چالش جوانان زرتشتی میان سنت و مدیرنیته

چکیده: در ایران امروز که با شتابی روزافزون به‌سوی نوسازی فرهنگی، اجتماعی و فناورانه‌ای حرکت می‌کند، جوامع اقلیت دینی همچون زرتشتیان با چالش‌هایی دوگانه روبه‌رو هستند: از یک‌سو تلاش‌های دینی خود و از سوی دیگری، نیاز به همگامی با ارزش‌ها و الزامات جامعه مدرن. در این میان، عواملی مانند فشار فرهنگی، مهاجرت، فاصله نسلی و کاهش جمعیت از مهم‌ترین چالش‌ها هستند. در پایان، راهکارهایی برای تقویت هویت زرتشتی در کنار زندگی در جامعه امروز ارائه می‌شود. این مقاله به بررسی چالش‌های پیش روی جوانان زرتشتی در حفظ آیین،‌ زبان، آداب‌ورسوم و پیوند‌های اجتماعی در بستر جامعه‌ای می‌پردازد که ارزش‌های غالب آن اغلب با سنت‌های زرتشتی در تضاد یا فاصله قرار برای حفظ هویت فرهنگی و سنت دارد.

این پژوهش به بررسی چالش‌های اصلی جوانان زرتشتی در ایران می‌پردازد و راهکارهایی برای حفظ هویت فرهنگی و دینی آنان در جامعه امروز ارائه می‌دهد.

کلیدواژه: جوانان زرتشتی، هویت فرهنگی، سنت، خانواده، ایران

پیشگفتار:

درگذر زمان و با تحولاتی که جوامع مختلف در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و فناوری تجربه کرده‌اند، اقلیت‌های دینی نیز با چالش‌های نوینی در حفظ هویت و سنت‌های خود مواجه شده‌اند. جامعه زرتشتیان ایران که از کهن‌ترین ادیان جهان ریشه گرفته و نقشی مهمی در شکل‌گیری فرهنگ و تمدن ایرانی داشته است، امروز در برابر دگرگونی‌های سریع دنیای مدرن، با مسائل پیچیده‌ای روبه‌رو است.

در این میان جوانان زرتشتی در خط مقدم این تحولات قرار دارند. آنان از یک‌سو می‌کوشند سنت‌ها، آیین‌ها و ارزش‌های دیرینه خود را حفظ کنند و از سوی دیگر، خواهان همگام شدن با تغییرات اجتماعی، علمی و فرهنگی جامعه امروز ایران هستند. این تقابل میان سنت و مدرنیته، بستری از چالش‌ها را برای جوانان زرتشتی فراهم کرده که بیشتر در زمینه‌هایی چون مهاجرت، کاهش جمعیت و فاصله نسلی آشکار می‌شود.

بررسی این شرایط نشان می‌دهد که شناخت دقیق‌تر وضعیت جوانان زرتشتی می‌تواند به درک بهتر چگونگی تعامل سنت‌های دیرینه با نیازهای جامعه مدرن ایران کمک کند.

 تضاد میان سنت‌های زرتشتی و ارزش‌های مدرن جامعه:

جوانان زرتشتی در ایران و سایر نقاط دنیا با چالشی بنیادین مواجهه هستند، چالشی که ریشه در تقابل میان سنت‌های دیرین و ارزش‌های نوین دارد.

{سنت‌های زرتشتی که با پیشینه‌ای چند هزارساله بناشده‌اند همواره بر پایبندی به احترام طبیعت، انجام مراسم مذهبی خاص و رضایت قواعد اخلاقی تاکید داشته‌اند.} (اوشیدری، 1378، ص‌112)

{در مقابل، جامعه مدرن ارزش‌های متفاوت و تازه‌ای را مطرح می‌کند که غالبا برای آزادی فردی، تکنولوژی نوین و تغییر سبک زندگی مبتنی هستند.} (مویدفر، 1398)

{این تفاوت‌ها سبب می‌شود بسیاری از جوانان زرتشتی در حفظ هویت خود دچار سردرگمی شوند؛ مثلا حضور در محیط‌های آموزشی و یا فرهنگی مدرن، گاه موجب می‌شود که انجام مراسم مذهبی یا رعایت برخی آداب سنتی به حاشیه رانده شود. درعین‌حال، وابستگی به دنیای قدیم، آیین‌ها و باورهای مذهبی، همچنان در میان بسیاری از خانواده‌های زرتشتی پررنگ است و انتظار دارند جوانان در مراسم و آیین‌ها مشارکت فعال داشته باشند.} (افشاری نمیرانیان،1399)

این دوگانگی به‌ویژه در میان نسل جوان که بیش از دیگران با تکنولوژی و شبکه‌های اجتماعی در ارتباط هستند، شدت بیشتری یافته است. از سوی دیگر، فشارهای فرهنگی و اجتماعی جامعه نیز می‌تواند در این دوگانگی اثرگذار باشد. برخی جوانان ممکن است برای پذیرش بیشتر در محیط‌های تحصیلی و کاری، ناچار به کاهش حضور خود در آیین‌های مذهبی و مراسم‌ها می‌شوند، درحالی‌که برخی دیگر تلاش می‌کنند با پافشاری بر باورهای دینی، هویت خود را آشکارتر نمایان سازند. همین امر باعث می‌شود که گاهی دو رویکرد متفاوت در میان نسل جدید زرتشتیان دیده شود، رویکردی که پذیرش تغییرات و سازگاری را انتخاب می‌کند و رویکردی که بر استمرار سنت‌ها و آیین‌ها پافشاری می‌کند؛ بنابراین یافتن تعادلی میان این دو رویکرد یکی از مهم‌ترین چالش‌های جوانان زرتشتی است.

آن‌ها باید بیاموزند که چگونه می‌توان در عین پایبندی به سنت‌ها و ارزش‌های دینی، با جهان مدرن نیز همراه شد و از فرصت‌های آن برای تقویت و بازآفرینی هویت فرهنگی خود بهره گرفت.

در حقیقت، این تعادل همان نقطه‌ای است که آینده‌ی جامعه زرتشتی و میزان ماندگاری سنت‌های دیرینه‌اش را تعیین خواهد کرد.

جایگاه خانواده در استوار سازی هویت فرهنگی و دینی جوانان زرتشتی در ایران امروز:

{باهمه‌ی این دشواری‌ها، خانواده همچنان ستون بنیادین برای نگه داشت هویت زرتشتی به شمار می‌آید. اگرچه فشارهای روزگار و کمبود زمان، توان این نهاد را کاسته است، اما بهره‌گیری از راه‌های تازه مانند آموزش دیداری، نشست‌های خانوادگی در فضای مجازی و همکاری نزدیک‌تر با انجمن‌های فرهنگی می‌تواند کارایی خانواده را در آموزش نسل نوین دوچندان کند. در حقیقت، پیوند استوار خانواده و نهادهای فرهنگی و دینی، می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر برای پایداری سنت‌های زرتشتی در جامعه امروز ایران پدید آورد.} (افشاری نمیرانیان، 1399)

{از سوی دیگر، خانواده‌ها در فرایند آموزش سنت‌ها، تنها به برگزاری جشن‌ها و آیین‌ها بسنده نمی‌کنند. بسیاری از خانواده‌های زرتشتی می‌کوشند ارزش‌های نیک گفتاری، نیک کرداری و نیک‌اندیشی را در رفتار روزانه‌ی فرزندانشان جای دهند تا نسل تازه تنها به یادگیری ظاهری آیین‌ها تکیه نکند، بلکه درک عمیقی از معنای آن‌ها بیابد. این شیوه‌ی آموزش غیررسمی، هرچند ساده به نظر می‌رسد، اما در بلندمدت نقشی بنیادین در حفظ هویت و پیوند با جامعه زرتشتی دارد. افزون بر این خانواده به‌عنوان نخستین محیط اجتماعی کودک، می‌تواند در برابر فشارهای جامعه مدرن پناهگاهی امن به شمار آید. (شهزادی، 1386، 75)

هنگامی‌که نوجوان زرتشتی در مدرسه یا محیط کار باارزش‌هایی ناسازگار روبه‌رو می‌شود، خانواده با حمایت عاطفی و گفت‌وگوهای سازنده، او را در شناخت درست راه یاری می‌کند؛ بنابراین، نقش خانواده تنها در انتقال آیین‌ها و رسوم خلاصه نمی‌شود، بلکه در پرورش توانمندی‌های روانی و اجتماعی جوانان برای رویارویی با چالش‌های زندگی نیز جلوه‌گر است. از سوی دیگر، پیوند خانواده با انجمن‌ها و گروه‌های زرتشتی، قدرت آن را برای آموزش چند برابر می‌کند.

{در بسیاری از شهرها، خانواده‌ها باهم کاری انجمن‌ها به برگزاری کارگاه‌های آموزشی، کلاس‌های زبان اوستایی و نشست‌های مشترک خانوادگی می‌پردازند. این همکاری‌ها، هم پیوند میان خانواده‌ها را استوار می‌سازد و هم به جوانان این امکان را می‌دهد که در کنار هم سن و سال‌های خود سنت‌ها را بیاموزند. این هم آموزی، حس هم‌بستگی و وابستگی به جامعه دینی را پرورش می‌دهد و از گوشه‌گیری و فاصله گرفتن جوانان از رسومات جلوگیری می‌کند.} (سایت امرداد، 1402)

درنهایت می‌توان گفت که خانواده، با همه دشواری‌های امروز، همچنان نخستین و مهم‌ترین نهاد در پاس داشت فرهنگ زرتشتی است. آینده‌ی این سنت‌ها، بسته با آن است که خانواده‌ها تا چه اندازه بتوانند میان نیازهای جامعه امروزی و آموزه‌های کهن، توازن و هم سازی پدیدآورند.

 چالش‌ها و فرصت‌های جهانی‌شدن و فضای مجازی در پاسداشت هویت جوانان زرتشتی:

{جهانی‌شدن و گسترش پیدا کردن فضای مجازی دو رویداد بنیادین در دنیای امروز هستند که شیوه زندگی، آموزش و ارتباط میان مردم را دگرگون کرده‌اند. جوانان زرتشتی نیز همچون دیگر گروه‌های اجتماعی، به‌شدت زیر تاثیر این دگرگونی‌ها قرارگرفته‌اند.} (مرادیان، 1400)

{فضای مجازی و رسانه‌های جهانی فرصت‌های تازه‌ای برای یادگیری، گفت‌وگو نمایش هویت به وجود آورده‌اند اما چالش‌هایی جدی نیز در برابر پاسداشت سنت‌ها و باورهای دینی قرار داده‌اند. یکی از فرصت‌های مهم توانایی فضای مجازی برای پیوند دادن جوانان زرتشتی در ایران با زرتشتیان دیگر کشورها است. درگذشته این ارتباط دشوار و محدود بود، اما امروزه تنها با چند پیام ساده یا شرکت در یک نشست آنلاین، امکان هم‌صحبتی و هم‌فکری فراهم‌شده است. این پیوندهای برون‌مرزی نه‌تنها آگاهی جوانان را درباره‌ی جایگاه دین و تاریخشان بیشتر می‌کند، بلکه حس هم‌بستگی و غرور جمعی را نیز در میان آنان برمی‌انگیزد.} (مویدفر، 1398)

چنین ارتباط‌هایی سبب می‌شود که جوانان در هرکجا که باشند، خود را جزوی از یک جامعه جهانی ببینند. افزون بر این، این پیوند‌ها انگیزه‌ای برای یادگیری بیشتر درباره‌ی زبان و آیین‌ها نیز پدید می‌آورند. در کنار این فرصت، رسانه‌های نوین امکان آموزش سنت‌ها و آیین‌ها را نیز فراهم می‌کنند. برای نمونه، بسیاری از انجمن‌ها کلاس‌های زبان اوستایی یا نشست‌های معرفی تاریخ را در فضای آنلاین برگزار می‌کنند. جوانانی که در شهرهای کوچک زندگی می‌کنند یا دسترسی مستقیم به انجمن‌ها ندارند، از این راه می‌توانند پیوند خود را بافرهنگ نیاکانشان زنده نگاه‌دارند. حتی خانواده‌ها نیز با استفاده از ویدئوها و کتاب‌های الکترونیکی، کودکان و نوجوانان را با جشن‌ها و آیین‌های دینی آشنا می‌کنند. این آموزش‌ها نشان می‌دهد که فناوری، اگر درست به کار گرفته شود، می‌تواند جایگزین کمبودهای محیط واقعی گردد و بخشی از نیازهای نسل تازه را برآورده کند. بااین‌همه نباید از دشواری‌ها چشم پوشید.

{نخستین نگرانی، جایگزین شدن ارتباط‌های مجازی به‌جای دیدار‌های رودررو است. بسیاری از آیین‌های زرتشتی برگردهایی، هم‌سرایی و مشارکت گروهی استوار است. اگر جوانان تنها از راه تصویر و فیلم با این آیین‌ها آشنا شوند، پیوند عاطفی و تجربی آنان با سنت‌ها کم‌رنگ خواهد شد. حضور در یک جشن واقعی، با بوی آتش، صدای سرود و شادی جمعی، هیچ‌گاه با دیدن یک ویدئو برابری نمی‌کند.} (افشاری نمیریان، 1399)

دشواری دیگر، نفوذ ارزش‌ها و الگو‌های بیگانه در زندگی روزانه‌ی جوانان است. فضای مجازی پر از پیام‌هایی است که گاه با باورها و هنجارهای سنتی ناسازگارند. جوانان ممکن است در این دریای گسترده، میان فرهنگ بومی و الگوهای جهانی دچار سردرگمی شوند. این کشاکش گاه به کنار گذاشتن بخشی از سنت‌ها می‌انجامد. از همین رو، نیاز است که خانواده‌ها و انجمن‌ها، راهنمایی و آموزش درست در زمینه سواد رسانه‌ای را جدی بگیرند. آموزش سواد رسانه‌ای به جوانان کمک می‌کند تا پیام‌های دریافتی را نقادانه بررسی کنند و از فرهنگ خود در برابر دگرگونی‌های زیان‌آور نگهبانی کنند.

 {یکی از راهکارهای مهم برای کاهش آسیب‌ها حضور پررنگ خود جامعه زرتشتی در فضای مجازی است. اگر انجمن‌ها و خانواده‌ها بتوانند با تولید نوشته‌ها، فیلم‌ها و برنامه‌های آموزشی جذاب‌، محتوای مناسب برای نسل تازه فراهم کنند، نه‌تنها از خطر فاصله گرفتن جوانان از فرهنگ جلوگیری می‌شود، بلکه دلبستگی آنان نیز بیشتر خواهد شد. برای نمونه، پخش زنده جشن‌ها، معرفی تاریخچه آیین‌ها یا ساخت برنامه‌های گفت‌وگومحور می‌تواند پیوند میان نسل‌ها را استوارتر سازد. همچنین، تولید محتوای دوزبانه (فارسی و انگلیسی) این امکان را ‌می‌دهد که فرهنگ زرتشتی نه‌تنها در ایران، بلکه در میان جهانیان نیز شناخته‌تر شود.} (سایت امرداد، 1402)

جامعه زرتشتی باید از فضای مجازی به‌گونه‌ای هوشمندانه بهره ببرد. با آموزش و تولید محتوای فرهنگی به دست جوانان، این فضا ابزاری برای نگه‌داشتن و پایداری هویت زرتشتی می‌شود.

 نتیجه‌گیری:

جوانان زرتشتی در جامعه امروز این سرزمین با فشارها و دگرگونی‌های فراوانی روبه‌رو هستند همین دشواری‌ها می‌تواند زمینه‌ای برای پایداری و نوسازی سنت‌ها باشد. خانواده، آموزش و فضای مجازی هرکدام نقش مهمی در نگهداشت و یادگیری فرهنگ زرتشتی دارد. اگرچه فاصله نسلی و کم شدن جمعیت خطرهایی برای پیوستگی فرهنگی به وجود آورده است، ولی با شناخت درست نیازهای جوانان و یافتن شیوه‌های تازه برای آموزش و همبستگی، می‌توان آینده‌ای روشن‌تر ساخت. این جامعه با بهره‌گیری هوشمندانه از ابزارهای نو توانایی دارد که در کنار پاسداری از آیین‌ها و جشن‌های کهن، خود را با دگرگونی‌های روز هماهنگ کند. چنین رویکردی کمک می‌کند تا هویت زرتشتی نه‌تنها در میان پیروان خود استوار بماند، بلکه در پهنه فرهنگی ایران امروز نیز جایگاه پایدار و سازنده‌ای پیدا کند.

نویسندگان: دیبا بابکان و ستاره سیستانی دانش‌آموزان پایه نهم برای ارایه در سی ‌‌و دومین همایش مانتره تابستان 1404

با سپاس ویژه از: دکتر کتایون نمیرانیان، استاد راهنما که در جریان این پژوهش به ما یاری دادند.

یاری‌نامه

1. افشاری، نمیریان، (1399) جوانان زرتشتی و چالش‌های هویتی، تهران: انتشارات فرهنگ زرتشتی
2. شهزادی، رستم، (1386) واژه‌نامه پازند:خانواده و آموزش ارزش‌های دینی، تهران: انتشارات فروهر
3. مرادیان، بهنام، (1400) زرتشتیان ایران در گذار مدرن، تهران: سازمان جوانان زرتشتی نشر پژوهش‌های فرهنگی
4. اوشیدری، جهانگیر، (1378) دانشنامه مزدیسنا: مرجع شناخت فرهنگ و سنت زرتشتیان، تهران: نشر مرکز انتشارات هیرمند
5. مویدفر، شاهوران، (1398) چالش‌های جوانان زرتشتی در ایران امروز، تهران: دانشنامه مزدیسنا
6. سایت امرداد، به نشانی amordadnews.com

فهرست ارایه‌کنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره

فراخوان امرداد:

از همه‌ی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشته‌اند، درخواست می‌شود، اگر مایل‌اند، نوشته‌های خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را می‌توانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.