باغ پاسارگاد، کهن‌الگوی باغ‌های ایرانی

چکیده: در این مقاله، تلاش می‌شود درباره یکی از ویژگی‌های کوروش بزرگ که کمتر به آن پرداخته شده یعنی تلاش او برای آبادانی و مدیریت  و بهره‌برداری درست از منابع آبی ایران سخن گفته شود. کوروش بزرگ پادشاهی توانگر و قدرتمند چگونه در ساخت پایتخت باشکوه خود که نشان‌دهنده قدرت و توانای او است به بهره‌برداری درست از منابع آبی اندیشیده است؟ روشی که اگر توسط پادشاهان و حکام دوره‌های پس از او نیز  همچنان انجام می‌شد اکنون کشور با چنین  بحران بی‌آبی و خشکسالی روبه‌رو نمی‌شد. شناخت درست کوروش بزرگ از اقلیم محل زندگی و مدیریت منابع آبی روندی است که بامطالعه و تحقیق در مورد باغ پاسارگاد به‌عنوان کهن‌الگوی باغ‌های ایرانی به آن پی می‌بریم.

در این مقاله  نخست  به هدف ساخت باغ، پیشینه تاریخی ساخت باغ در جهان، مکتب‌های مهم باغ سازی جهان و اقلیم آب و هوایی ایران پرداخته می‌شود. در ادامه در مورد چگونگی سبک باغ ایرانی به‌عنوان یکی از مهمترین مکتب‌های باغ سازی جهان سخن گفته می‌شود. سبکی که همچنان ویژگی‌های آن در باغ سازی ایرانی حتی باوجود گذشت سالیان بسیار دیده می‌شود. سپس به‌صورت کامل در مورد چگونگی  ساختار باغ پاسارگاد سخن گفته می‌شود و شوندهایی که می‌توان باغ پاسارگاد را به‌عنوان کهن‌الگوی باغ سازی ایرانی به شمار آورد، گفته می‌شود. در پایان تلاش می‌شود هدف کوروش از ساخت پردیس و باغ شخصی  روشن شود. به‌راستی کوروش با دستور به ساخت باغ پاسارگاد، مهندسی هدایت آب به‌عنوان محور اصلی باغ و گیاهان سرسبز، پردیس خود را به زیبایی و خردمندی ساخت و چه شایسته  سخنان پیامبر خردمند ایران‌زمین را فراگرفت و در زندگی خود به کاربرد.

واژگان کلیدی:  باغ پاسارگاد، نقشه آب‌رسانی، نقشه کاشت گیاهان، پردیس

فهرست:

1– پیشگفتار…………………………………………………………………………………………………………………………..4

2- چگونگی ساخت و بیان هدف در ساخت باغ ایرانی……………………………………………………………….6

1-2 چرایی اهمیت باغ و باغ سازی در فرهنگ های پویا و خردمند……………………………………………..6

2-2 پیشینه ای از تاریخ باغ سازی جهان باستان……………………………………………………………………..6

3-2 سه مکتب مهم باغ سازی در تاریخ جهان …………………………………………………………………………7

2-3-1 گزیده ای از چگونگی باغ چینی (ژاپنی)…………………………………………………………………………7

2-3-2 گزیده ای از چگونگی باغ رومی (اروپایی)……………………………………………………………………..8

2-3-3 چگونگی شکل و طرح کلی باغ در مکتب ایرانی………………………………………………………….8

4-2 گذری بر شرایط اقلیمی (آب و هوایی) ایران…………………………………………………………………….9

2-5 آب و آب رسانی در باغ های ایرانی………………………………………………………………………………….9

2-6 الگو و نظام کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی……………………………………………………………9

2-7 سازه های باغ ایرانی……………………………………………………………………………………………………..10

2-8 ساختار هندسی در طراحی باغ های ایرانی…………………………………………………………………….10

2-8-1 الگوی هندسی چهار باغ ایرانی……………………………………………………………………………………………………..11

2-8-2 الگوی هندسی تک محوری باغ ایرانی………………………………………………………………………………………..12

3-1 بررسی طراحی و چگونگی کهن الگوی باغ پاسارگاد………………………………………………………13

3-1-1 چگونگی نظام آبرسانی باغ پاسارگاد………………………………………………………………………….13

2-1-3 چگونگی کاشت درختان در باغ پاسارگاد…………………………………………………………………..15

3-1-3 سازه های کنار باغ پاسارگاد……………………………………………………………………………………..15

4-کوروش درساخت پردیس خودچه هدفی داشته و از سخنان چه کسی پیروی میکرده است….17

نتیجه گیری……………………………………………………………...………………………………………………………..19

1- پیشگفتار:  

تاریخ و فرهنگ باشکوه و پرفراز و فرود ایران آکنده از گفته و ناگفته‌های بسیاری است. گرچه اندیشمندان و دانشمندان بسیاری به جستجو و کنکاش در آن پرداخته‌اند،  ولی آشکار است که هنوز جای کار بسیار وجود دارد و ناگفته‌های پنهان بسیاری مانده تا با پرسشگری، دانش‌اندوزی و تلاش برای دست‌یابی به پاسخ آشکار شوند.

درباره کوروش بزرگ پادشاه خردمند، توانا و مردم‌دوست ایران نیز سخن بسیار گفته‌شده است. او که نخستین منشور حقوق بشر جهان را نوشت و نمودی از اندیشه‌ای نیک را در گفتار و کردار نیک، درزمانی که پادشاهان سرزمین‌های دیگر از آن بهره‌ای نداشتند، آشکار کرد. در این مقاله تلاش می‌شود  درباره یکی از کارهای کوروش که به نسبت، کمتر به آن پرداخته شده سخن گفته شود. آیا کوروش در کنار کشورگشایی، دفاع از میهن،نگهبانی از امنیت و برقراری آرامش و داد در میان  مردمان با هر دین و اندیشه، به آبادانی و سازندگی نیز می‌اندیشیده است؟ او که پادشاهی آرمانی است چگونه آرامشکده‌ای برای خودساخته بود؟ و پردیس کوروش چه ویژگی‌هایی داشته است؟

چنان‌که می‌دانیم پاسارگاد یک محوطه باستانی است که در زمان کوروش بزرگ به‌عنوان پایتخت حکومتی و آیینی او شناخته‌شده است. (530 پیش از میلاد) پاسارگاد از ساختمان‌ها و بخش‌های گوناگونی همچون آرامگاه کوروش،آرامگاه منتسب به کمبوجیه، محوطه مقدس، کاخ‌ها و کوشک‌ها و…  درست‌شده است. یکی از بخش‌های مهم محوطه پاسارگاد باغ پاسارگاد یا باغ شاهی است که در این مقاله به کنکاش و بررسی آن  پرداخته می‌شود.

از آنجایی‌که نگارنده گرایش زیادی به مطالعه و کنکاش در تاریخ ایران دارد، هنگام تماشای فیلم شکوه پاسارگاد، عظمت و شکوه  این باغ شهر از یک‌سو و درک درست کوروش بزرگ از بهره‌برداری درست منابع آبی از سویی  دیگر برای نگارنده بسیار جذاب و شگفت‌آور بود. در این میان پرسشی که برای نگارنده پیش آمد که یافتن پاسخ آن شوندی شد برای نوشتن این مقاله. پرسش این بود که چرا بزرگ‌ترین و تواناترین پادشاه  آن دوران برای باغ یا پردیس خود دیواری نساخته است؟ آیا پادشاه خردمندی چون کوروش بزرگ که بسیاری جنگ و پیکار در کارنامه پادشاهی خود دارد، نگران امنیت خود و خانواده و نزدیکانش نبوده است؟ او با این کار چه  هدف مهمی را دنبال می‌کرده و چه پیامی را به آیندگان خود می‌رسانده است؟ ازاین‌رو به تحقیق در مورد باغ پاسارگاد و ساختار پردیس گونه آن پرداختم و دریافتم می‌توان این باغ را به‌عنوان کهن‌الگوی باغ به سبک ایرانی دانست.

واژه باغ در فارسی میانه نو به‌کار رفته است. در فارسی میانه مانوی به‌صورت b’w و در سغدی به‌صورت bag به معنای قطعه یا پاره‌ای از زمین است که مترداف با واژه اوستایی[1]   و سنسکریت   به معنای بخش، سهم، دارایی و بهره به‌کار رفته. (دایره المعارف اسلامی، 1381، ص 206)

واژه دیگری که در این مقاله به آن بر می‌خوریم واژه پردیس است. پردیس به مکانی اشاره دارد که اطراف آن دیوار وجود دارد، پائری[2] به معنای پیرامون، گرداگرد و دَئِزا[3] به معنای دژ و دیوار یک واژه مادی است که نشان می‌دهد در زمان مادها نیز باغ و پردیس شناخته‌شده بوده است. در زمان هخامنشیان نیز، باغ یا محیطی پر از درخت، گیاه و گل را پائری دئزا می­‌گفتند واژه پالیز در زبان فارسی و فردوس به‌صورت معرب  نیز از همین واژه می‌آیند. بعدها این واژه از زبان‌های ایرانی به انگلیسی و فرانسوی منتقل‌شده و به‌صورت پارادایس دیده می‌شود. گزنفون گوید: «در هر جا، که شاه (هخامنشی ) اقامت کند و به هر جا که رود، همیشه مراقب است، در همه‌جا باغ‌هایی باشد پر از چیزهای زیبا، که زمین می‌دهد. این باغ‌ها را پردیس می‌نامند(لغت‌نامه دهخدا)

در دوره هخامنشیان و بعدازآن در سراسر سرزمین ایران تعداد بی‌شماری باغ‌های بزرگ و باشکوه وجود داشته، چنانکه گزنفون نیز چندین بار به آن‌ها اشاره نموده است. (آریانپور،1365: 28)

روش پژوهش انتخابی در این مقاله تفسیری-تاریخی در بستر مطالعات  کتابخانه‌ای است. نگارنده با فراخور توان و زمان خود از کتاب‌هایی چون باغ ایرانی بازتابی از بهشت از مهدی خوانساری و همکاران و همچنین کتاب پژوهشی در شناخت باغ‌های ایران و باغ‌های تاریخی شیراز نوشته علیرضا آریانپور بهره برده است. همچنین نگارنده از مقاله‌هایی همچون شکل‌گیری باغ سلطنتی پاسارگاد و تاثیر آن در باغ سازی ایران نوشته دیوید استروناخ و پاسارگاد، شهر یا باغشهر هخامنشی؟ بازآفرینی الگوی قدیمی‌ترین باغ ایرانی نوشته محمدرضا مهربانی گلزار بهره برده است. از دیگر منابع به‌کاررفته در این مقاله  فیلم شکوه پاسارگاد است.

2- چگونگی ساخت و بیان هدف در ساخت باغ ایرانی:

در فهرست آثار جهانی یونسکو نام 9 شاهکار از باغ‌های ایرانی دیده می‌شود. (باغ پاسارگاد _ فارس، باغ ارم _ فارس، باغ چهل‌ستون _  اصفهان، باغ فین _  کاشان، باغ عباس‌آباد _ مازندران، باغ شازده (شاهزاده) _ کرمان، باغ دولت‌آباد _ یزد، باغ پهلوان پور _ مهریز، یزد و باغ اکبریه _ خراسان جنوبی). باغ ایرانی چه ویژگی‌هایی دارد که آن‌ها را از دیگر باغ‌های جهان جدا می‌کنند؟ آیا در ساخت باغ ایرانی مفهوم و خردی ویژه دنبال می‌شود؟ نخستین باغ ایرانی کدام است؟ و چه کسی پایه‌گذار ساخت آن بود؟

1-2 چرایی اهمیت باغ و باغ سازی در فرهنگ‌های پویا و خردمند:

چنان‌که می‌دانیم فرهنگ گستره پیچیده‌ای از اندیشه‌ها، دانستنی‌ها، باورها، خلق‌وخو، عادت‌ها، آیین و سنت‌ها و… را شامل می‌شود. فرهنگ‌های ریشه‌دار و توانا همواره نمودهای مینوی و مادی بسیاری را در  چگونگی زیست  مردمان خود شکل می‌دهند. این نمودها چه به‌صورت مینوی در اندیشه و باور آنان ظاهر شود و چه به‌صورت  مادی در چگونگی زیستن آن مردم همچون خوراک و پوشاک، خانه‌سازی،… به نمایش گذاشته شود، همواره بسیار مهم خواهند بود و بیانگر تمدن آن مردم خواهد شد.

فرهنگ همچون ارثیه‌ای است که به نسل‌های آینده منتقل می‌شود. این میراث شامل آثار هنری، ساختمان‌های تاریخی،متون ادبی،آیین‌ها و رسوم، موسیقی سنتی و دیگر عناصر مهمی است که تاریخ و فرهنگ یک جامعه را شکل داده‌اند و همچنان تاثیر گذاری دارند. (مافی و شیخ بیکلو اسلام،1403: 114)

در میان‌ساخت و سازهای انسان، طراحی و ساخت و شکل دادن به باغ‌ها در فرهنگ‌های بزرگ از ارزش و اهمیتی ویژه برخوردار است؛ زیرا ساخت باغ در حقیقت نمود کوچک‌شده از تصور و خیال، آن مردم از  آرمان‌شهر یا بهشتی است. بهشتی که رویای رسیدن به آن را دارند و همچنین آرامشکده‌ای که به یاری آن از دشواری‌های زندگی رها شوند و با طبیعت یکی شوند و آرامش بیابند. باغ را می‌توان از مهمترین فضاهای باز زندگی دانست که اغلب در فرهنگ‌ها هویت مستقل خود را با توجه به نوع معماری و سازگاری آن فرهنگ و تمدن با طبیعت بازگو می‌کند.

در ایران نیز با توجه به وجود فرهنگ و تمدنی چندین هزارساله، بهره‌برداری از باغ‌ها همواره موردتوجه پادشاهان و مردمان بوده است. چنان‌که می‌توان در نظام ویژه طراحی و  معماری و ساخت باغ ایرانی، باغ پاسارگاد را به‌عنوان کهن‌ترین باغ شناخته‌شده ایرانی دانست و نمود آن در باغ‌های دوران بعدی ایران نیز مشاهده کرد. باغ ایرانی یک میراث فرهنگی  زنده است که تاریخی چندین هزارساله دارد. در ساخت و کالبد باغ ایرانی سه ویژگی آب، گیاه و ساختمان در نظامی هندسی و منظم در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند که در ادامه توضیح داده خواهند شد.

2-2 پیشینه‌ای از تاریخ باغ‌سازی جهان باستان:

درباره تاریخ باغ سازی جهان می‌توان به باغ‌های بین‌النهرین اشاره کرد که از آن‌ها در اساتیر و داستان‌ها نام‌برده شده است. همچون باغ‌های معلق بابل که گفته می‌شود  نبوکد نصر برای خشنودی همسر مادی خود که از منطقه‌ای کوهستانی به بابل آمده بود ساخته بود. او  با کاشت گیاهان بر روی سازه‌های بلند، که از دور همچون باغ‌های معلق نمود پیدا می‌کرد، در حقیقت می‌خواست  نمایشی از قدرت و ثروت پادشاهی خود را به رخ همگان بکشد.

در آشور نیز سارگن و جانشینان او به‌خوبی از کاربرد باغ به‌عنوان نمادی سلطنتی آگاه بودند. (استروناخ،57:1373)

همچنین در متن‌های اساتیری سومری  نیز به باغ‌هایی اشاره شده است که در کنار معابد وجود داشته است. سومریان با کاشت ردیفی از درختان،سرپناه و سایه فراهم می‌کردند. (همان:56)

تمدن اولیه مصر شامل کشاورزی و  باغ‌سازی در راستای رود نیل بوده است و کهن‌ترین موارد به 260-312 پیش از میلاد باز می‌گردد. (فدایی تیمجانی،1403: 48)

در خاور دور، در کشور چین نیز، یکی از کهن‌ترین الگوهای باغ سازی جهان‌دیده می‌شود. آثار باقی‌مانده از آن بیشتر در شهر سوژو[4] این کشور دیده می‌شوند. (همان،47)

از اشعار هومر، پدر ادبیات یونان باستان، برمی‌آید که فضاهای باز در یونان در حدود 2 قرن پیش از میلاد شامل حیاط، باغ و درختان بوده است. (همان،48)

در ایران نیز با تاریخ، فرهنگ و تمدنی کهن چه‌بسا باغ‌های بسیاری در دوره عیلامی‌ها یا مادها وجود داشته که شوربختانه اکنون از آن‌ها اثری در دست نیست. نخستین و کهن‌ترین نشانه از باغ و باغ سازی  در ایران، در زمان هخامنشیان دیده می‌شود. طراحی و ساخت باغ شاهی یا باغ پاسارگاد به خواست کوروش بزرگ در مجموعه پاسارگاد شکل می‌گیرد و آغازگر مکتب باغ سازی ایرانی می‌شود مکتبی که تا اکنون نیز ادامه دارد.

2-3-1 گزیده‌ای از چگونگی باغ چینی(ژاپنی):

این مکتب در شماری از منابع به نام چینی و در برخی دیگر ژاپنی نامیده می‌شود و به طور کلی به مکتب باغ‌سازی شرقی اشاره دارد. این مکتب باغ سازی ویژه آب و هوای گرم و مرطوب است. در این مکتب به دلیل اهمیت بسیار به طبیعت، درختان و گیاهان بیشتر به‌صورت بِکر و در هم تنیده دیده می‌شوند. گاهی درختان و گیاهان مینیاتوری تزئینی بومی و همچنین گل‌های رنگارنگ، نیز در کنار درختان  دیده می‌شوند که با رنگ‌های زیبای خود جلوه‌ای خاص به این باغ‌ها می‌بخشند. در این مکتب اهمیت ویژه به حفظ و نگهداری حالت اصلی درختان و گیاهان  داده می‌شود. بنابراین در این نوع باغ‌ها هندسه و  تقارن ویژه‌ای وجود ندارد، به دلیل جمعیت زیاد مردم و نبودن فضای کافی برای ساخت و ساز و همچنین جلوگیری از قطع درختان و از بین بردن گیاهان، در  بیشتر باغ‌های شرقی ، فضای بزرگی به کاخ یا ساختمان باغ داده نمی‌شود و درختان و گیاهان به صورت دست نخورده در کنار سنگ و صخره و رودها و آبگیرهای طبیعی دیده می‌شوند.

2-3-2 گزیده‌ای از چگونگی باغ رومی(اروپایی):

این مکتب باغ داری به نام رومی یا بیشتر اروپایی شناخته می‌شود. این مکتب بیشتر در آب‌وهوای معتدل و مرطوب دیده می‌شود. تمرکز این مکتب بر تقارن و هندسه است. کاخ‌ها و بناهای زیبا و اشرافی در کنار آب‌نما و فواره و راه‌های مسقف و تزیینات بسیار دیگر در این مکتب  دیده می‌شوند؛ اما نکته مهم این سبک از باغ‌ها، گیاهان و درختان هرس شده و شکل داده‌شده در این باغ‌ها هستند که از حالت بکر و انبوه خود درآمده‌اند و شکل و نمودی مرتب و منظم و حتی در بسیاری موارد متقارن پیداکرده‌اند. همچنین در این مکتب فضای زیادی به کاخ یا ساختمان باغ داده می‌شود؛ بنابراین درختان و گیاهانی  قطع می‌شود و سپس گیاهان و درختان تزیینی موردنظر در محل باغ و در یک نظام هندسی کاشته می‌شوند.

2-3-3 چگونگی شکل و طرح کلی باغ در مکتب  ایرانی:

با بررسی و کنکاش تاریخی ریشه‌های باغ‌سازی ایرانی پی می‌بریم که نظام باغ سازی ایرانی با گذشت سال‌های بسیار و باوجود دگرگونی‌های فرهنگی و تاریخی  همچنان پابرجا باقی‌مانده است و با جستجو تاریخ باغ سازی ایرانی تا به اکنون درمی‌یابیم که این شیوه از باغ سازی حتی پس از ورود اسلام به این سرزمین،توسط حاکمان مسلمان فراگرفته شده و در ایران ادامه پیدا می‌کند. سپس با کشورگشایی آن‌ها تا سرزمین‌های دوردست شرقی و غربی به‌عنوان‌مثال در هند و جنوب اسپانیا نیز گسترش پیداکرده است.

به گواه ویل دورانت «باغ به سبک ایرانی مورد تقلید سایر ملل نیز قرارگرفته و هم در بین مسلمین و اعراب و هم در هندوستان رواج یافته و در قرون وسطی الهام‌بخش اروپاییان گردیده است» (مصطفی‌زاده و انصاری،1394: 12)

ساختار پراهمیت و مهم در هر باغ ایرانی تشکیل‌شده از سه بخش کاشت (درختان و گیاهان)، آب و ساختمان است؛ که با نظم و در ساختاری هندسی به زیبایی گرد هم آمده‌اند. در میان این سه ویژگی آب نقش بسیار مهمی در به وجود آوردن سرمایش تبخیری در مناطق گرم و خشک دارد.  گذر جریان هوا بر نهرها و حوضچه‌های آبی باعث بیشتر شدن رطوبت هوا و خنکی می‌شود که در مناطق گرم و خشک لازم است. همچنین وجود درختان و گیاهان دلیلی می‌شوند برای کنترل بادهای خشک و کاهش آفتاب که در کنار ساختمان‌های بیشتر ساده و بهره برده از مصالح بومی، شوندی می‌شوند برای آرامش و آسایش مردمان.

درباره‌ی هدف و چگونگی شکل‌گیری باغ‌های ایرانی و هندسه‌ی ویژه آن‌ها، می‌توان به دلایل گوناگونی چون دلایل آب و هوایی همچون کاهش دمای جایگاه زندگی، حفظ و نگهداری از رطوبت هوا در مناطق خشک،کنترل بادهای خشک و سوزان، ایجاد سایه، مقابله با شن‌های روان و همچنین دلایل آیینی چون ساختن فضایی آرامش‌بخش و زیبا برای دور شدن از خود و درک بهتر آفریدگار یگانه و گرامی داشت چهار آخشیج یا جهت‌های چهارگانه، حرکت از تاریکی به‌سوی نور، تمثیلی از بهشت یا دلایل سیاسی مانند روشی برای نشان دادن شکوه و قدرت اشاره کرد که در ادامه بررسی خواهند شد.

4-2 گذری بر شرایط اقلیمی (آب و هوایی) ایران:

اقلیم یا چگونگی آب‌وهوای منطقه کاملا بر چگونگی رشد گیاهان، میزان رطوبت، منابع آب و روش آب‌رسانی، چگونگی ساخت‌وساز و در کل بر زندگی مردم در آن منطقه تاثیری آشکار دارد؛ بنابراین آب‌وهوای منطقه اثری کاملا آشکار برساخت و شکل‌گیری باغ‌ها در آن منطقه خواهد داشت. ایران سرزمینی پهناور و گسترده و دربرگیرنده اقلیم‌های گوناگونی است. در سواحل شمالی کشور آب‌وهوای معتدل و مرطوب، سواحل جنوبی آب‌وهوای گرم و مرطوب، کوهستان‌های غربی آب‌وهوای سرد دیده می‌شود. ولی بیشتر خاک ایران که شامل فلات مرکزی و شرق ایران است را آب‌وهوای گرم و خشک تشکیل داده است.

از دیدگاه علمی،  واژۀ خشکی به کمبود رطوبت اطلاق شده و مناطقی هستند که پتانسیل تبخیر در آن‌ها بیشتر از بارش است. اقلیم‌شناسان مناطقی را خشک می‌دانند که مقدار تبخیر و تعرق بالقوه سالانه آن بیش از مقدار متوسط بارش سالانه باشد. (کردوانی،1378: 27)

بنابراین بیشتر سرزمین ایران را آب‌وهوای گرم و خشک در برگرفته است که تاثیر بسیار مهمی بر چگونگی ساخت باغ‌های ایرانی گذاشته است. در ادامه به بررسی سه ویژگی مهم باغ‌های ایرانی یعنی آب، کاشت و سازه می‌پردازیم.

 2-5 آب و آب‌رسانی در باغ‌های ایرانی:

در شرایط آب و هوایی ایران که درمجموع می‌توان گفت اقلیمی گرم و خشک  است، بهره‌برداری درست  از منابع آبی و رساندن آب به روش‌های درست به مناطق کم آب،  همواره  یکی از مهمترین چالش‌های مردم برای زندگی بوده است و البته برای کسانی که قصد کشاورزی یا باغداری داشتند همواره این چالش بیش‌تر نیز بوده است.

می‌دانیم که آب به‌عنوان یکی از چهار آخشیج همواره برای  ایرانیان گرامی بوده است. وجود ایزدان مهمی چون آناهیتا و تیر در اوستا و ستایش و نیایش آن‌ها از اهمیت بسیار این آفریده نیک اهورایی در سرزمین زرخیز ایران  سخن می‌گوید؛ بنابراین بنا به شرایط آب و هوایی ایران پاسداشت، نگهداری و بهره‌برداری درست از منابع آبی همواره برای مردم و دولت‌ها مهم و سرنوشت‌ساز بوده است.

نیاز به آب برای مردمی که به‌دوراز رودها در ایران زندگی می‌کردن اندیشه خلاق آن‌ها را به کار گرفت تا با کندن کاریز (قنات)  این کمبود را به بهترین حالت جبران کنند. چنان‌که پیشتر گفته شد به دلیل اقلیم گرم و خشک منطقه و خشکسالی، ایرانیان همواره در طول تاریخ  به دنبال بهترین روش‌ها برای سازگاری باکم آبی و بهره‌برداری درست از منابع آبی بوده‌اند. روش‌هایی چون سدسازی، ساخت آب گذرها، حوضچه‌های آبی برای جمع‌آوری آب‌های سطحی و هدایت آن‌ها، آب‌انبارها و از همه مهم‌تر ساخت سیستم کاریز که شاهکار هم‌زیستی درست انسان و طبیعت در تاریخ بوده و ایرانیان مبدع آن بوده‌اند.

 2-6 الگو و نظام کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی:

آب و بهره‌برداری درست از آن همواره در ایران از ارزش و اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است؛ بنابراین شیوه کاشت درختان و گیاهان در باغ‌های ایرانی منظم و در زمینی هندسی انجام می‌شود که آب‌رسانی به آن‌ها آسان‌تر و با هدر رفت آب کمتر همراه باشد. شیوه کاشت درختان درون کرت‌ها با اندازه‌های تعیین‌شده انجام می‌شود؛ بنابراین می‌توان یکی از مهمترین ویژگی‌های باغ‌های ایرانی را نظم در کاشت گیاهان دانست که در حقیقت از نظم در آبیاری گیاهان سرچشمه می‌گیرد. باغ‌ها نیز بیشتر شکل‌های هندسی مربع یا مستطیل دارند و سپس به مربع‌های دیگر تقسیم می‌شوند که این با نظم آب‌رسانی آسان‌تر و به‌طور دقیق برای همه گیاهان کاشته شده انجام شود.

در باغ ایرانی، درختکاری در هر باغ متناسب با شرایط اقلیمی آن منطقه است. به‌طور مثال در باغ‌های شیراز به‌غیراز درختان سایه‌دار، از درختان نارنج و مرکبات که متعلق به آن ناحیه است نیز استفاده‌شده است. یا مثلا در باغ شاهزاده کرمان کاشت درختان چنار و سپیدار در ضلع شمالی باغ و درختان سرو در ضلع جنوب، شرق و غرب به ترتیب برای مقابله با طوفان‌های شن در آن منطقه و ایجاد سایه بوده است. (فدایی تیمجانی،1390: 54)

کاشت درختان سایه‌دار در کنار درختان و گیاهان دیگر به‌ویژه در محور اصلی باغ یکی دیگر از ویژگی‌های باغ‌های ایرانی است. همچنین گیاهان آیینی نیز حتما در باغ‌ها وجود داشته‌اند. برای مثال ارزش بسیار درخت سرو در ایران از آنجا آغاز شد که هم درختی نمیر و آیینی است و هم سایه‌دار و سرسبز و خرم است  و هم نسبت به درختان دیگر آب کمتری استفاده می‌کند بنابراین درخت سرو همیشه در باغ‌های ایرانی دیده می‌شود.

از دیگر ویژگی‌های درختان باغ ایرانی، تنوع آن‌ها در باغ است که این کار برای نگهداری بیشتر درختان در برابر آسیب و  آفت‌های گیاهی است.

بنابراین می‌توان گفت نوع کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی در محورهای منظم و به‌گونه‌ای مرتب انجام می‌شود که چشم‌انداز زیبایی برای بازدیدکننده در هنگام پیاده‌روی بر سنگ‌فرش باغ ایجاد می‌کند.

2-7 سازه‌های باغ ایرانی:

از مهمترین سازه هر باغ ایرانی می‌توان به دیوار و مرزی اشاره کرد که محیط باغ را از فضای بیرون آن جدا می‌سازد. گذشته از حفظ امنیت، کارکرد دیوار در حقیقت نگهداری از باغ در مقابل بادها و طوفان‌های گرم و خشک و همچنین نفوذ کمتر شن‌های روان بیابان و نگهداری از رطوبت موجود در باغ‌ها بوده است. البته دیوارها در تولید سایه نیز نقش مهمی داشته‌اند. همچنین ایجاد فضایی دنج و آرام برای اندیشه و گوشه‌نشینی  و جداسازی فضای بیرون باغ از اندرونی، نیز از کارکردهای دیوارهای باغ به شمار می‌آیند.

کوشک یا کلاه‌فرنگی را نیز می‌توان از سازه‌های دیگر باغ‌ها دانست. کوشک فضایی برون‌گرا در معماری ایرانی است و بیشتر با معماری ساده در کنار باغ‌ها برای رفاه و آسایش بیشتر ساکنان آن ساخته می‌شوند. هدف اصلی ساخت کوشک تولید فضایی سایه‌دار، همراه با ایوان‌هایی رو به باغ بوده است. در معماری بیشتر آن‌ها فواره آب، حوضچه یا نهر آبی دیده می‌شود که به تولید رطوبت و ساخت فضایی خنک کمک می‌کند. در ساخت این کوشک‌ها مصالحی بومی همچون خشت و آجر استفاده می‌شود.

همچنین برای گشت‌وگذار آسان در باغ‌راه‌ها یا گذرهایی سنگ‌فرش یا با استفاده از خشت و آجر درست می‌شود.

 2-8 ساختار هندسی در طراحی باغ‌های ایرانی:

چنان‌که پیشتر گفته شد از ویژگی‌های مهم باغ‌های ایرانی درک درست شرایط آب و هوایی و هم‌زیستی درست با طبیعت است. بنابراین کاشت درختان و گیاهان در باغ ایرانی از یک نظم و ترتیب پیروی می‌کند. نظم و ترتیبی که همانا از نظام آب‌رسانی باغ پیروی کرده و بر اساس آن نمود پیدا می‌کند. بی‌تردید پیروی از نظم همواره چه در زمین‌های کشاورزی و چه در باغ‌ها به آب‌رسانی تمامی بخش‌های آن کمک می‌کرده است و یکی از مهمترین ویژگی‌های باغ‌های ایرانی به شمار می‌رود.

بنابراین باغ ایرانی فضایی است که در آن عناصر مختلف طبیعی بر اساس اصولی خاص و از قبل فکر شده، بر مبنای یک هندسه مقدس، نظمی ویژه پیدا می‌کنند که تقریبا بدون تغییر در همگی آن‌ها تکرار می‌شود. تداوم باغ ایرانی در طول زمان و شناخته شدن آن به‌عنوان اصلی‌ترین عنصر هویت‌بخش منظر ایرانی، وابسته به شکل‌گیری باغ بر اساس باورها و جهان‌بینی ایرانیان است. (براتی،1396: 7)

دو طرح کلی هندسی در باغ‌های ایرانی دیده می‌شوند: نخست باغ‌هایی که در آن محوطه باغ به چهار مستطیل یا مربع تقسیم می‌شود و دوم الگویی که در باغ یک محور اصلی دیده می‌شود.

 2-8-1 الگوی هندسی چهار باغ ایرانی:

استروناخ[5]در نوشته‌های خود در مورد باغ پاسارگاد ، این باغ را به‌صورت چهار بخش متقارن و تقسیم‌شده می‌بیند، البته در جای دیگر نیز به محور اصلی باغ اشاره می‌کند. همچنین پوپ[6]در کتاب چند جلدی خــود پیرامون هنر ایرانی بــه الگوی چهارباغ و تأثیر گرفتن آن از بهشــت چهاربخشــی اشــاره می‌کند .(تصویر1)

مفهوم و درون‌مایه‌ای این چهار بخش کردن متقارن را که با محورهای متقاطع آبی یا نهرهای آبی از هم جدا می‌شوند را می‌توان به مفهوم‌های چهارگانه چون موارد زیر نسبت داد:

چهارعنصر تشکیل‌دهنده جهان (باد – خاک – آب – آتش)

چهــار جهت اصلی جغرافیایی جهان (شمال -جنوب-شرق-غرب)

چهارفصل (بهار- تابستان- پاییز- زمستان)

چهار شــرایط طبیعی آب و هوایی (سرد-گرم-خشک-مرطوب)  و…[7]دانست.

چنان‌که گفته شد اســتروناخ کسی اســت که بر شــکل چهارقســمتی و مفهوم چهارباغ حتی در باغ پاســارگاد تاکید می‌کند. با این‌همه و با اینکه بر مفهوم هندسـه چهارباغی برای باغ ایرانی تأکید می‌ورزد، درعین‌حال معتقد اســت یک مسیر دید (منظر) طولانی و مرکزی در باغ پاســارگاد وجود داشته است. (همان: 9)

این الگوی هندسی اکنون نیز در باغ‌هایی چون باغ چهل‌ستون در اصفهان، باغ خسروآباد سنندج و باغ نظر در شیراز دیده می‌شود.

 2-8-2 الگوی هندسی تک محوری باغ ایرانی:

الگوی هندسی تک‌محوری الگویی فراگیر در باغ‌های ایرانی به شمار می‌آید در باغ‌هایی چون دلگشا و عفیف‌آباد در شیراز، دولت‌آباد در یزد، ایل گلی در تبریز، شازده در کرمان، فین در کاشان دیده می‌شود. در این الگو باغ یک محور اصلی دارد و دیگر بخش‌های باغ چون کوشک و آبراه و… در این محور دیده می‌شوند. درون‌مایه و مفهوم تک‌محور بودن الگوی هندسی باغ را می‌توان در جهان‌بینی ایرانیان جستجو کرد. جهان‌بینی که از حرکت و تلاش برای گذر کردن از تاریکی و رسیدن به نور و روشنایی سخن می‌گوید. (تصویر 2)

بر این اســاس کل جهان‌بینی ایرانی از حرکت از ظلمت به سمت نور شــکل می‌گیرد. این الگویی است که سهروردی از انطبــاق جهان‌بینی ایرانی پیش و پس از اسـلام مورد اشاره قرار می‌دهد. ردیابی این جهان‌بینی با فرم ظهور باغ ایرانی، بیانگر متاثر شــدن باغ ایرانی از الگوی سه‌بخشی بالا، پایین و میانه است که در اساتیر نیز به آن پرداخته شده است. (همان:12)

بخش ورودی یا هشتی باغ سازه‌ای کم‌نور و با شیب  پایین‌تر از عمارت اصلی ساخته می‌شود و نماد تاریکی، نادانی، کم‌دانشی و کاهلی است. در روبرو و در امتداد محور اصلی کاخ یا کوشک اصلی باغ در روشنایی و در شیبی  بالاتر از ورودی ساخته می‌شود و نماد نور و روشنایی، دانایی و آگاهی است. بخش میانی نیز در حرکت، پویایی، تلاش و بالا رفتن تا رسیدن به نور و روشنایی معنا پیدا می‌کند. این راه با کاشت درختان و وجود آب و دیدن منظره‌های زیبای طبیعی انسان را از خودپرستی و خودخواهی دور می‌کند و در مقابل آفریننده یکتا ناچیز می‌بیند و درمی‌یابد که باید در زندگی بکوشد تا به خوشبختی و آرامش و نور دست پیدا کند.

3- باغ پاسارگاد الگوی نخستین باغ ایرانی:

اسناد تاریخی بازمانده از زمان هخامنشیان موجود در نوشته‌های گزنفون و همچنین بررسی‌های باستان‌شناسی همگی به وجود باغ در این دوران اشاره می‌کنند. چنان‌که پیشتر گفته شد، باغ‌های ایرانی در دوران مختلف با الگویی همانند دیده می‌شوند و هویتی یکسان دارند که با توجه به آب‌وهوا، فرهنگ و سنت‌های ایرانیان شکل‌گرفته و پرداخته‌شده‌اند. در این بخش با بررسی ویژگی‌های باغ پاسارگاد به این نکته پی می‌بریم که می‌توان این باغ که خود از چهارباغ مستطیل شکل تشکیل‌شده، را به‌عنوان نخستین باغ ایران و کهن‌الگوی باغ‌های ایرانی دانست.

کوروش بزرگ در برپایی پایتختی باشکوه و بی‌نظیر در پاسارگاد، ساخت یک باغ را نیز در کنار بناها و ساختمان‌های دیگر در دستور کار قرارداد. تفاوت اصلی باغ پاسارگاد با باغ‌های سلطنتی آشور و بابل نیز همین است زیرا باغ‌ها در آشور و بابل بخشی جدا از کاخ‌های سلطنتی هستند. درحالی‌که باغ شاهی در کنار کاخ کوروش که دارای ایوان‌هایی طولانی به‌سوی باغ بوده درست‌شده و به‌عنوان بخش مهمی از اقامتگاه کوروش به شمار می‌آمده است. باغ پاسارگاد نقطه آغازین باغ‌های ایرانی بوده که برخی از عوامل ابداعی آن نظیر کوشک‌های متقارن و آبگذرهای سنگی که نخستین بار در پاسارگاد ظاهر شدند در باغ‌های متأخر ایرانی تداوم یافتند (استروناخ، 1373: 59)

باغ پاسارگاد که کورش هخامنشی بناکرده، به‌عنوان کهن‌الگوی باغ ایرانی، نقطه‌ی عطفی در تاریخ باغ‌سازی این سرزمین به شمار می‌رود و زمینه‌ساز بسیاری از باغ‌های تاریخی ایران شده است (فدایی لمیجانی،1403: 51)

3-1 بررسی  طراحی و چگونگی کهن الگوی باغ پاسارگاد:

در این بخش به بررسی نقشه و چگونگی باغ پاسارگاد پرداخته می‌شود. باغ پاسارگاد به‌عنوان نمونه نخستین باغ‌های ایرانی  شامل چه شکل و چگونه طراحی است؟ برای درک بهتر به بررسی سه اصل مهم باغ ایرانی یعنی آب و نظام آب‌رسانی، چگونگی کاشت درختان و سازه‌های کناری باغ پاسارگاد می‌پردازیم.

3-1-1 چگونگی نظام آبرسانی باغ پاسارگاد:

در باغ پاسارگاد آثار شماری آب‌گذر سنگی دیده می‌شود؛ که تشکیل‌دهنده یک باغ رسمی است. این آبگذرها در بهترین شکل خودساخته شده‌اند تا دوام یابند. آن‌ها از بلوک‌های خوش‌تراش و متصل‌به‌هم سنگ‌آهک تشکیل‌شده‌اند و به شایستگی با معماری کاخ‌های مجاور همسانی دارند. پهنای آبگذرها 25 سانتیمتر و کناره سنگی و عریض آن‌ها یقینا هم‌تراز زمین‌های اطراف بوده است. (تصویر 3) همچنین در هر گوشه و با فواصل 13 تا 14 متری در مسیر آبگذر حوضچه‌های مربع شکلی تعبیه‌شده‌اند که هرکدام از یک بلوک سنگ‌آهک تراشیده شده‌اند و حدود 80 سانتی‌متر طول و عرض دارند. همچنین در برخی نقاط مسیر آبگذر بقایای دریچه‌های سنگی کوچکی دیده می‌شود. (استروناخ، 1373: 59)

پردیس بزرگ پاسارگاد برای سرسبزی به آب نیاز داشت  و منبع آب باغ پاسارگاد رودخانه دایمی پلوار در دشت پاسارگاد است که از سوی  چشمه‌های قصر یعقوب و تپه‌های شمال پاسارگاد جاری می‌شود. این رودخانه منبع آب در آبراهه‌های شبکه آب‌رسانی باغ پاسارگاد بوده و با شیب ملایم آبراهه‌ها در همه جای باغ پخش می‌شده است. همچنین برخی از باستان شناسان با توجه به آثار باقی‌مانده به وجود آب‌نماهای سنگی و ظریف در گوشه گوشه باغ پی برده‌اند که نشان‌دهنده حس  زیباشناسی سازندگان باغ است.

بهره بری از حوضچه‌های آبی برای نگهداشت آب و همچنین زیبایی آن و آب‌رسانی باغ از راه کانال‌های کم‌پهنا در باغ که باوجود افزایش رطوبت، شادابی گیاهان و سرسبزی باغ، از هدر رفت و تبخیر بیش‌ازاندازه آب جلوگیری می‌کرد نشان از درک درست از ارزش و کمبود منابع آبی توسط سازندگان باغ و درک درست کوروش بزرگ از هم‌زیستی با طبیعت دارد. همین طراحی آبگذرها و حوضچه‌ها بعدها در طراحی باغ‌های دوره‌های بعدی نیز دیده می‌شوند که نشان می‌دهد از باغ پاسارگاد الگوبرداری شده است. (تصویر 4)

تصویر3- آب‌راهه و حوضچه‌های سنگی باغ پاسارگاد

تصویر4-آب‌راهه و حوضچه آب در باغ چهل ستون

2-1-3 چگونگی کاشت درختان در باغ پاسارگاد:

شوربختانه از نظام گیاهی باغ پاسارگاد با گذشته قرن‌ها، تاخت‌وتاز و ویرانی دشمنان و دست‌اندازی کم‌خردان چیزی باقی نمانده است. ولی چنانکه می‌دانیم روح هر باغ به سرسبزی  گیاهان و درختان باغ است. پوشش گیاهی هر باغ درواقع از گردآوری گیاهانی است که بومی آن منطقه بوده و به شرایط آب و هوایی آن خو گرفته‌اند. چون منطقه پاسارگاد زیست بومی خشک دارد، بنابراین گیاهانی در آن منطقه رشد می‌کنند که نیاز کمتری به رطوبت داشته  و سازگاری بیشتری با پیرامون خوددارند. همچنین به دلیل اهمیت سایه در آن منطقه درختان سایه‌دار بسیار پرطرفدار بوده‌اند؛ و چه‌بسا گیاهان آیینی  یا  نمیر نیز در این باغ در کنار گیاهان دیگر وجود داشته‌اند.

خوانساری گیاهان باغ پاسارگاد را دربرگیرنده‌ی انواع گیاهان بومی مثمر و  سایه‌دار نظیر سرو، آلبالو و انار و نارنج و  زمین پوشیده از  علف‌ها و  گله‌ای معطر مانند شبدر، رز، یاسمین، زنبق، لاله می‌داند. (خوانساری و همکاران،1383: 83)

با توجه به مطالعات انجام‌شده روش کاشت درختان در پاسارگاد منطبق بر نظام آب‌رسانی بوده تا به توان به بهترین صورت گیاهان آن باغ را آبیاری کرد. استروناخ در پژوهش‌های خود به اهمیت شکل هندسی باغ پی برده است و آن را به این دلیل می‌داند که کاشت درختان در یک نظام هندسی آبیاری باغ را بسیار آسان‌تر و هدر رفت آب را کمتر می‌کند؛ زیرا در مناطقی که بارندگی کم است مردم تلاش می‌کنند با یک نظم درست آبیاری از هدر رفت آب جلوگیری کنند. نظام هندسی باغ پاسارگاد نشان می‌دهد که کوروش بزرگ نیز به اهمیت آب و حفظ و نگهبانی از آن پی برده بوده است.

3-1-3 سازه‌های کنار باغ پاسارگاد:

در محوطه پاسارگاد  با توجه به بررسی‌های باستان‌شناسی پی‌های دو کاخ و دو کوشک در کنار محوطه باز باغ یافت شده است. این بناها برون‌گرا بوده و در سمتی که روبه باغ قرار می‌گرفته، با ایوان‌های بزرگی گشوده می‌شده‌اند. این ایوان‌های رو به باغ و با ستون‌های بلند نگاه داشته می‌شده‌اند. چنان‌که اشاره شد بهره‌بری از سایبان‌ها، ایوان‌ها و کوشک‌ها در کنار فضای باغ بهترین راه برای کنترل شدت تابش آفتاب و کاهش دما بوده است که در معماری باغ پاسارگاد دیده می‌شود.

استروناخ بر این باور است که به دلیل ایوان‌های باشکوه و طولانی کاخ که رو به باغ بودند، تختی برای کوروش در ایوان و در امتداد محور اصلی باغ و چشم‌انداز زیبای آن گذاشته‌شده بود و شاهنشاه بسیاری از امور کشوری را در باغ باشکوه خود انجام می‌داده است. استروناخ در پژوهش‌های خود یک مسیر دید و چشم‌اندازی طولانی و زیبا در مقابل بارگاه کوروش از باغ،به تصویر می‌کشد؛ که از کنار هم قرار گرفتن، یک باغ با الگوی چهارقسمتی متقارن  تشکیل‌شده بود. (تصویر5) چشم‌انداز باغ شاهی نیز بر محور اصلی باغشهر بزرگ پاسارگاد منطبق می‌شد. (تصویر6) بدین‌صورت در باغ پاسارگاد هم الگوی چهارباغ مستطیل شکل دیده می‌شود و هم چشم‌انداز طولانی و زیبا از انطباق با محور اصلی باغ‌شهر که هر دو الگو بعدها در طراحی باغ‌های ایرانی دیده می‌شوند. (تصویر7)

از کوشک‌های باغ پاسارگاد شوربختانه نشانی به‌جز پایه‌های بنا بر جای نمانده است. در مورد آثار برجای‌مانده از کاخ کوروش بزرگ و دیگر سازه‌های باغ شهر پاسارگاد نیز به دلیل گستردگی مطالب در این مقاله پرداخته نمی‌شود.

درمجموع می‌توان ویژگی‌های باغ پاسارگاد را چنین برشمرد: باغ پاسارگاد باغی است دارای  نظم هندسی و راست‌گوشه که به‌صورت کامل با نظام آبیاری و کاشت هماهنگ بود و از تلف شدن آب پرهیز می‌کرد.

بنابراین می‌توان گفت اصول و  ویژگی‌های  باغ‌های ایرانی که در دوره‌های تاریخی پس از هخامنشیان ساخته‌شده‌اند همچون هندسه،  سازمان‌دهی بر اساس محور اصلی، چشم‌اندازی بلند و طولانی، آبراهه‌های باغ، وجود ایوان‌های گسترده و رو به باغ، ازجمله  ویژگی‌هایی  بوده‌اند که  نخست در طراحی و ساخت باغ پاسارگاد  به‌کار رفته‌اند و سپس این سنت باغ سازی در باغ‌های تاریخی بعدی نیز تکرار شده‌اند؛ و چنین می‌توان نتیجه گرفت که باغ پاسارگاد کهن‌ترین الگوی باغ‌های ایرانی است.

تصویر5- طراحی استروناخ از نقشه باغ پاسارگاد

تصویر6- نشان دهنده محور اصلی باغ و امتداد آن                  تصویر 7- نمایی از نقشه فرضی باغشهر پاسارگاد

4- کوروش در ساخت پردیس خود چه هدفی داشته و از سخنان چه کسی پیروی می‌کرده است؟

کوروش بزرگ پادشاهی توانگر و دانا چگونه جایی را برای آرامش خود در نظر گرفته بود؟ او که پادشاهی بود باهوش و خردمند، از  برپایی و ساخت پایتختی چنین باشکوه و چنین سرسبز چه هدفی را دنبال می‌کرد؟

چنان‌که روشن است،خواست‌های گوناگون سیاسی و اجتماعی و مذهبی در ساخت مجموعه پاسارگاد نقش داشته‌اند، ولی در ساخت باغ شاهی چه هدفی دنبال می‌شد؟

چنان‌که برمی‌آید کوروش بزرگ آرامش و آسایش خود را در باغ و طبیعت و سرسبزی می‌یافت؛ زیرا درست در کنار کاخش باغ شاهی شکل‌گرفته بود که خود بخش کوچکی از باغ شهر پاسارگاد بود. به‌جز کاخ‌ها و کوشک‌های کنار باغ شاهی، سازه‌های  دیگر پاسارگاد نیز در میان درختان و گیاهان ساخته‌شده بودند که زیبایی و شکوه آن بناها را صدچندان می‌کردند.

ولی پرسشی که چرا باغ شاهی یا باغ ویژه کوروش دیوار نداشت؟ همچنان باقی است. برای پاسخ آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

چنان‌که در مقاله گفته شد می‌دانیم یکی از مهمترین ویژگی‌های باغ‌ها چه برای نگهبانی و پاسداری و چه برای برقراری مرز و اندازه در نظام آبیاری و کاشت درختان، وجود دیوار  است. این اهمیت در باغ‌های منطقه‌های گرم و خشک بیشتر نیز نمود پیدا می‌کند، زیرا دیوار باغ مرز و حصاری می‌شود میان هوای خشک و سوزان بیرون و هوایی که در باغ به یاری درختان و آب جاری و سرسبزی گیاهان طراوت و خنکی یافته است. پس چرا باغ شاهی پاسارگاد دیواری نداشت؟

نخستین پاسخ آن است که در مقاله گفته شد. اینکه باغ شاهی بخشی از یک باغ شهر بزرگ به نام پاسارگاد بوده است؛ که  آن باغ شهر بزرگ، همگی سازه‌های پاسارگاد را دربر می‌گرفته است و باغ شاهی تنها یک بخش از باغ شهر بزرگ پاسارگاد بوده است. شاید به دور باغ شاهی حصار یا پرچینی گیاهی بوده که اکنون اثری از آن در دست نیست و دیوار اصلی به دور کل باغ شهر پاسارگاد کشیده شده بود.

پاسخ دیگری که از روز نخست  در اندیشه نویسنده وجود داشت ولی شوربختانه هیچ دلیل روشنی برای پذیرفتن یا حتی نپذیرفتن آن نیافت این بود که شاید کوروش بزرگ با نساختن دیوار به دور باغ خود هدفی ویژه داشته است؟ شاید هدف این بوده که همگی مردم بتوانند پردیس او را ببینند، حتی باوجود اینکه نزدیک شدن به مکان زندگی پادشاه برای همه مردم ممکن نبود ولی روزانه مردم بسیاری برای کار به پاسارگاد وارد و خارج می‌شدند و امکان دیدن باغ شاهی برای آن‌ها وجود داشت. حتی  باوجود کوه‌ها و تپه‌های گرداگرد پاسارگاد این امکان برای مردم وجود داشت که از دور از جایگاه  زندگی پادشاه بزرگی چون کوروش باخبر باشند.

چنانکه دریافتیم آبادانی، سرسبزی و زندگی در باغ و بوستان برای کوروش بزرگ بسیار پراهمیت بوده است. از سوی دیگر احترام و گرامی داشت منابع آبی از خردورزی پادشاه سخن می‌گوید که همه داشته‌ها را تنها برای خود نخواهد و بداند که این مایع زندگی به همه مردم ایران  و آیندگان ایران نیز تعلق دارد.

از همین روی بود که کوروش برای خود باغ یا پردیس می‌سازد زیرا که دل درگرو آبادانی و زیستن درست با طبیعت دارد. او بهشت آرامش‌بخش خود را در سازندگی و سرسبزی می‌بیند و می‌خواهد که آن را به دیگران نیز نشان بدهد تا فرابگیرند.

او که پادشاهی جهان‌گشا است و به بسیاری از نقاط مختلف دنیا رفته است، می‌داند که سرزمین ایران به آب و آبادانی نیاز دارد. از همین روی پایتخت خود را چنین سرسبز پایه‌گذاری می‌کند و شاید به همین دلیل است که برای باغ خود دیوار نمی‌سازد، تا همگان ببینند و بیاموزند؛ و از پردیس و آرامشکده او الگو بگیرند و در آبادانی شهر و دیار خود بکوشند. تا مردم بدانند پردیس حقیقی همانا ایران آباد است.

آری شاید کوروش بزرگ می‌خواست بهشت و پردیس را برای مردم، در آبادساختن ایران و جهان معنا کند. آباد کردن و شاد کردن طبیعت که به شادی و آرامش مردم و با همزیستی درست با جانوران و گیاهان می‌انجامد. نمودی از گفته‌های پر از خرد اشوزرتشت است که فرمود: خوشبختی از آن‌کسی است که خواستار خوشبختی دیگران باشد.

مزدا اهورایی که فرمانروای مطلق است چنین مقرر فرموده: خوشبختی از آن‌کسی است که دیگران را خوشبخت سازد. پروردگارا برای استوار ماندن به آیین راستی از تو نیروی توان و روان را خواستارم. ای آرمیتی، ای مظهر ایمان و محبت، آن پرتو ایزدی که پاداش زندگانی سراسر نیک منشی است به من ارزانی دار. (یسنا هات 43 بند 1)

چنان‌که اشوزرتشت در این بند می‌فرماید خوشبختی حقیقی از آن‌کسی است که خواستار خوشبختی همگان از گیاه و جانور و انسان و به‌طورکلی جهان هستی باشد.

در گفتار و کردار و پادشاهی کوروش نمود بسیاری از سخنان اشوزرتشت دیده می‌شود. اخلاق و رفتار نیکو او نه‌تنها در زمانه‌ای که شاهان دیگر با مردمان خود نیز ظالمانه رفتار می‌کرده‌اند یگانه و سرآمد است که همچنان بی‌مانند به شمار می‌آید. در منشور کوروش اشاره شده که او برخلاف دیگر حاکمان، مانند آشوریان که زمان فتح جایی آنجا را به خاک و خون می‌کشیدند، زمانی که بابل را فتح کرد به سربازان خود دستور داد که به مردمان آسیب نرسانند. همچنین دستور داد یهودیانی که در اسارت بابلیان بودند را به سرزمین اصلی خود برگردانند. اهمیت و بزرگ داشت انسانیت در بستر توجه و گرامی داشت طبیعت و جهان هستی است که کوروش بزرگ را یگانه ساخته است.

ولی کوروش این راه و آیین نیک را از چه کسی آموخته بود؟ گرچه گروهی از نظریه‌پردازان تلاش می‌کنند که اندیشه و گفتار و کردار این پادشاه را جدا از گفته‌ها و پندهای خردمندانه اشوزرتشت بدانند، ولی نمود سخنان خردمندانه اشوزرتشت در رفتار و پادشاهی کوروش کاملا آشکار است. حتی اگر آموزگار کوروش را فرهنگ غنی ایران‌زمین بدانیم به‌راستی‌که خرد اشوزرتشت پایه‌گذار این فرهنگ بی‌نظیر بوده و خواهد بود.

آری کوروش بزرگ با یاری از آموزش‌های اشوزرتشت و خرد خویش، الگو و نمادی از بهشت یا آرمان‌شهر خود را در پاسارگاد ساخت تا با آموزش آن به دیگران،آغازگر آبادانی ایران و جهان شود.

نتیجه گیری:

در این مقاله نگارنده با کوشش و پژوهش دریافت که باغ ایرانی با ویژگی‌های مخصوص خود یکی از شاهکارهای معماری ایران به شمار می‌آید و باغ پاسارگاد رامی‌توان به‌عنوان کهن‌الگوی باغ ایرانی در طول  تاریخ به شمار آورد.

برخی از اندیشمندان بر این باورند که چهارباغ الگوی نخستین باغ‌های ایرانی است و  برخی دیگر الگو محور اصلی را الگوی نخستین باغ ایرانی تصور می‌کنند که نماد حرکت از تاریکی به‌سوی روشنایی است. با بررسی نقشه‌های کشیده شده از باغ پاسارگاد می‌توان دریافت که باغ پاسارگاد الگویی چهاربخشی دارد و محور اصلی آن منطبق بر محور اصلی باغشهر پاسارگاد است و بدین‌ صورت در کهن‌الگوی باغ پاسارگاد هم چهارباغ و هم چشم‌انداز محور اصلی دیده می‌شود که خود دلیلی است برای الگو بودن این باغ برای تمامی باغ‌های ایرانی.

نتیجه دیگر را می‌توان از خواست و رفتار کوروش بزرگ در برپاداشتن و ساختن باغ و پردیس گرفت. کوروش بزرگ آرامش خود را در باغ و سرسبزی می‌یافت. بهشت خود را در آبادی می‌دید و حتما که این آبادانی  را برای همه ایران و جهان نیز می‌خواست. او نیک می‌اندیشید، راست می‌گفت و درست رفتار می‌کرد آن‌چنان‌که پیامبر فرزانه ایران آموزش داده بود.

باشد که ما نیز رهرو پیام اندیشه برانگیز او باشیم. ایدون باد.

نوشتار بالا برای ارایه در سی ‌‌و دومین همایش مانتره تابستان 1404 (رده زیر 18 سال، گاتاشناسی) از سوی مزدا فروهری نگارش شده است.

این نوشتار برگزیده بخش پروژه محور گاتاشناسی شناخته شده است.

کتابنامه:

آریانپور، علیرضا (1365).”پژوهشی در شناخت باغ‌های ایران و باغ‌های تاریخی شیراز“، تهران، فرهنگسرا، چاپ اول.

استروناخ، دیوید (1373).” شکل گیری باغ سلطنتی پاسارگاد و تاثیر آن در باغ سازی ایران”، ترجمه کامیار عبدی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، شماره 23-22، 75-54.

براتی، ناصر؛ آل هاشمی، آیدا؛ مینیاتور سجادی،  آرمان(1396). “جهان‌بینی ایرانیان و شکل‌گیری الگوی محوری باغ ایرانی”، منظر، شماره 15،41-6.

خوانساری، مهدی؛ مقتدر،  محمدرضا و یاوری، مینوش(1383). باغ ایرانی بازتابی از بهشت، ترجمه مهندسین مشاور آران، تهران، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.

دایره المعارف اسلامی،1381

فدایی  تیمجانی،  هانیه(1390). باغ ایرانی به مثابه منظر پایدار-بررسی ابعاد پایداری در باغ‌های مناطق گرم و خشک”، جستارهای شهرسازی، شماره 35، 55-52.

فدایی تیمجانی، هانیه(1403).” اقلیم گرم و خشک خاستگاه باغ ایرانی: بازشناسی ریشه‌های کهن الگوی باغ ایرانی بر پایه‌ی راهبردهای اقلیمی”، پژوهشنامه ایران باستان، شماره 12، 59-37.

کردوانی، پرویز(1378).”بحثی پیرامون تعریف و ویژگی‌های مناطق خشک کویر و بیابان”، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی،شماره 38، 54-26.

گزنفون(1388). مدیریت کورش کبیر، ترجمه سمیه موحدی، قم.

لبیب‌زاده، راضیه؛ حمزه‌نژاد، مهدی ؛ خان محمدی ، محمد علی(1390).”بررسی تطبیقی ایده‌های معنوی در شکل باغ، مطالعه موردی باغ پاسارگاد از دوره هخامنشی و باغ فین از دوره اسلامی”، فصلنامه باغ نظر، شماره 19،14-3.

مافی،فرزاد؛ شیخ بیکلواسلام ، بابک(1403).”میراث فرهنگی به مثابه پدیده اجتماعی: رویکردی نو در مطالعات تاریخی-فرهنگی پروژه‌های سد سازی “، پژوهشنامه ایران باستان، شماره 10، 125-113.

مدقالچی، لیلا؛  انصاری، مجتبی ؛  بمانیان محمدرضا(1394).روح مکان در باغ ایرانی،”باغ نظر” ،شماره 28،39-25.

مصطفی  زاده، مصطفی ؛ انصاری، مجتبی(1394).‌پاری دآزا ،پژوهشی در سنت باغ سازی و منظره‌پردازی ایرانی، تهران، نشر گستره.

مهربانــی گلــزار، محمدرضا(1386).” ســاماندهی و احیــا مجموعه باغ‌های پاسارگاد. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران.

مهربانــی گلــزار، محمدرضا(1394).” پاسارگاد، شهر یا باغ‌شهر هخامنشی؟ بازآفرینی الگوی قدیمی‌ترین باغ ایرانی”. منظر، شماره 33،75-66.

[1] Av.bag-این ریشه اوستایی به معنای سهم و بخش دادن است

[2] pairi

[3] daeza

[4] suzhou

[5] Stronach

[6] Pope

  3- گروهی از نظریه‌پردازان نیز این سبک از باغ‌سازی ایرانی را به بهشت تصور شده قرآنی که با چهار نهر تقسیم می‌شود مربوط می‌دانند، که با توجه به نظریه استروناخ در باغ پاسارگاد این الگو سال‌ها پیش از ظهور اسلام در ایران وجود داشته است.

فهرست ارایه‌کنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره

فراخوان امرداد:

از همه‌ی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشته‌اند، درخواست می‌شود، اگر مایل‌اند، نوشته‌های خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را می‌توانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.