم‌سفر خوش‌تیپ و متشخص من هیچ اثری نبود و رفته بود. یک ایرانی مرا راهنمایی کرد که می‌توانم بار خود را به‌جز کوله‌پشتی وسایل و لباس‌خواب به قیمت پنج پوند (؟) در یک جعبه امانات اجاره‌ای در فرودگاه بگذارم و آسوده بارتر بروم. خوشحال شدم؛ اما به هنگام بالا و پایین کردن از پله‌ها هیچ ایرانی دیگری نمانده بود و همه رفته بودند. یک چمدان بسیار سنگین هم داشتم که شاید حدود سی‌و‌پنج کیلو می‌شد یا بیشتر. شوربختانه از بودن آسانسور در سالن فرودگاه آگاهی نداشتم. استرس و اضطراب هم آن‌قدر بود که به چیز دیگری به‌جز بالا رفتن از پله‌ها فکر نمی‌کردم! ناگهان و مانند دستی از عالم دیگر، یک‌تن سیاه‌پوست قوی‌هیکل سررسید و پرسید که کمک می‌خواهم؟ من هم با خوشحالی جواب مثبت دادم و او آن چمدان را بر دوش نهاد و از یک سمت بالا برد و من با کوله‌پشتی و چمدان کوچک‌تر حدود بیست کیلویی هم به دنبالش بالا رفتم و دوباره از پله‌ها سرازیر شدیم به سمت دیگر سالن و محل صندوق امانات فرودگاه. وقتی به محل پذیرش صندوق امانات رسیدیم دوست یاور سیاه‌پوست من پرسید که آیا دانشجویم؟ گفتم بله! گفت: سعی کن دیگر هیچ‌وقت بارت را در لندن به آدم غریبه ندهی!! با تعجب نگاهی به او انداختم که گفت من هم مثل تو یک دانشجو هستم ولی تا زمانی که بتوانی بارت را با خودت ببر و به افراد ناشناس نسپار! گفتم چشم (اوکی). از او تشکر کردم و نخستین درس را در لندن از این دوست ناشناس آموختم. بعد از گرفتن کلید و ثبت مشخصات در قسمت پذیرش بار، تمام بار خود به‌جز کوله‌پشتی و وسایل خواب را در یک صندوق امانات گذاشتم و درش را قفل کردم. نمی‌دانم قیمت کرایه این صندوق برای ۲۴ ساعت پنج پوند بود یا کمتر. الان درست یادم نیست. بعدازآن از همان کارمند پذیرش که در آن لحظه مشتری دیگری نداشت، راه رسیدن به محله بیزواتر Bayswater در شمال هاید پارک را پرسیدم و او راهنمایی کرد که چگونه به ایستگاه اتوبوس‌های ویژه فرودگاه بروم که مرا تا نزدیک هاید پارک برساند. این اتوبوس‌های بزرگ دوطبقه فرودگاه سبزرنگ بودند و جای ویژه‌ای هم برای بار مسافران درون اتوبوس داشتند. مبلغ پنج پوند هم کرایه بلیت این اتوبوس می‌شد که پرداختم و بلیت گرفتم و سوار شدم. سوار اتوبوس شدن همان و دیدن دوست هم‌سفر شیک‌پوش و کت‌وشلوار و کراواتی در ردیف آخر اتوبوس همان. من هم درست مانند پونه که مار از آن بدش می‌آید رفتم بغل‌دست آن آقا نشستم که بسیار جا خورد. پرسیدم: آقا ببخشید دوستتان نیامد؟! گفت: نه نتوانست بیاید. این اتوبوس‌ها هم بد نیست و مرا به مقصد میرسونه! اما در ذهن من آن دنگ و فنگ و پز عالی و جلال و جبروت، به اتوبوس دوطبقه پنج پوندی طبقه عادی جامعه نمی‌خورد. درس دومی که در شهر لندن در همان ابتدای ورود گرفتم این بود که همیشه خودت باش و تظاهر به چیزی که نیستی نکن! البته این درس را سال‌ها پیش آموخته بودم ولی حالا به آشکار از نزدیک دیدم. جالب این بود که این‌طرف از رو هم نمی‌رفت!

ادامه دارد…

[1] و به‌ویژه با همراهی و راهگشایی‌های ریاست وقت دانشگاه یزد آقای دکتر جلیل شاهی که چون یک پدر دلسوز در کنار اعضای کادر علمی دانشگاه بودند.

[2] کتاب‌های طلایی مجموعه‌ای کتاب ویژه کودکان و نوجوانان بود که به کوشش انتشارات امیرکبیر در دهه ۴۰ و دهه ۵۰ خورشیدی با‌کیفیت بسیار خوب و با جلدهای مقوایی و روغنی به چاپ می‌رسید (برگرفته از: https://oldmag.ir/product/)

[3] سکانس پایانی فیلم پاپیون نسخه اصلی (سال ۱۹۷۳) با بازی استیو مک کویین و داستین هافمن به نام «پیش به‌سوی آزادی» معروف شده است.

[4] البته پیش از انقلاب در اوایل دهه پنجاه تجربه مسافرتی با هواپیمای چهار موتوره انگلیسی شرکت ملی نفت از آبادان به تهران به همراه مادرم را داشتم.

[5] Hyde Park

[6] قانون مقررات پارک در انگلستان ۱۸۷۲ میلادی