ایران و ارمنستان، دارای روابط تاریخی، سیاسی و فرهنگی بسیار گسترده در گذر هزارههای تاریخی بودهاند، ارمنستان از دوران پادشاهی مادها زیر فرمان امپراتوری ایران جای گرفت و این آغاز اثرگذاری در زمینه سیاست، فرهنگ و باورهای دینی بود. نهشت (:تاثیر) ایرانیان بر ارمنیها از نگر دینی تا زمان مسیحی شدن ارمنستان پابرجا بود، با توجه به همنژادی ارامنه و ایرانیان و نزدیکی در میانه سده سوم میلادی بهدست گریگوری، روشنگر جغرافیایی دو سرزمین به یکدیگر چنین گمان میرود که این دو قوم در زمینههای گوناگون از جمله ادیان و باورها نهشتهای دوسویهای بر هم داشتهاند. جایگاه ایزد «مهر» در باورهای کهن ایرانی و ارمنی و اندیشه مهرپرستی در ایران و گرایش به ایزد مهر در ارمنستان پیش از مسیحیت اهمیت بسیاری داشته است.
ادیان همواره از هم نهشت پذیرفته و در ماندگاری یکدیگر موثر بودهاند، باورهای ارامنه در دوران باستان الگو گرفته از اندیشه امپراتوری ایران بوده است. در سنجش ایزد مهر در ایران و ارمنستان میتوان به این باور رسید که بخش بزرگی از تاریخ استورهای ارمنستان و باورهای بومی آن مردمان پیش از گرایش به دین مسیحی بسیار زیر نهشت فرهنگ اساتیری ایران بوده است.
مهر و میترا در دین زرتشتی ایزدی سترگ است
مهر در ایران همراه با خدای دیگری بهنام «ورونه» به گونهی ترکیب «میتره ورونه» به یاری خوانده میشد. مهر چنان جایگاه والایی نزد ایرانیان باستان داشت که نامش با هُرمزد، ایزد بزرگ و آناهیتا یکی نامیده میشد. ایزد مهر، ایزدی رهاییبخش است که گاهی بر زمین میآید تا با کشتن گاو (در آیین مهری) یا با رهبری کردن مردم (در آیین مانوی) فراوانی و رهایی را ارزانی مردم دارد. مهر در گردونه خویش که چهار اسب سفید نامیرا آن را میکشند و پایافزار (: نعل) آنها از زر و سیم است، به پیش میراند؛ میترا در دین زرتشتی ایزدی سترگ و هزارچهره است که به او سوگند میخورند، کارهایی حقوقی در پناه پشتیبانی او برگزار میشد. او از نظم و راستی نگهداری میکند، به داوری روان پس از مرگ میپردازد، جنگجویی توانا و نیرومند با نیزهای سیمین، زرهی زرین و شانههایی ستبر است که بدی خدایان آشوبگر را در هم میکوبد.
مهر و میترا ایزد جنگآوران و سپیدهدمان هستند
برپایه یشت دهم که به مهر و میترا ویژه شده است، او پروردگار چراگاههای گسترده، ایزد پیمانها، ایزد جنگآوران و ایزد سپیدهدم است که از فراز کوه البرز (هرا) سر برمیآورد، شوند بارش باران و فراوانی برکت میشود، خبرچینان بسیاری در خدمت دارد، با ارابهای که «اشا» آن را راهنمایی میکند و در پیشاپیش آن «ورثرغنه» (ایزد پیروزی) بهگونه گراز میراند. او دادگستری فریبناپذیر است، یاریبخش کسانی است که او را فرا میخوانند و شفادهندهای است که «هومه» را در کوه «هرا» پرستش میکند؛ او جنگافزاری با نام آذرخش دارد که «انگرهمینو» از آن بیم دارد. در سوی راستش «سرئوشه» و در سوی چپش «وشنو» و گرداگردش را آبها، گیاهان و فرهوشیهای درستکاران فرا گرفتهاند. با اسبان سپید میجنگد، کسانی که پیمانها را زیر پا میگذارند زیر نگر دارد. مجموعه اسناد بهجایمانده از مهرپرستی ایرانی نشان میدهد که این آیین، دینی رازورزانه بوده، مهرپرستی از این نگر با دیگر ادیان جهان باستان ناهمگونی دارد که همه پیروان آن میبایست پس از رسیدن به سن برنایی بهگونه خودمدار به آن وارد شوند.
میهِر کهنترین ایزد خورشید در میان ارمنیان است
مهر در ارمنستان باستان میهر نامیده میشود. میهر که نام او از مهر ایرانی گرفته شده به گونهی هندوایرانی میترا به چم دوست، نیکخواه، سوگند و پیمان است. میهر در میان ایزدان ارمنی فرزند آرامازد و کهنترین ایزد خورشید و نور آسمانی در میان ارمنیان به شمار میآید. او را در دوران هلنیستی ایزد آهنگری و آتش یکی میدانستهاند و گویی معبد گارنی به او اهدا شده بود. بنابر بازگفتهای نسکهای یونانی در سده پنجم پیش از میلاد برای ایزد خورشید، هلیوس ارمنیان اسب قربانی میکردند. استرابون گزارش میدهد که در امپراتوری هخامنشیان، ساتراپ ارمنستان در جشنهای میهر، برای شهریار ایران بیست هزار «نیسایون» پرورشدادهشده میفرستادند. پرستش میترا-میهر از سده سوم پ.م در کشورهای آسیای کوچک همچون هایک کوچک، پس از چیرگی روم بر این کشورها گسترش یافت. پرستش میهر در باختر با پرستش آن در ایران به گونهای آشکار ناهمگون بود، در باختر تکیه بر ویژگیها مهر از نگر نظم خورشیدی، جنگآوری، به وجود آوردن برکتهای زمینی پس از کُشتن گاو نر و همچنین کارهایی برای نجات بشر بوده است و تمام این سرشتها بنابر آنچه در حماسه «داویدی ساسونی» آمده، در پرستش مهر نزد ارمنیان نیز دیده میشود.
مهر ارمنی به دنیای پُر از دادگری بازمیگردد
بنابر بازگفتهای باخترزمین، میترا از صخره زاده شده و ایزد صخرهزا نامیده میشود و چوپانان شاهد زایش آن بودهاند. در حماسههای ارمنی با اینکه نکتهای درباره صخرهزادی او نیامده ولی زندانی شدن میهر در صخره آگراوکار که «درِ مهر» نامیده میشده وجود دارد. به باور بازگفتها، سالی یک بار در غار مهر باز میشود و چوپان یا گلهدار وارد آنجا شده، مهر را میبیند. آنان بر این باور بودند که مهر در پایان جهان از غار بیرون آمده برای جداکردن گناهکاران و بیگناهان وارد میدان میشود، ارمنیان با آرزو و حسرت چشمبهراه بیرون آمدن مهر از غار بودند تا او آنان را از دست جهانگشایان رهایی بخشد. در حماسه داوید ساسونی مهر بزرگ، گاو نر سیاه را میکشد ولی در آن حماسه کشته شدن شیر مهتر خودنمایی کرده است، مهر بزرگ شیری را که راههای ساسون را بسته بود از پای درمیآورد و پس از آن ساسون با برکتهای فراوان لبریز میشود. فرنام شیر که به مهر داده شده، زمانی گواهی پیدا میکند که در کندهکاریهای باختری فرتور میهر با سر شیر دیده میشود. در حماسه داوید ساسونی مهر ارمنیان با کردار خود، هم خویشکاری عهد و پیمان میترا-مهر ایرانی و هم ویژگیهای رزمی میترای باختری را پاس داشته است؛ به مانند شهریاران ایران که برای زمانی مدتی خود را در غار زندانی میکردند تا از مهر قدرت سپند را پیشه کنند، مهر ارمنی برای زمانی در غار میماند و از آنجا به دنیای پُر از دادگری بازمیگردد.
ردِ پرستش مهر در گاهنامه کهن ارمنی
تمام آنچه گفته شد گواه بر این است که میهر ارمنیان ویژگیهای مهر ایرانی و مهر باختری را در خود یک جا داشته و میان میتراییسم ایرانی و باختری چون حلقهای قرار گرفته است. پرستش مهر در گاهنامه کهن ارمنی نیز ردِ خود را برجای گذاشته بدین ترتیب که هشتمین روز هر ماه میهر نامیده شده و ماه هفتم در گاهنامه کهن که با ماه فوریه کنونی همزمان است نیز به نام او مِهِکان نامیده شده است. مَهیان که نام همگانی برای مکانهای سپند در زبان ارمنی است نیز به نام میهر است. یکی از صخرههای پیشکش شده به مهر در شهر «وان» به نام (درِ مهر) نامور است. در ایران باستان نیز به معابد درِ مهر میگویند که در آنجا، آتشی فروزان نگهداری میشد، به گمان بسیار و به باور ارمنیان به مانند ایرانیان در این ماه جشن مِهِکان خود را برگزار میکردند، امروزه نیز در روز چهاردهم فوریه جشن «دیارنداراج» در کلیساها برگزار میشود. در کاوشهای باستانشناسی که پیش از فروپاشی شوروی در گارنی ارمنستان انجام شده، پرستشگاه خورشید یا مهر از زیر خاک بیرون آمده است، این پرستشگاه در دوران فرمانروایی تیرداد اول (80-63 م) بنا شده بود. میترا در ارمنستان معابدی بزرگ داشت، در «باگایاریچ» یک معبد بسیار دیدنی اهدایی به میترا وجود دارد که تا سال 300 میلادی همچنان استفاده آیینی از آن میشد. باگایاریچ، برگرفته از واژه ایرانی، «باگیاوش» به چم پرستش خدایان است، این نام نشان میدهد که میترا در ارمنستان به نام «بغ» به حد کمال پرستش میشد، همچنان که «شیز» در آذربایجان مرکز پرستش او نزد مغهای مادی بود؛ گارنی که از یادبودهای باستانی ارمنستان به شمار میرود، یکی دیگر از پرستشگاههای مهر بوده، که در زبان ارمنی به پرستشگاه «مَهیان» داده میشده است. این خود نشاندهنده دلبستگی بسیار زیاد ایزد مهر میان ارمنیها بوده است.
مهریشت كهنترين يشتهای اوستاست
«مهر را ستايش میكنيم كه دارنده دشتهای فراخ است، نگهبان كشورهای آريايی (ايرانی) است و در اين كشورها آرامش و دارایی پديدار میسازد و كارهای دشوار را چارهگری كرده، نيكبختی و پيروزی برای مردمان میآورد. چون اوست دلير و كسی كه در همه جا هست و همواره درخور ستايش و بزرگداشت است. مهر دارنده دشتهای فراخ از تميزكارهايی كه مردم انجام میدهند به خوبی آگاه است. هزارگوش برای شنيدن و هزارچشم برای ديدن دارد و از فرازنای آسمان، هموار بيدار و ديدهبان كارهای مردمان است. مهر تنها ايزد روشنايی و پيمان نيست، بلكه ايزد جنگ و پيروزی است. چون در پهنه نبرد، دو صف پيكار روبهروی هم بايستند مهر به آن گروه ياری میكند كه از روی پاكی انديشه و زودتر، وی را بخواند و او را نيايش نمايد، آنگاه است كه مهر برای ياری به سوی آن جنگاوران روی میآورد» (بخشی از مهریشت).
منابع:
مطالعه تطبیقی اساتیر ایران و ارمنستان با تکیه بر ایزد «مهر»، علی نیکویی، پژوهشگر دکتری پژوهش هنر، پژوهشکده نظر، فصلنامه هنر و تمدن شرق سال ششم، شماره نوزدهم، بهار 1397
آموزگار، ژاله. (1374) تاریخ اساطیری ایران. تهران : انتشارات سمت.
اوشیدری، جهانگیر. (1371)دانشنامه مزدیسنا، واژهنامه توضیحی آیین زرتشت. تهران: نشر مرکز.
بویس، مری. (1375) تاریخ کیش زردشت. ترجمه همایون صنعتیزاده. جلد اول. تهران: انتشارات توس.
بهار، مهرداد(1375) از اسطوره تا تاریخ. تهران: نشر حقیقت.
پورداوود، ابراهیم. (1377) یشتها. جلد اول و دوم. تهران: انتشارات اساطیر.
خورناتسی، موسی. (1982) تاریخ ارمنستان. ترجمه: گئورگی نعلنبندیان. ایروان.
هارتونیان،سارکیس. (2001) باورها، دین، پرستش اسطورههای ارمنیان کهن. ایراوان: نشر موقنی.
