چکیده: این پژوهش باهدف بررسی چرایی کمتوجهی همکیشان به نو کردن کشتی در آیینهای زرتشتی انجامشده است. با آنکه استفاده از کلاه هنگام اوستاخوانی در میان بیشتر افراد به عادتی پذیرفتهشده تبدیلشده، نو کردن کشتی (که از نمادهای مهم پیوند با دین و پاکی درونی است) کمتر موردتوجه قرارگرفته است.
در این تحقیق، تلاش شده با روش میدانی و استفاده از پرسشنامه و جدولهای نظرسنجی، دیدگاههای همکیشان درباره این موضوع گردآوری و تحلیل شود. هدف، شناخت دلایل فرهنگی، فردی یا اجتماعی این رفتار و پیشنهاد راههایی برای افزایش آگاهی و همازوری در اجرای بهتر این بخش از آیین است.
یافتههای پژوهش نشان میدهد که آگاهیرسانی و توجه جمعی میتواند نقش مؤثری در احیای این رسم نیک داشته باشد.
کلیدواژه: دین زرتشتی- آیینها- سدره- کشتی – سدره پوشی
پیشگفتار:
آیینهای دینی همواره نقشی استوار در نگهداشت هویت و همبستگی همگانی داشتهاند. در میان آیینهای کهن ایرانی، دین زرتشتی با آداب دیرپای خود، همچنان بر شیوه زیست همکیشان اثر میگذارد. یکی از این آدابها نو کردن کشتی است که نماد پیوند با راستی، پاکی و پیمان با اشا بهشمار میآید.
بااینکه پوشیدن سدره و بستن کشتی همچنان در میان بسیاری از همکیشان رواج دارد که نشانهای از تازگی درونی و نگهداری پیوند با دین است اما کمتر موردتوجه قرارگرفته است.
در این نوشتار، کوشش شده با نگاهی بهجایگاه سدره و کشتی و گفتوگو باهمکیشان، چرایی این کمتوجهی روشن شود و راههایی برای همازوری بیشتر و یادآوری ارزش این آداب پیش نهاده شود. بهرهگیری از دیدهها و شنیدههای میدانی در کنار نوشتههای کهن، بهپیشبرد این کوشش یاری رسانده است. امید میرود این نوشتار گامیباشد در نگهداری از آداب کارساز و شادیآفرین زرتشتی.
فصل 1: پیشینه پژوهش
1- پیشینه پژوهش
در مورد سدره و کشتی تاکنون دو مقاله نوشتهشده است که یکی از آنها با عنوان سدره و کشتی و بینش افراد در مورد پوشیدن آن از گذشته تاکنون توسط آریانا اسفندیاریان و آرنیکا بهمردی در سال 1402 ارایه شده است و مقاله دیگر با عنوان سدره و کشتی توسط موبد مهراب وحیدی نوشتهشده است.
در این پژوهشها به موضوع سدره و کشتی در آیین زرتشتی پرداختهشده است؛ اما تمرکز اغلب آنها بر جنبههایی چون نوع پوشش دینی، ویژگیهای ظاهری سدره و کشتی، سدرهدوزی و کشتیبافی و تغییرات این پوشش درگذر زمان بوده است. در این مطالعات، سدره و کشتی بیشتر بهعنوان نمادهایی فردی یا خانوادگی تحلیلشدهاند.
در پژوهش حاضر با عنوان «نو کردن کشتی در آیینهای دینی باهمازوری همکیشان»، تمرکز بر جنبه جمعی و آیینی این سنت است؛ یعنی نقش همکاری، همازوری و مشارکت اجتماعی در اجرای این آیین مذهبی. این زاویه کمتر موردتوجه پژوهشهای پیشین بوده و میتواند ابعاد تازهای از کارکردهای فرهنگی و اجتماعی این آیین را روشن سازد.
فصل 2: فلسفه سدره و کشتی
2- فلسفه سدره و کشتی
در این فصل، مطالب مربوط به فلسفه سدره و کشتی بر اساس پژوهش کتابخانهای گردآوری شده و به بررسی مفهوم، جایگاه و معنای آنها در آیین زرتشتی پرداختهشده است.
2-1 سدره: اکنون زمانش فرا رسیده است. زمان آنکه سدره این پیراهن سپید این جامه ستایش اهورا را به تن کنیم
سدره جوشنی است که تو را از شر تمایلات نفسانی و هجوم بدیها و زشتیها و ناپاکیها حفظ میکند جوشنی از
پارچه زرهی از فکر و اندیشه که نمادی است از سپیدی و روشنی درون. وهومنه وستره همان واژهای است که در
اوستا این لباس را بدان خواندهاند؛ لباس نیکاندیشی؛ و حال درون و برونت همچون هم نیک و سپیدند. اکنون برای
این لباس خرد و هوشیاری، کمربندی از همت خواهی بست و به جرگه «کشتی» همان کمربند همت است. همان کمربند هم پیمانی با سایر بهدینان جهان، در راستای گسترش راستی و نیکی مزدا داده.
سدره پیراهنی گشاد است با آستینکوتاه و بدون یقه که از پارچه سفید درستشده و زرتشتیان آن را در زیر لباسهای دیگر وصل بدن میپوشند در جلو سدره از گریبان به پایین چاکی دارد که تا سینه میرسد و در انتهای آن کیسه کوچکی قرارگرفته به نام کیسه کرفه که به عقیده زرتشتیان گنجینه اندیشه نیک،گفتار نیک و کردار نیک است و پوشنده آن باید بکوشد که وجود خودش را با این ۳ صفت بیاراید. زرتشتیان هرکجای دنیا سدره را از پارچه ململ سفید میدوزند اما در باستان سدره را از پشم و پنبه و ابریشم نیز میدوختند. سدره شبیه عرقگیر مردانه و یا زیرپوش بدون آستین زنانه است که در محل نوک هفت و روی سینه جیبی نمادین دوخته میشود حدود دو تا سه سانت طول دارد و جیب اعمال نیک، کرفه نامیده میشود و محلی نمادین برای ذخیره اعمال نیکی است که در طول روز انجامگرفته است. همچنین درزهای نمادینی در الگوی پیراهن وجود دارد. هرگاه نیک بیندیشیم در خواهیم یافت که مهمترین رویداد در زندگی یک بهدین زرتشتي سدره پوشی اوست مان که فرد ظاهر خود را با تنپوش دین مزدیسنی میآراید تا همیشه و در بقیه لحظههای زندگیاش آموزههایی را که درباره آنها اندیشیده و بدانها ایمان آورده است که کار بندد سدره که لباس نیکاندیشی است و کشتی که کمربند دین است یادآور این آموزههاست سپیدی سدره نماد پاکی و نشانه دین زرتشتی است. ۹ تکه سجره نشانه ۹ اصل مهم این دین اهورایی است ۱ یکتایی خداوند ۲ پیامبری اشوزرتشت ۳ بقای روان ۴ اشا ۵ دو گوهر همزاد ۶ ۷ امشاسپندان ۷ داد و دهش و دستگیری از نیازمندان ۸ مقدس بودن چهارآخشیج ۹ فرشگرد و تازه گردانیدن جهان و بهبود وضع زندگی شادی جویی و شادی گستری در وجود همه زرتشتیان نهفته است در بزرگ و مفصل شدن این جشن بی تاثیر نبوده است. بااینکه در قدیم جشن سدره پوشی بهصورت غیررسمی و خودمانی گرفته میشد اما اکثر مردم همیشه سدره کشتی بر تن داشتند.
در هند که این پیراهن زیر تاپ ساری نمایان است اغلب از تور سفید برای زیبا جلوه دادن آن استفاده میشود. سفید بودن سدره نشانهاین است که یک زرتشتی باید قلب و روح خودش را پاک و بیآلایش نگاه دارد و گرد صفات بد نگردد. کتان یادآور تقدس مرحله خلقت گیاه و پشم کشتی یادآور مرحله آفرینش حیوان است. همه باهم نماد زره خداوند است که سلحشوران روحانی جهان روشنایی پوشیدهاند. سدره مانند زیر پیراهنهای مقدس دیگر دینها است مانند تالیت کتان یهودیان ارتدکس، پیراهن معبد مورمونها و پیراهن مقدس سیکها و دلیل پوشش آنها اغلب یکی است..
زرتشتیان پارسا و مرد بهعنوان یکی از نشانههای ایمان جامه و کمربندی مقدس زیر لباس خود میپوشند این آیین بسیار دیرینه است و در چند ویژگی با ریسمان مقدس هندوآنهمسان است این دو آیین در اساس یکی است ولی زمانی که دو فرهنگ از هم جدا شدند این جامه در بین هندوان منحصر به ریسمان شد.
2-2 کشتی:
بندی است باریک و بلند که از ۷۲ نخ پشم گوسفند درستشده است. این هفتادودو نخ را هنگام بافتن به ۶ قسمت که هریک ۱۲ نخ باشد تقسیم میکنند و به هم میبافند و در دو انتهای کشتی هنگام بافتن گرههایی به آن داده میشود زرتشتیان کشتی را بر روی سدره سه دور بگرد کمر میبندند و در دور دوم دو گره به جلو و در دور سوم دو گره پشت سر به کشتی میدهند. واژه اوستایی کشتی اییویا ونگهن است. همه زرتشتیان از هر جای دنیا کشتی را از پشم گوسفند میبافند. «کشتی» تو را یادآور ۷۲ هات یسنا است و شش چهره گهنبار در دل دوازده ماه سال.۷۲ نخ در کمال یکپارچگی درهمتنیده شدهاند تا بر کمرت بار همت و غیرت بیفزایند. تا تو فراموش نکنی که همیشه و در ۱۲ ماه سال کمربستهی گسترش راستی نیکی پاکی آشتی و درستی هستی و تو هراسی هستی و هميشگي و پایدار بر دل دیو، دروغ، بدی، پلیدی، جنگ و بیراهه.
۳ دور بستن کشتی به دور کمر به نشانه هومت و هوخت و هورشت است که همه بسته کشتیان باید هنگام بستن کشتی به یاد این ۳ واژه بیفتند و از آن غفلت نکنند؛ و اما ۴ گرهی که زرتشتیان به کشتی میدهند را برای شما شرح میدهیم. در گره اول زرتشتیان گواهی میدهند به هستی خدای یگانه، در گره دوم گواهی میدهند که دین زرتشتی بر حق و از طرف خدا است، در گره سوم به پیغمبری اشوزرتشت اسپنتمان گواهی میدهند و در گره چهارم به پذیرفتن ۳ اصل اساسی مزدیسنا که اندیشه نیک گفتار نیک کردار نیک باشد اعتراف میکنند.
در کتاب بندهش آمده است که کشتی مانند ستارههایی که دورتادور آسمان را گرفتهاند میان آدمیان را گرفتهاند تا تاریکی و پلیدی قسمت پایین بدن ما با روشنی قسمت بالا آمیخته نشود.
2-3 اهمیت سدره و کشتی:
دین زرتشتی یکی از کهنترین آیینهای جهان است که همواره بر پاکی اندیشه و گفتار و کردار تاکید دارد. در این دین، انسان نهتنها مسئول سرنوشت خویش، بلکه همراهی برای پیشبرد نیکی در جهان به شمار میآید. به همین دلیل، هر نماد و آیینی که در این راه به کار میرود، معنای عمیق و ارزشی والا دارد. در میان آنها، سدره و کشتی جایگاهی ویژه دارند و بهعنوان نشانههای ایمان، پاکی و پیوند با راستی شناخته میشوند.
سدره و کشتی تنها پوشش یا بندی ساده نیستند؛ آنها نشانهای زنده از ایمان و یادآور مسئولیت فرد در برابر نیکی و راستیاند. درواقع، با پوشیدن سدره و بستن کشتی، زرتشتیان پیوسته به یاد میآورند که راه انسان در این جهان، یاری به گسترش نور و نابودی تاریکی است. آنها تنها نشانهای ایمان فردی نیستند، بلکه یادگارهایی هستند که تاریخ ایران را با باور به نیکی پیوند دادهاند. آنها همچون سپری معنوی، زرتشتیان را در برابر تندبادهای تاریخ نگاه داشتند و امروز نیز، همچنان نماد هویت، پایمردی و پیوستگی باریشههای کهن ایرانزمیناند.
نگاهی به گذشته نزدیک مانکجی ماهریا نماینده پارسیان هندوستان در سال ۱۲۳۵ یزدگردی در سفری به کرمان خطاب به انجمن مطالب مشروحی میگوید: «شما برادران پنچایت و موبدان قول داده بودید که سدره بپوشید حالا میبینم بسیاری بقول خود رفتار نمیکنید خوب است بین خود قراری بگذارید و اگر کسی بعدازاین بی سدره و کشتی باشد او را تنبیه نمایید.»
ازنظر مانکجی سدره و کشتی و لزوم اجرای آن به قدی حائز اهمیت بود که خطابهی مفصلي که در ۱۳۰۰ هجری به تهران به مناسبت جشنی که در باغ ظهیرالدوله بر پا نموده بود بدان اشارهکرده بود و حتی مبلغی بهوسیله یکی از دهشمندان مقیم بمبئی برای تهیه سدره و کشتی نیازمندان یزد و کرمان اختصاص داده شده بود که بین آنها تقسیم میگردید..
زرتشتیان ایران به دلیل شکنجه و اذیت و آزار، مجبور به عدم اجرای این آیین شدند و اگر کسی را با این پوشش دستگیر میکردند دال بر کافر بودن او بود و مجازات میشد. ایرانیان مهاجر در پوشش آن آزاد بودند و مجازات نمیشدند؛ و برای همین نیز گاهی زنان و مردان سالخورده بهجای بستن کشتی بر کمر آن را به شکل حمایل روی شانهها میآویختند که این شیوه حمایل بستن کشتی اینک جایگاهی ندارد.
طبری مینویسد که مالیات گیران عربی در دهه هشتم میلادی به زرتشتیان اهانت میکردند و کمربند مقدس آنان را میکندند و از سر تمسخر به گردنشان میانداختند.
4-2 سدره پوشی:
پیش از آنکه با اصل موضوع سدره پوشی که یکی از مراسمهای مذهبی زرتشتیان است بپردازیم باید علامتی که یک نفر زرتشتی را از دیگران متمایز میکند را معین نماییم:
۱. نشان درونی (باطنی)
۲. نشان برونی (ظاهری)
نشان درونی عبارت است از ۳ واژه اوستایی هومت و هوخت و هورشت که به معنی اندیشه نیک گفتار نیک کردار نیک است. این ۳ واژه اساس و پایههای متین و استواری هستند که دین مزدیسنا بر روی آنها قرارگرفته و یک نفر زرتشتی موظف است وجود خودش را با این ۳ صفت بیاراید و در طول زندگانی بکوشد که همواره و در حال اندیشه و گفتار و کردارش پاکی و بیآلایش و از هرگونه پلیدی و ناپاکی دور و برکنار باشد بهعبارتدیگر زرتشتی کسی است که راستی و درستی را پیشه خود کند، گرد اعمال و کردار بد نگردد دهان خود را با گفتار بد و یاوه دروغ و دشنام آلوده نکند، از دیگران غیبت و بدگویی ننماید و افکار پلید و ناسازگار را از مغز خود براند.
پروفسور ویتنی: آیا این سه کلمه دارای همهچیز نیست و اساس کلیه مذهب شمرده نمیشود و آیا ممکن است کسی از مرسلین پارسا چیزی به آن بیفزاید؟
سدره پوشی در دین بهمنزله زایش نوین است. این آیین را «نوزاد» و یا «نوزات» هم میخوانند. نوزاد یعنی دوباره متولد شدن و نوزات یعنی افزوده شدن یک پرستنده دین، ریشه «زات» از یسن است. اهمیت سدره پوشی از پیوکانی (ازدواج) کمتر نیست. آیین دینی باید در بامداد انجام شود ولی امروزه در ایران، به دلایل عملی، پس از نیمروز برگزار میشود.
در دین زرتشتی پذیرش دین اجباری نیست؛ بنابراین هنگامیکه به تشخیص پدر و مادر، کودک به سن رشد فکری رسید که معمولا بین ۸ تا ۱۵ سالگی است. طی مراسمی مذهبی که سدره پوشی نامیده میشود، زرتشتی زاده با شرکت خانواده و فامیل و دوستان، طی آیینی ویژه با سرودن اوستای《پیماندین》در برابر موبد《زوت》 و افراد شرکتکننده در جشن که 《انجمن وه مازدیسنان》نامیده میشود، رسما خود یک زرتشتی را برمیگزیند و موبد، رشتهای به نام کشتی را به او میپوشاند و به دین از پس زرتشتی شناختهشده مسوول کارهای خویش میگردد.
نگاهی به گذشته نزدیک -در هوخت مهرماه خوانده شد که انجمن زرتشتیان کرج مراسمی را در تالار انجمن تهران برای سدره پوشی تعدادی از فرزندان زرتشتی برگزار نمودند یکی از باشندگان که خود در این مجلس حضورداشته و تحت تاثیر برگزاری مراسم قرارگرفته چنین نظر دارد: «من و فامیلهایم هرکدام دارای چند فرزند هستیم که هنوز مراسم سدره پوشی آنها را بجا نیاوردهایم نه در سطح بالایی قرار داریم که راسا و شخصا چنین مجالسی را ترتیب دهیم و نه در سطحی قرار داریم که نیاز آن باشد که دیگری هزینه آن را تقبل نماید اما چون مراسم جالبی است و برای نونهال در زندگی یکبار انجام میگردد بهتر است دز مجلسی عمومی که خاطرهاش برای فرزند باقی بماند انجام گیرد؛ و چهبهتر است که انجمن با کنکاش موبدان و کمیسیون دینی انجمن ترتیبی بدهند تا در برخی روزهای معین مانند چهرههای ششگانه گهنبار یا برخی جشنها مانند زادروز اشوزرتشت و نوروز و مهرگان و یا هر مناسبتی دیگر مانند یکی از روزهایی که نزد زرتشتیان گرامی است (ورهرام، مهر، اورمزد، وهمن و…) مجلس همگانی با تشریفات ساده ولی روحانی و معنوی انجام گیرد در ضمن چه مانعی دارد هزینه آنهم بین جماعت و برخی دهشمندان تامین گردد و یک چنین راه و رسم دینی که بقول گیگر سبب نزدیکی و پیوند و یگانگی گردد. داشتند و روزی ۵ بار هنگام نیایشهای روزانه و نیز هنگام شرکت در آیینهای گهنبار جشنها و نیز زیارتگاهها حتما کشتی نو میکردند.»
فصل 3: مصاحبه
مصاحبه با بانو فیروزه فرودی
– میتوانید یک فلسفهی کوتاهی از سدره و کشتی به ما بگویید؟
+ یک مقداری سخت است فلسفهی سدره و کشتی را کوتاه گفت، ولی میدانیم کمربند کشتی برمیگردد بهپیش از اشوزرتشت. زمانی که نوجوان میرسید به پانزدهسالگی که ویژهی پسران بود، لباس رزم به تن نوجوان میکردند و درواقع وارد یک دنیای جدیدی میشد که ما اکنون به آن میگوییم بلوغ، به خاطر همان تغییراتی که چه در درون، چه در بیرون برای نوجوان شکل میگیرد؛ آن زمان هم این مدل بود و پانزدهسالگی رو سنی میدانستند که آن جوان آماده است که برای میهنش بجنگد؛ و به خاطر همین روشنی تنش میکردند و یک کمربندی میبستند. طبق روایتها، اشوزرتشت در پانزدهسالگی، این کمربند رزم را پوشید، اما چون باور داشت جنگ و خونریزی باعث آسیب زدن به هر سرزمینی میشود و عقبافتادگی میآورد، با این مساله مخالف بود و وقتیکه وی به این دانش و آگاهی رسید، این کمربند رو لطیف کرد و بهصورت بندی درآورد که آن موقع از پشم حیوانی بیآزار به معنی اینکه مردم باید بیآزار و مفید و سودمند باشند، مثل بز، گوسفند یا شتر و یا هر حیوان دیگری بافته شد؛ بهمرورزمان این بند تغییر شکل پیدا کرد. درگذشتهای نهچندان دور فقط بانوان موبد وظیفه بافتن کشتی را بر عهده داشتند. بهمرورزمان رسم بافتن کشتی کمرنگتر شد؛ چون بافتن این نوع بند با دستگاههای بهخصوصی که داشت بازهم سخت بود و آموزش دادن آنهم کار سادهای نبود، بنابراین زنان موبد تنها میتوانستند به فرزندان خود آموزش دهند و این هنر بسیار محدود شد. اکنون هم افرادی که کشتی میبافند تعداد کمی هستند، البته که بانوان موبد نیستند و هنرمندانی هستند که این کار را انجام میدهند، مثلا اکنون اگر تعدادی کشتی لازم داشته باشیم بافت آنها، خیلی زمانبر است چون افراد کمی هستند که این کار را انجام میدهند. امیدواریم این هنر بیشتر رواج پیدا کند.
در آیین زرتشت، همانگونه که میدانیم نشانههای درونی و بیرونی داریم که نشانه درونی همان اندیشه، گفتار و کردارنیک است و نشانه بیرونی که در همان دوران اشوزرتشت بنیان گذاشته شد همان پیراهنی ست که نزدیکترین پوشش به تن هست با آستینکوتاه که 9 درز دارد به نشانه 9 باور یک فرد به دین زرتشتی که باور به یکتایی خداوند، باور به پیامبری اشوزرتشت، باور به فرشگرد و رستاخیز و …. است که یک کیسه کوچک جلوی گریبان بهعنوان کیسه کرفه یا کارهای نیک دوخته میشود که حتی بعدها بهصورت علمی ثابت شد که بدن به دلیل جریان الکتریسیتهای که دارد وقتی لباس را میپوشیم این جریان را تشدید میکند (مانند لباس پلاستیکی که احساس راحتی به بدن نمیدهد) لباس نخی با کنترل این الکترونها باعث آرامش در بدن ما میشود، رنگ سفید آنهم نشانه پاکی است که در دین زرتشت بسیار به آن اهمیت داده میشود.
کمربند کشتی هم که کمربندی است که از 72 نخ بافته میشود که میانتهی هست به نشانه وجود دنیای مادی و مینوی که ما دنیای مادی را میبینیم و دنیای معنوی را نمیبینیم و میانتهی بودن کشتی نشانه آن دنیایی است که وجود دارد ولی ما آن را نمیبینیم. 72 نخ آن به نشانه 72 هات یسنا است. شش رشته 12 تایی است (شش به نشانه شش چهره گهنبار و 12 به نشانه ماههای سال است) در قدیم میگفتند هر نوجوانی در سن 15 سالگی بایسته است سدره پوش شود ولی امروزه میگوییم هر نوجوان باید به بلوغ فکری رسیده باشد که بداند این نشانه که دارد به تن میکند نشانه بیرونی هر فرد زرتشتی است و این نشانه به هر فرد کمک میکند که انرژی به بدن داده شود مثلا گره کشتی را که روی ناف میبندیم روی یکی از چاکراهای بدن بسته میشود و همچنین برای گرم نگهداشتن بدن است مثلا مادربزرگها میگویند ناف بچه را باید گرم نگه داشت، در قدیم با روغن نارگیل گرم نگاه میداشتند چون باعث میشود که انرژیهای خوب از طریق ناف جذب بدن شوند. (ناف ازنظر علمی یکی از راههای جذب انرژی به بدن است).
-به نظر شما نو کردن کشتی در آیین زرتشتی اهمیتی دارد یا خیر؟
+بله مسلما. اگر اهمیتی نداشت که اصلا ما سدرهپوش نمیشدیم. در اندرز گواهگیری هم موبد به زن و شوهرها میگوید که باید فرزندتان رو در این آیین، سدره پوش کنید و این وظیفه بر دوش هر پدر و مادری است که فرزندشان رو سدره پوش کنند. هر وقتیکه فرزندان به بلوغ فکری برسند آنوقت خودشان میخواهند که سدره پوش بشوند و به این باور میرسند؛ هرچند که امروزه خیلی از نوجوانان میگویند برای چه سدره پوش بشویم؟ و اطلاعاتی دراینباره ندارند و یا خیلی از دیگر نوجوان آنهم بعد از سدره پوشی سدره و کشتی را کنار میگذارند و شاید تا یک ماه الی دو ماه کشتی را نو کنند. خیلی سخت است که این آیین را در باور فرزندان بیاوریم که انگیزه داشته باشند تا کشتی را به تن بکنند. خیلی از دانش آموزان میگفتند که صبح سختشان است و فراموش میکنند یا وقتی برای نو کردن کشتی ندارند و من پیشنهاد دادم که شب قبل از خواب کشتی را به تن کنند. آنها فکر میکنند که نو کردن کشتی فقط مختص به زمانی است که در مراسم و در کلاس دینی شرکت میکنند؛ اما این درست نیست و ما باید عادت بکنیم بهعنوان یک پیراهنی که همیشه همراهمان باشد آن را بپوشیم؛ چون پیراهنی است که نگهدار تن است و وقتیکه این پیراهن را میپوشیم به خود نیکاندیشی را یادآوری میکنیم و قطعا که اهمیت دارد، فقط باید راهش را پیدا کنیم که نوجوانان را علاقهمند کنیم و آنها را به این باور برسانیم که مثل گذشتگان همیشه سدره و کشتی را به تن داشته باشند.
-احساستان نسبت به نو کردن کشتی چیست؟
+من انرژیهای خوبی دریافت میکنم و زمانی که حال خوشی ندارم، با نو کردن کشتی حالم بهتر میشود. ما درواقع با نو کردن کشتی بهخصوص بهصورت گروهی، داریم این انرژی خوب را در محیط جاری و انرژی بد و منفی را از خود و اطرافیانمان دور میکنیم؛ شکست اهریمنی که میگیم یعنی داریم اهریمن رو از خودمان دور میکنیم و این یک واقعیت است که ازنظر علمی هم ثابتشده است.
-فرزندانتان کشتی نو میکنند؟
+والا فرزندانم همگی بهصورت گروهی سدره پوش شدند؛ تا زمانی که اهواز زندگی میکردیم، باورهای دینی خیلی محکمتر بود و همه باهم اوستا میخواندیم و کشتی نو میکردیم. زمانی که به تهران آمدیم، پسرم در دبیرستان رستمآبادیان درس میخواند. او هم در خانه، هم در مدرسه کشتی را نو میکرد. آن زمان در تهران سدره پوشی رواج نداشت. وقتیکه پسرم در مدرسه کشتی نو میکرد، همه میگفتند: بچه دیندار و مثبت رو ببین؛ یا اکنون کشتی نو کردی چه شد؟ او به همین دلیل، بهتدریج از این کار زده شد.
-آیا به نظر شما حفظ این آیین به پایداری دین زرتشتی کمکی میکند؟
+ صددرصد؛ این یک نشانهی بیرونی دین زرتشتی است. وقتی هر چیزی هر نشانهای داشت باشد، ما آن چیز را از روی نشانهاش میفهمیم و این نشانهها برای ماندگاری هستند. این آیین در دین ما یگانه است یعنی در هرکجای جهان که بگردیم اینچنین نشانهای پیدا نمیکنیم بهجز در دین زرتشتی. چون در قدیم همه مردم ایران زرتشتی بودند، اکنون حتی در بین گروههای ایرانی غیر زرتشتی هم شبیه به این نشانه و آیین وجود دارد؛ مثلا کردها شال به کمر میبندند و زمانی که نوجوان به سنی برسد که احساس مردانگی کند، آن شال را به کمر او میبندند که نشانه بزرگ شدن او و پذیرفتن احساس مسوولیت در زندگی است و این افتخاری است برای ما زرتشتیان که این نشانه و آیین زرتشتی حتا در جهان در حال گسترش است. برای همین است که در کشورهای پیشرفتهای مثل روسیه، امریکا، آلمان، انگلیس و فرانسه کرسی زرتشتی شناسی داریم و شناخت دین زرتشت بهعنوان رشته تخصصی بهحساب میآید و همه اینها نشانه غنی بودن و پربار بودن دین ما است و اگر این آیینها حفظ نشود باعث از دست دادن این فرهنگ زیبا و غنی میشود. (باید این فرهنگ را حفظ کنیم، باید راهش را پیدا کنیم).
– چگونه میتوانیم افرادی که کشتی نو نمیکنند را تشویق به این کارکنیم؟
+ به باور من ابتدا باید از مدارس شروع کنیم، فرزندان در دوران ابتدایی بهترین آموزش را میگیرند و اگر در این دوران آموزشی را بگیرند دیگر هرگز فراموش نخواهند کرد. درسهای دیگری مانند فیزیک شیمی و غیره بنا به رشته انتخابی ما دوباره یادآوری میشوند و افراد بهصورت تخصصی از آنها استفاده خواهند کرد اما مسایل دینی یک مساله دِلی است که اگر خودمان نخواهیم ادامه پیدا نمیکند و مثلا در دانشگاه به کار ما نمیآید اما نهادینه شدن این آیینها و فرهنگ در درون ما باعث میشود که از درونمان و از ذهن و دلمان بیرون نرود. بهعنوانمثال افرادی که در هند درس میخوانند تا هر سنی هم که برسند عادت دارند هر روز صبح دوش بگیرند و کشتی نو کنند. محال است شخصی را که در هند درسخوانده ببینید که روزی کشتی را نو نکند. پسرخاله خودم که در هند درسخوانده با اینکه چند سالی است دیگر حتی در هند زندگی نمیکند ولی با اینوجود هرروز اوستا میخواند و کشتی نو میکند، بااینکه همسر آنها اصلا ایرانی یا زرتشتی نیستند و هرگز این عادت را فراموش نمیکنند، مانند صبحانه و نهار خوردن که یک عادت غریزی هست و ما نمیتوانیم آنها را کنار بگذاریم. پس ما باید برای آیین کشتی نو کردن هم این روال را داشته باشیم یعنی زمانی که فرزندان در دبستان این آموزش را میبینند، در دبیرستان و بزرگسالی هم آن را ادامه دهند مانند آموزش دیندبیره که ما در دبستان به بچهها آموزش میدهیم و در کلاس ششم کاملا بر خواندن و نوشتن آن مسلط میشوند اما چون در پایههای بالاتر دیندبیره کار نمیشود و از بچهها خواسته نمیشود، آن را فراموش میکنند و حتا از آن گریزان میشوند. به نظر من اگر این آموزشها ادامهدار باشد در افراد نهادینه میشود.
– به نظر شما چرا در مراسم، فقط موبدان کشتی نو میکنند و کمتر افراد معمولی این کار را انجام میدهند؟
+ مردمی که کشتی نو نمیکنند به باور من، این کار را بلد نیستند، چون اگر افراد بلد باشند چه فضایی بهتر از مراسم دینی و حال و هوای روحانی؟! شاید چون کشتی نو کردن را بلد نیستند از این نگران هستند که این کار را اشتباه انجام دهند و ترجیح دهند اصلا کشتی نو نکنند و این مسایل باعث میشود که این آیین کمرنگتر شود. حتا میتوان برنامههایی پیاده کرد که در آنهمه دستهجمعی سدره بپوشند و کشتی نو کردن را آموزش ببینند البته که شاید افراد زیادی استقبال نکنند بخصوص سنین پایین ولی همینکه بزرگترها بیایند و آموزش ببینند میتوانند روی بچههای خود هم تأثیرگذار باشند.
– بهطورکلی شما چه پیشنهادی در این مورد دارید؟
+ اولا خیلی خوب است که مانتره هست و برگزار میشود و ازاینجا از بچههای کانون دانشجویان سپاسگزارم بابت برگزاری این برنامهها. همانطور که میدانید مسابقات مانتره قدمت زیادی دارد، من خودم هم چند دوره در قسمتهای جنبی شرکتکننده بودم. مانتره بچهها را آماده میکند و به آنها یاد میدهد که بتوانند پژوهش کنند و بیشتر در مورد دین و آیین بخوانند و بپرسند و یاد بگیرند، حتا بتوانند در جمعی سخنرانی کنند و این پروسه بسیار عالی ست برای بچههای ما که آنها تشویق شوند. یکی از جاهایی که میتوان کشتی نو کردن را آموزش داد و تمرین کرد همین چند روز مسابقات مانتره هست. من در پسرها بیشتر دیدهام که کشتی نو کردن را بلدند. شاگردان دبستان جمشید جم که همه کاملا مسلط هستند ولی در دختران کمتر میبینم که کشتی نو کنند. در این چند روز اردوی مانتره باید برنامهای بگذارند که روزی حداقل 15-20 دقیقه را به کشتی نو کردن اختصاص بدهند. یا به افرادی که بلد هستند یکی دو ساعت وقت بدهند که به بچههای دیگر آموزش دهند البته که بیشتر افراد پایه این کار را بلد هستند ولی چون انجامش ندادهاند، شاید مسلط نباشند. با این روش بچهها خیلی تشویق میشوند که از دوستان خود آموزش ببینند. در کل باید راهی پیدا کرد که جوانپسند باشد، مثلا من بخواهم به بچهها یاد بدهم شاید برایشان خستهکننده باشد ولی اگر دوستانه به هم یاد بدهید نتیجه بهتری دارد و با هوشیاری بیشتری این کار را یاد میگیرید و حتی این حس را به بچهها میدهد که من هم باهوشم و بهخوبی از دوستم یاد میگیرم. نظر من این است که در مراسم و مجامعی که جوانها هستند باید این برنامهها بیشتر اجرا شود و امیدارم آن روزی برسد که بچههای ما همه به نو کردن کشتی مسلط شوند و باور داشته باشند که این کار حال آنها را خوب میکند و برای پاسداری از آیین و فرهنگ و دین زرتشتی است.
مصاحبه با موبد مهراب وحیدی
– پیشینه سدره و کشتی
(موبد مهراب وحیدی درباره پیشینه سدره و کشتی، سخنانی مشابه مطالب بخشهای پیشین بیان کردند، اما این بار با توضیحات کاملتر) ایشان گفتند که در روزگار پیش از اشوزرتشت، دختران و پسران در سن ۱۵ سالگی آزمونهایی را پشت سر میگذاشتند و پسازآن کمربندی بر کمر میبستند. این کمربند نشانه رسیدن فرد به بلوغ کامل بود. اشوزرتشت این رسم را پسندید و آن را به شکلی تازه درآورد؛ بدین ترتیب «کشتی» پدید آمد و «سدره» نیز به آن افزوده شد.
در دوره ساسانیان، کشتی به سبب اهمیتی که داشت، روی لباس پوشیده میشد..
– اهمیت کشتی و سدره در دین زرتشتی
+ داشتن کشتی و نو کردن کشتی، نو کردن کشتی در مراسمهای دینی و همگانی، این موارد نقش بسیار مهمی در پایداری و استواری دین زرتشتی دارد.
– احساس شما نسبت به نو کردن کشتی
+ در زمانهایی که تنها هستم، نو کردن کشتی به من آرامشی درونی میبخشد. در مراسمهای همگانی، این کار برایم حس همازوری و همبستگی به همراه دارد.
– آیا فرزندانتان کشتی نو میکنند؟
+ پسرم هنوز سدرهپوش نشده است، اما کشتی نو میکند.
– آیا حفظ این آیین به حفظ دین کمک میکند؟
+ بله قطعا.
– چگونه میتوان همکیشان را به نو کردن کشتی تشویق کرد؟
+ موبدان و بهدینان باید اهمیت و ارزش سدره و کشتی را به زبان ساده برای مردم بازگو کنند. هرچه شمار افرادی که کشتی نو میکنند بیشتر باشد، انگیزه دیگران نیز برای انجام آن افزایش مییابد؛ بهویژه در میان بزرگسالان. در کنار این، میتوان برنامههایی برای تشویق سدرهپوش شدن و نو کردن کشتی برگزار کرد.
– چرا برخی در مراسمها کشتی نو نمیکنند؟
+ سدرهپوش نیستند، خجالت میکشند، روش نو کردن کشتی را فراموش کردهاند، تنبلی میکنند، از پشم سدره اذیت میشوند، از ارزش و فلسفه سدره و کشتی بیخبرند در دورههایی، بسیاری از پدر و مادرها سدرهپوش نبودند و همین باعث شد فرزندان نیز با این آیین آشنا نشوند
-پیشنهادها برای تشویق همکیشان به نو کردن کشتی
+ بیان فلسفه سدره و کشتی با زبانی ساده و روشن، بازگو کردن ارزش معنوی کشتی همراه کردن نو کردن کشتی با آوای خوش اوستاخوانی برای ایجاد جذابیت بیشتر برگزاری جشنوارهها و مسابقاتی درزمینهی نو کردن کشتی، بهویژه برای کودکان و نوجوانان؛ زیرا اگر نسل جوان این آیین را بیاموزد و انجام دهد، آن را برای آیندگان نیز زنده نگه خواهد داشت.
فصل 4: پژوهش میدانی
پرسشنامه
برای انجام پژوهش میدانی یک پرسشنامه طراحی شد تا نظر تعدادی از افراد جامعه در مورد موضوع نوشتار ما بررسی گردد پرسشنامه مذکور بهصورت زیر طراحی شد و در اختیار گروههای مختلف جامعه قرار گرفت.
«نو کردن سدره کشتی در آیینهای زرتشتی با همازوری همکیشان»
- سن:15 تا 25 ☐25 تا 35 ☐35 تا 50 ☐50 به بالا☐
- تحصیلات: زیر دیپلم☐دیپلم☐لیسانس☐فوقلیسانس☐ دکتری☐
- جنسیت: زن☐مرد☐
- آیا سدره پوش شدید؟ بله☐خیر☐
- چند سال است که سدره پوش شدهاید؟ زیر 5 سال☐ 5 تا 10 سال☐10 سال به بالا☐
- آیا سدره کشتی نو میکنید؟ بله☐خیر☐ در برخی مراسمها☐
- چه چیزی باعث شده شما نو کردن سدره کشتی را انجام ندهید یا کمتر انجام دهید؟
☐ بلد نیستم
☐آموزش ندیدم
☐وقتش را ندارم
☐حوصلهاش را ندارم
☐احساس تنهایی میکنم
☐خجالت میکشم
☐اعتقاد ندارم
☐لباس یا امکانات مناسب ندارم
☐همیشه نو میکنم
گزینههای دیگر:
………………………………………………………………………………………………… ………
- آیا فکر میکنید حذف این رسم باعث از بین رفتن بخشی از هویت آیینی زرتشتیان میشود؟
بله☐ تا حدودی☐خیر☐
- چه چیزی باعث میشود شما بیشتر تمایل به نو کردن سدره کشتی پیدا کنید؟
☐اگر آموزش ساده و جذابی ببینم
☐اگر در جمع دوستان یا خانواده انجام دهم
☐اگر در آیینها همراهی داشته باشم
☐اگر احساس کنم اهمیت دارد
☐علاقه ندارم
گزینههای دیگر:
…………………………………………………………………………………………………… ……………….
- چه راههایی را برای زنده نگهداشتن این رسم پیشنهاد میدهید؟
☐برگزاری بیشتر مراسمها مانند گهنبار و آیینهای درگذشتگان
☐آموزش درست این رسم به کودک و نوجوان در کلاسهای دینی و فرهنگی
☐به اشتراک گذاشتن مطالب درست و جذاب درباره این آیین و اهمیت آن
☐ثبت رسمی این آیین در فهرست میراث فرهنگی
☐برگزاری مسابقات هیجانی درباره این آیین
☐اجرای این آیین به شکل دستهجمعی در روزهای خاص
پیشنهادهای دیگر:
- چه احساسی نسبت به این آیین (نو کردن سدره کشتی) دارید؟
☐آرامش درونی
☐احساس نزدیکی به خدا
☐رضایت از خود
☐اجبار یا فشار
☐بیحسی یا بیمعنایی
☐عذاب وجدان
☐تردید و سوال
گزینههای دیگر:
……………………………………………………………………………………………….
- به نظر شما آیا این رسم باید با شکل جدیدتری اجرا شود؟ چرا و چگونه؟
…………………………………………………………………………………………………………….. ………………………
- چرا این آیین در دین زرتشتی بهمرور کمرنگ شده؟
…………………………………………………………………………………………………………….. ……………………….
- آیا فلسفه این آیین را میدانید؟
☐بله
☐تا حدودی
☐خیر
تحلیل نتایج:
بر اساس دادههای گردآوریشده، بیشترین افراد شرکتکننده در این پژوهش در دو بازهی سنی ۱۳ تا ۱۸ سال و ۳۶ تا ۴۵ سال قرار داشتند. ازنظر سطح تحصیلات، کارشناسی بیشترین فراوانی را به خود اختصاص داد و ازنظر جنسیت نیز زنان حضور پررنگتری داشتند. یافتهها نشان میدهد که ۸۵٪ از شرکتکنندگان سدرهپوش شدهاند و بیشتر آنها از بیش از ده سال پیش این آیین را آغاز کردهاند. نکته قابلتوجه این است که بخش زیادی از این افراد کشتی نو نمیکنند. دلایل اصلی برای عدم نو کردن کشتی، بیشتر به کمبود وقت یا نداشتن حوصله بازمیگردد. همچنین، نداشتن همراه در انجام این آیین نیز یکی دیگر از موانع مطرحشده بود. بااینحال، نگاه مثبت به اهمیت این سنت در میان شرکتکنندگان چشمگیر است: ۷۲٪ از آنها معتقدند حذف این آیین به معنای از بین رفتن هویت زرتشتی خواهد بود. افزون بر این، بسیاری پیشنهاد دادهاند که برای زنده نگهداشتن این رسم، باید آموزش درست و هدفمند ارائه شود. ازنظر تجربهی فردی نیز، حدود ۴۰٪ از شرکتکنندگان بیان کردهاند که با نو کردن کشتی، نوعی آرامش درونی به دست میآورند. در همین حال، اغلب افراد فقط تا حدی از فلسفهی سدره و کشتی آگاهی دارند و نشان میدهد که نیاز به آموزش و تبیین بیشتر همچنان وجود دارد.
نتیجه گیری:
با توجه به نتیجه مطالعات کتابخانهای، ما به این نتیجه رسیدیم که علیرغم آموزشهای دینی در مدرسه بسیاری از نکات در مورد فلسفه سدره و کشتی را نمیدانستیم و این موارد آموزش داده نمیشود پیشنهاد میکنیم با برانگیختن کنجکاوی دانش آموزان و آموزش درست قدم اول برای حفظ این رسم برداشته شود. با بررسی نتایج مصاحبهها و پژوهشهای میدانی به این نتیجه رسیدیم که متاسفانه این آیین ارزشمند بسیار کمرنگ شده است (تحلیل مفصل پژوهش میدانی در قسمت قبل آمده است) و به نظر میرسد باوجود فهم نسبی جامعه از میزان اهمیت نو کردن کشتی مهمترین مانع برای انجام آن آموزش است و اگر آموزش هم وجود داشته باشد، عدم تکرار و عدم همراهی مانع از نو کردن کشتی میشود و به نظر ما عملیترین راه جدی گرفتن این موضوع از سوی والدین و در رتبه بعدی آموزگاران دینی است بیشک بدون تکرار آموزش مناسب هم کارایی نخواهد داشت. آنچه از این پژوهش برمیآید این است که آیینهای سنتی، اگرچه ممکن است در ظاهر به دلیل شتاب زندگی روزمره کمرنگ شوند، اما همچنان جایگاهی عمیق در هویت فردی و جمعی دارند. جامعه زرتشتی، همانند هر جامعهی دیگری، در برابر چالشهای نوگرایی و تغییر سبک زندگی قرارگرفته است؛ اما تجربه نشان داده که سنتها، زمانی که با آگاهی و درک درست همراه باشند، نهتنها فراموش نمیشوند بلکه میتوانند در قالبی تازه و هماهنگ با نیازهای نسل امروز تداوم یابند.
این پژوهش آشکار ساخت که میان باور افراد به اهمیت سدره و کشتی و میزان عمل به آن، فاصلهای قابلتوجه وجود دارد. پر کردن این شکاف، تنها از مسیر آموزش هدفمند و ایجاد فرصتهای جمعی امکانپذیر است. هنگامیکه آیینها صرفاً به شکل فردی و در خلوت انجام شوند، احتمال فراموشی و کمرنگ شدنشان بیشتر است؛ اما زمانی که در بستری جمعی، مانند خانواده، سازمانها و یا انجمنهای فرهنگی اجرا شوند، علاوه بر انتقال دقیقتر، بُعد اجتماعی و هویتی آیین نیز تقویت میشود.
نکتهی دیگری که نباید نادیده گرفت، بُعد روانی و معنوی این آیین است. احساس آرامش و پیوند درونی که بسیاری از شرکتکنندگان با عمل به این رسم تجربه کردهاند، نشان میدهد که این آیین میتواند پاسخی به بخشی از نیازهای روحی و معنوی نسل جوان باشد. در جهانی که فشارها و اضطرابهای روزمره رو به افزایش است، چنین آیینهایی میتوانند به منبعی برای بازیابی آرامش و تعادل بدل شوند. درنهایت میتوان گفت که آیندهی آیین سدره و کشتی، نهتنها به باور قلبی افراد بلکه به میزان توجه عملی خانوادهها، آموزگاران و نهادهای فرهنگی بستگی دارد. اگر این آیین با شیوهای نوین، همراه با آموزش روشن و فرصتهای تجربهی جمعی ارائه شود، میتواند همچنان زنده بماند و بهعنوان بخشی از هویت زرتشتی نسلهای آینده را همراهی کند.
نویسندگان: مانترا خسرویانی، یسنا خسرویانی به راهنمایی موبد سرور تاراپوروالا برای ارایه در سی و دومین همایش مانتره تابستان 1404
این نوشتار برگزیده رده زیر 18 سال بخش پروژه محور گاتاشناسی شناخته شده است.
منابع:
- بویس-مری (1381)-زردشتیان-تهران-ققنوس
- نیکنام-کوروش (1387)-نوروز تا نوروز-تهران-فروهر
- بهصورت گروهی (1387)- پیک انجمن موبدان داخلی- نشریه داخلی-تهران-صفحه مقاله: 40 و 41
- مهر-فرهنگ (1384)-دیدی نو از دینی کهن-تهران-جامی
- ضیاطبری-فرهنگ (سال هشتم)-چیستا-شماره 6 و 7
- دهموبد-میترا (1389)-نشریه امرداد-تهران-امرداد
- اشیدری-جهانگیر (1361)-هوخت دوره سی و سوم-تهران
- خورشیدیان-اردشیر (1387)-پاسخ به پرسشهای دینی زرتشتیان-تهران-فروهر
- فرنبغ (1369)-بندهش-تهران-توس
- آذرگشسب-اردشیر (1372)-مراسم و آداب زرتشتیان-تهران-فروهر
- پورداوود-ابراهیم (1387)-یسنا-تهران-اساطیر
- آذرگشسب-فیروز (1379)-گاتها-تهران-فروهر
سپاس
بدینوسیله از تمام کسانی که ما را در این مقاله همراهی کردند صمیمانه سپاسگزاری میکنیم.
لازم است در اینجا از کتابخانه یگانگی نیز سپاس به یادآوریم که با روی خوش پذیرای ما بودند و اطلاعات، کتابها، مقالات و هفتهنامههای گوناگون و مفیدی را در اختیارمان گذاشتند.
از بانوی گرامی فیروزه فرودی و همچنین جناب آقای مهراب وحیدی که اطلاعات مفیدشان را به سادهترین ادبیات برای ما شرح دادند بسیار متشکریم.
در اینجا جا دارد از بانویی تشکر کنیم که در تماممسیر تهیه مقاله از دانش، وقت و مهارت خود ما را یاریرسان بودند. با سپاس از راهنمای همراه و عزیزمان مهربانو سرور تاراپوروالا.
و در پایان از خانوادههایمان باید سپاسگزاری کنیم که همیشه و در هر شرایط، هماهنگیها و برنامهریزیها به دوش آنها بوده است.
فهرست ارایهکنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره
از همهی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشتهاند، درخواست میشود، اگر مایلاند، نوشتههای خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را میتوانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.
