کتاب «جاویدان خرد» گزارشی از احوال ابوعلی مسکویه رازی که انتشارات برسم آن را به چاپ رسانده است.
در بخشی از نوشتار محمود فاضلی بیرجندی در معرفی کتاب آمده است: «جاویدان خرد» درفش خرد پیکر اندیشه ایرانی است. بازخواندنش راه و روش زیست ایرانی را از نو بیشتر به یاد آورد.
نوشته فاضلی در معرفی کامل این کتاب به شرح زیر است:
ابوعلی احمد مُسکُویه (moskoveyh) رازی حدود سال ۳۱۱ در ری بزاد و حدود ۴۱۱ در بیابانی از جهان بگذشت.
از زندگانی او گزارشهایی در دسترس است. قدیمتر آن در مجلد نخست «نامه دانشوران ناصری» آمده و همان را سرچشمه این نوشتار کردهام.
نوشتهاند که در زمان خودش در دانشها همانند نداشت، مگر ابنسینا. در طب سرآمد بود. با نوازش ابو محمد مهلبی، وزیر معزالدوله دیلمی، ببالید. پس به آستان عضد الدوله رسید و خزانهدارش شد.
در پناه آرامش دربار سلطنت، تاریخ بزرگش را نوشت و آن را «تجاربالامم» نامید. تاریخ همگانی جهان، از آفرینش تا سال ۳۷۲ که تاریخی خشک و خردگراست، زدوده از اندیشه مینویی و آمیخته با فلسفه تاریخ. دریغ که دو جلدش به فارسی درآمده.
گویند که میان او و ابنسینا صفایی نبوده. داستانی بمانده که ابنسینا روزی جوزی در مجلس مسکویه انداخت و ازو درخواست تا مساحت جوز را برگوید. مسکویه پاسخش گفت: ادبت را درست کن تا جوز را مساحت کنم.
مسکویه زندگانی بلندش را سربلند گذراند. کامیاب بود و همنشین سلاطین و امیران. با فرزانگانی یگانه چون ابنسینا، ابوسهل ترسا، ابوریحان بیرونی، ابوالخیر خَمار همنشین خوارزمشاه بود.
از او کتابهایی در دانشها، صنعتها، اخلاق، منطق، ریاضی و مغازی مانده. از آن میان جز کتاب تاریخش، کتاب بس نامدار «جاویدان خرد» موضوع این نوشتار است، بازمانده «جاویدان خرد» هوشنگ، پادشاه پیشدادی ایران.
«جاویدان خرد» سده چهارم ق. به تازی گردانده شده، با سرنام «حکمه خالده» و پس به فارسی درآمده. دانشیان ممالک عربی هم این کتاب را بشناسند. پیکربندی نگارش آن پیکره زبان تازی است. زبانی که مثلا زبان «هزارویکشب» را یاد آورد، یا به دورترها که بنگریم، کمابیش «کلیلهودمنه» را.
سال ۱۸۳۱ ترسایی به زبان فرانسه چاپ و منتشر شد و زان پس در برخی کشورهای دیگر.
تهمایهای از عرفان هم دارد. دانیم که اندیشه ایرانی اندیشه عملی است، برکنار از دنیا ستیزی عارفان. پس این گَرد عرفان، شاید در سدههای بعد بر این گنج شایگان نشسته و با هوشنگ شاه پیوندی ندارد.
«جاویدان خرد» چهار پاره دارد. در حکمت پارس، یونان و روم، هند و عرب. از شرح آن درمیگذرم که سخن کوتاهتر شود.
«جاویدان خرد» با «جاماسپ نامه» دو بازمانده ایران کهن است که از بس بازخوانده و بازنوشته شده هر دو از اصل خود دورافتاده.
«جاویدان خرد»، نخست در دربار مامون عباسی پیدا شد. پرسشی است که در بیش از دو صدسال از انجام ساسانیان تا زمان مامون کجا بوده، دستبردی در آن شده؟ کی پاسخ را دارد؟
در فارسی کنونی سه گردانیده «جاویدان خرد» چاپشده. هر سه نایاب است. یکی به ترجمه تقیالدین محمد شوشتری، چاپ دانشگاه مکگیل و دانشگاه تهران سال ۲۵۳۵ در تبریز که من دارم. آن دو دیگر را ندیدهام.
گردانیده چهارم را انتشارات برسم این روزها چاپش کرده. عکس متنی است که مانکجی هاتریا، زرتشتی هندی ایراندوست، سال ۱۲۵۵ خ. به فارسی در هند چاپ سنگی کرده. متن، همان است که گفته شد با زبان فارسی ۱۵۰ سال پیش. با دیباچه فریدون فضیلت و گزارشی از خدمتهای هاتریا به ایران و پارسها، به روزگار قجران.
چاپ این متنها، جز به هوای تیمار زبان پارسی و مهر به فرهنگ ایرانی برنیاید.
بِه باد و مِه باد انتشارات برسم که چنین راههای دشوار میپیماید، اندرین روزگار تنگ و ناخوش.
مسکویه پیشگام اندرز نویسی در ایران پس اساسانی بوده و آنچه ازو مانده ابرماند خداینامگهاست و آییننامگها.
اندرزنامه نویسان، نصیحت الملوک نویسان و مبلغان دینی که اندرین یکونیم هزاره پس اساسانی چیزی نوشتهاند، پیروی اوست.
کتابچهای هم در دست است به نام «خردنامه» از سده ششم که شاخهای است از درخت تناور «جاویدان خرد»؛ و بهری را از آن، پیشتر در دژنپشت آوردهام.
مسکویه فرزانهای بود که از تاریخ پیشینیان و هم از آینده جهان آگاه بود. او پیش از ابنخلدون سخن از فلسفه تاریخ آورد؛ بر بنیاد اندیشه ایرانی.
نوشتهاند که چون محمود غزنوی سلطان شد، مسکویه با ابنسینا به عراق گریخت. در راه بگفت: من از زایچه طالع خویش استخراج کردهام که در بیابان راه گم کنیم و من از تشنگی، سفرِ آخرت کنم. چنان هم شد و مسکویه اندر بیابان در راه عراق از تشنگی از دنیا بشد. خاک او در اسپهان است، در محله خواجو.
«جاویدان خرد» درفش خرد پیکر اندیشه ایرانی است. بازخواندنش راه و روش زیست ایرانی را از نو بیشتر به یاد آورد. اندر زمانهای که شبه روشنفکران جهانوطن، با سنت ستیزی و با نوید دموکراسی و حقوق اقوام و اقلیتها، مردمان را میفریبند و از راه به در میکنند.
مشخصات کتاب:
– جاویدان خرد
ابوعلی مسکویه
انتشارات برسم. ۴۷۷ برگ.
تهران. چاپ نخست. تابستان ۱۴۰۴.
