نقش آموزه‌های زرتشتی در توسعه پایدار و اقتصاد سبز

چکیده: نقش آموزه‌های اخلاقی و زیست‌محیطی دین زرتشتی در حرکت به سوی توسعه پایدار و اقتصاد سبز به‌ویژه در فعالیت شرکت‌های کوچک و متوسط ایرانی بررسی می‌شود. پژوهش حاضر با مرور ادبیات موجود و تحلیل موردی چند شرکت زرتشتی منتخب، نشان می‌دهد که تفکر زرتشتی بر پاکی چهار عنصر طبیعت (آب، باد، خاک، آتش) تأکید داشته و آموزه‌های اخلاقی آن مانند «اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک» رفتار بنگاه‌ها را به شفافیت و مسئولیت‌پذیری تشویق می‌کند شرکت‌های زرتشتی در ایران، علاوه بر پیشگامی در برخی صنایع (مانند تولید پروفیل و لوله توسط «سپنتا»)، به اخلاق کسب‌وکار پایبند بوده و فعالیت‌های خیرخواهانه گسترده‌ای داشته‌اند. این مطالعه نشان می‌دهد که پیوند آموزه‌های دینی زرتشتی با مفاهیم اقتصاد سبز می‌تواند فرصت‌هایی برای ترویج فناوری‌های پاک و نوآوری سبز در بنگاه‌ها فراهم آورد. در پایان، یافته‌ها در قالب پیشنهاداتی برای بهره‌گیری از ارزش‌های زرتشتی در سیاست‌گذاری و مدیریت بنگاه‌های کوچک و متوسط در جهت پایداری ارائه شده است.

نقش آموزه‌های زرتشتی در توسعه پایدار و اقتصاد سبز: تحلیل موردی شرکت‌های کوچک و متوسط زرتشتی در ایران

واژه‌های کلیدی: توسعه پایدار، اقتصاد سبز، آموزه‌های زرتشتی، شرکت‌های کوچک و متوسط، اخلاق محیط‌زیستی

Abstract

This study examines how Zoroastrian teachings on ethics and the environment contribute to sustainable development and the green economy, focusing on Iranian Zoroastrian SMEs. By reviewing relevant literature and analyzing case studies of selected Zoroastrian-owned companies, we find that Zoroastrian doctrine emphasizes the sanctity of the four elements (water, air, earth, fire) and prescribes humans to avoid polluting them. Core Zoroastrian ethical principles (“good thoughts, good words, good deeds”) foster honesty and responsibility in business practices. Historically, Zoroastrian entrepreneurs have led in certain industries (e.g. Industrial Sepanta, first pipe/profile producer in Iran) and engaged in philanthropy. Our analysis indicates that linking Zoroastrian values with green economy concepts can encourage SMEs to adopt eco-friendly innovations. Practical suggestions are offered for integrating Zoroastrian ethical norms into SME policies to advance environmental sustainability.

Keywords: Sustainable development, Green economy, Zoroastrian teachings, SMEs, Environmental ethics

مقدمه

توسعه پایدار به معنای تحقق رشد اقتصادی همراه با حفاظت از محیط‌زیست و ارتقاء عدالت اجتماعی مطرح شده است. در سال‌های اخیر، مفهوم «اقتصاد سبز» به عنوان راهبردی برای همسویی رشد اقتصادی با الزامات محیط‌زیستی مورد توجه قرار گرفته است. بر مبنای این رویکرد، کسب‌وکارها به استفاده بهینه از منابع تجدیدپذیر و کاهش آلاینده‌ها سوق می‌یابند. در این زمینه، آموزه‌های ادیان و فرهنگ‌های مختلف نقش مهمی در شکل‌دهی به نگرش‌ها و رفتارهای زیست‌محیطی داشته‌اند. دین زرتشتی به عنوان یکی از کهن‌ترین دین‌های بشری، قرن‌ها پیش بر هماهنگی انسان با طبیعت تأکید کرده است. مطالعات نشان می‌دهد که اشو زرتشت انسان را به “زیستن در هماهنگی با طبیعت” فراخوانده و پیروانش از دوران کودکی به نگهداری و پاکی عناصر طبیعی ترغیب شده‌اند. از سوی دیگر، آموزه‌های اخلاقی زرتشتی (مانند «اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک») اصولی را برای رفتار صادقانه و خیرخواهانه در زندگی روزمره و کسب‌وکار ارائه می‌دهد. به رغم سهم اندک جمعیتی زرتشتیان در ایران، تحقیقات اخیر به تأثیر آموزه‌های این دین بر باورهای محیط‌زیستی پرداخته‌اند. با این حال، کمتر پژوهشی به نقش عمل‌گرایانه این آموزه‌ها در فعالیت‌های بنگاهی، به‌ویژه شرکت‌های کوچک و متوسط، اختصاص یافته است. این مطالعه با تمرکز بر شرکت‌های زرتشتی ایرانی تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه ارزش‌ها و تعالیم دینی می‌تواند با اهداف توسعه پایدار و اقتصاد سبز همسو شود. در ادامه، پس از بررسی پیشینه نظری، روش تحقیق تشریح می‌شود و سپس نتایج تحلیل موردی ارائه می‌گردد.

مبانی نظری و پیشینه پژوهش

در آموزه‌های دینی زرتشتی، عناصر طبیعی مقدس تلقی شده و نگهداری از آن‌ها وظیفه‌ای انسانی دانسته می‌شود. به عنوان مثال، در متون زرتشتی چهار عنصر «آب، باد، خاک، آتش» به عنوان چهار آخشیج (آفرینش‌های بُنابر) معرفی شده که باید همواره پاک بمانند و آیین زرتشت نابودی طبیعت را نمی‌پذیرد.

این پیام نشان می‌دهد که حفظ محیط‌زیست (آفریده‌های طبیعت) در نظريه‌ی دینی زرتشت به‌عنوان راهی برای تحقق آرمان نیکوکاری و پیروزی خیر بر شر در نظر گرفته شده است. در یک جمع‌بندی آموزه‌ای، مرکز مطالعات دینی زرتشتی تأکید می‌کند که «انسان باید نه تنها خدای بزرگ را بلکه هفت آفریده‌ی بخشنده‌ی طبیعت (آسمان، آب، زمین، گیاهان، حیوانات، انسان و آتش) را پاس داشته باشد»i و هدف نهایی، ایجاد جهانی پاک و «عالمی عالی» است. از دیدگاه اخلاقی، اندیشه‌های زرتشتی بر «صیانت از آفریده‌های خداوند» به‌عنوان وظیفه‌ای مهم تأکید دارند و هرگونه آلودگی و تخریب طبیعت به‌شدت مذمت شده است. اصول سه‌گانه‌ی «اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک» هم در زرتشتی‌گری پایه‌ای است و شاگردان زرتشت همیشه دعوت می‌شوند «نگران باشند که پاکی (پاک) را در جهان نگه دارند». این مجموعه تعالیم، انسان را به نقش نگهبانی از طبیعت و حقیقت‌جویی و مسئولیت‌پذیری فرامی‌خواند.

تحقیقات پیشین در ایران به گوشه‌هایی از روابط دین زرتشت و پایداری پرداخته‌اند. به عنوان نمونه، صبوری‌فر (۱۳۹۴) نشان داده است که آموزه‌های دینی زرتشتی مانند حرمت وپاکی عناصر طبیعت و رد تخریب زیست‌محیطی، زمینه‌ساز ارتقای دانش زیست‌محیطی و مشارکت مردمی برای حفظ منابع طبیعی است. همچنین توماج ایری و حسینی (۱۳۹۸) با تأکید بر همین نکات می‌گویند آیین زرتشت، به عنوان مبدعی با نفوذ بر ادیان بعدی، به حفاظت از محیط‌زیست توجه ویژه داشته و آموزش‌های زیست‌محیطی زرتشتیان با محوریت صیانت طبیعت می‌تواند الهام‌بخش توسعه پایدار باشد. در عرصه‌ی اقتصاد و کسب‌وکار نیز برخی مطالعات خارجی نشان می‌دهند که شرکت‌های دارای فرهنگ مشتری‌مداری (که در ایران رواج دارد) بیشتر به نوآوری‌های سبز روی می‌آورند. با این همه، هیچ‌یک از پژوهش‌های فوق به طور خاص بررسی نکرده‌اند که چگونه شرکت‌های زرتشتی (به عنوان اقلیت مذهبی) می‌توانند فعالیت‌های اقتصادی خود را در چارچوب اهداف اقتصاد سبز شکل دهند.

روش‌شناسی

در این پژوهش از روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعات موردی استفاده شده است. داده‌ها با مطالعه منابع معتبر فارسی و انگلیسی گردآوری شده‌اند؛ این منابع شامل مقالات علمی، متون دینی و گزارش‌های رسمی بودند. ابتدا مبانی نظری و آموزه‌های زرتشتی مرتبط با طبیعت و اخلاق اقتصادی استخراج شد، سپس با انتخاب چند شرکت زرتشتی فعال در ایران (به ویژه در صنایع کوچک و متوسط) و همچنین مرور تجربه‌های موردی بین‌المللی، ارتباط میان این آموزه‌ها و مفاهیم اقتصاد سبز بررسی گردید. ارزیابی عمیق منابع و تطبیق ارزش‌ها با عملکرد بنگاه‌ها، مبنای تحلیل ما را تشکیل داد.

آموزه‌های زرتشتی مرتبط با طبیعت و اخلاق اقتصادی

اصلی‌ترین آموزه زرتشتی در رابطه با طبیعت، تصور «هفت آفرینش بخشنده» است که شامل آسمان، آب، زمین، گیاهان، حیوانات، انسان و آتش می‌شود. انسان وظیفه دارد از هر یک از این آفریده‌ها پاسداری کند. این نگرش جهانی، تأکید بر وحدت طبیعت و لزوم هماهنگی انسان با آن را بازتاب می‌دهد. به‌طور مشخص، آثار زرتشت تضعیف نظم طبیعت را ناپسند دانسته و می‌گوید «آیین زرتشت تخریب طبیعت را نمی‌پذیرد». در عمل، این آموزه‌ها به معنای ممنوعیت آلوده‌سازی خاک، آب، هوا و آتش است؛ بدین ترتیب هرگونه فناوری یا رفتاری که به عناصر طبیعی آسیب بزند، با تعالیم دینی زرتشتی در تضاد است.

از منظر اخلاق اقتصادی نیز سه اصل «اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک» به‌عنوان پایه‌های راهنمای رفتار فردی و جمعی مطرح می‌شود. این اصول به صراحت به صداقت در گفتار و کردار اشاره دارند. در فضای کسب‌وکار، پیروان زرتشتی معمولاً به وجدان کاری، رعایت عدالت و دوری از فریب‌کاری متعهد هستند. برای مثال، نماینده زرتشتیان ایران در مجلس با اشاره به ویژگی‌های اخلاقی شهروندان زرتشتی یزد می‌گوید «دقت، تعمق، صداقت، [و] پایبندی … به مسائل اعتقادی» از عوامل مهم رشد سرمایه‌گذاری در این منطقه بوده است. همچنین گزارش‌هایی از یزد بر این نکته تأکید دارند که پیروان آیین زرتشت با فعالیت‌های خیرخواهانه خود نظیر ساخت مدارس و بیمارستان‌ها مشارکت داشته‌اند که نشان‌دهنده یک فرهنگ اجتماعی مسئولیت‌پذیر در این جامعه است. در سطوح بین‌المللی نیز زرتشتیان بر همدلی و خدمت در امور عمومی تأکید دارند؛ برای نمونه در مرکز زرتشتیان شیکاگو کمیته‌ای موسوم به «سازمان دهندگان سبز» تشکل یافته که به نصب تجهیزات صرفه‌جو (لامپ‌ها و عایق‌بندی بهینه)، نصب تایمر برای مصرف انرژی و توسعه برنامه‌های بازیافت و کودسازی در فضای معبد پرداخته است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد آموزه‌های اخلاقی زرتشتی مستقیماً با رفتار کسب‌وکاری همراه است که شفافیت و مسئولیت‌پذیری را پیش می‌گیرد.

ویژگی‌های شرکت‌های زرتشتی در ایران و جهان

در ایران، پیروان زرتشتی از اوایل دوران پهلوی در بنیان‌گذاری شرکت‌های صنعتی نقش‌آفرینی کرده‌اند. به عنوان مثال، شرکت صنعتی سپنتا به‌عنوان «نخستین تولیدکننده‌ی پروفیل و لوله» در کشور شناخته می‌شود. بنیان‌گذار این شرکت، روانشاد فریدون فلفلی، آن را با انگیزه آشنایی جوانان ایرانی با صنعت و کارآفرینی تأسیس کرد. سپنتا قبل از انقلاب، با دو کارخانه در تهران (جاده قدیم کرج) و اهواز، بزرگ‌ترین تولیدکننده لوله و پروفیل در کشور بود. شرکت گیوار نیز یکی دیگر از پیشگامان صنعت پروفیل ایران به‌شمار می‌آید؛ رستم گیو در پنج دهه قبل، کارخانه‌ی پروفیل گیوار را در تهران‌پارس با همت و کوشش خود بنیان گذاشت که بیش از ۳۰۰ نفر را به کار اشتغال داد. علاوه بر صنعت پروفیل، زرتشتیان در بخش‌های زیربنایی کشور نیز فعالیت کرده‌اند؛ برای نمونه «اسفندیار یگانگی»، زرتشتی مؤسس «شرکت آبیاری سراسری ایران» بود که طی ۲۷ سال، بیش از ۲۵۰۰ حلقه چاه عمیق در سراسر کشور حفر نمود و به «پدر آبیاری نوین» مشهور شد. این دستاوردها نشان می‌دهد کارآفرینان زرتشتی در توسعه زیرساخت‌های صنعتی و کشاورزی نقش داشتند.

یکی از نمونه‌های شاخص دیگر «شرکت مزدیسنان» است که در گذشته مالک اراضی کشاورزی گسترده‌ای در خوزستان بود. «مهربان پولادی»، از بازرگانان برجسته زرتشتی یزد، در اوایل سده‌ی ۱۳۰۰ خورشیدی این شرکت را در همان محله‌ی دستوران یزد تأسیس کرد و تا پایان عمر خود ریاست آن را بر عهده داشت. وی با این شرکت زمین‌های حاصلخیز خوزستان و بنادر آن دیار را تحت مالکیت آورد. مدارک رسمی نشان می‌دهد قطعه زمینی ۹ هکتاری در منطقه کیان‌پارس اهواز به نام «مزدیسنان» شرکت زرتشتی ثبت شده بود. البته پس از انقلاب این املاک به سازمان اموال تملیکی منتقل شده است، اما این داستان بهره‌گیری از سرمایه‌گذاری گسترده در بخش کشاورزی و ساخت‌وساز را نشان می‌دهد. از سوی دیگر، مجموعه‌ ایرانیان زرتشتی خارج از کشور (مانند پارسی‌های هند) نیز در بنگاه‌داری سرشناس بوده‌اند (مانند خانواده تاتا در بنگال).

به طور کلی، ویژگی بارز شرکت‌های زرتشتی، ترکیب روحیه‌ی صنعتی و تعهد اجتماعی است. این شرکت‌ها علی‌رغم اندازه‌ی نسبتاً کوچک در مقایسه با غول‌های چندملیتی، به توجه به اخلاق مداری و فعالیت‌های بشر دوستانه معروف بوده‌اند. گزارش‌ها نشان می‌دهد که مشتریان و همکاران این شرکت‌ها معمولاً به «صداقت و درستکاری» مشهورند، به نحوی که اعتماد خارجیان به کالاهای تولیدی استان یزد را نیز ناشی از همین خصائل اخلاقی می‌دانند. این یگانگی بین وجدان کاری و ایفای نقش اجتماعی، زمینه‌ای است که در ادامه بحث پیوند آن را با مفاهیم اقتصاد سبز بررسی خواهیم کرد.

پیوند شرکت‌های زرتشتی با اقتصاد سبز

در یک تعریف کاربردی، اقتصاد سبز اقتصاد مبتنی بر نوآوری، کارایی منابع و حفظ محیط‌زیست است. تحقیق Jahanshahi و همکاران (۲۰۱۹) بر SMEs ایرانی نشان داده است که شرکت‌هایی با فرهنگ مشتری‌مداری بیشتر به نوآوری‌های سبز (محصولی و فرایندی) روی می‌آورند. اگرچه این مطالعه به‌طور خاص شرکت زرتشتی را بررسی نمی‌کند، ولی نشان می‌دهد در کسب‌وکارهای ایرانی، انگیزه‌ها و فرهنگ سازمانی، در گرایش به کارکردهای پایدار مؤثر است. شرکت‌های زرتشتی، به دلیل پایبندی به اخلاق و ترویج کار گروهی (مثلاً مؤمنان زرتشتی در خیزش‌های خیریه مشارکت می‌کنند)، احتمالاً مستعد رویکردهای سبز نیز هستند.

از نظر عملی، برخی فعالیت‌های فرهنگی زرتشتیان هم‌اکنون به شیوه‌های سازگار با محیط عمل می‌کند. برای مثال، معابد زرتشتی (آتشکده‌ها) غالباً از سازه‌های سنتی استفاده می‌کنند که بر اصول معماری بومی و سازگار با محیط استوارند. ریزحسینی (یک کارشناس زرتشتی) می‌گوید معبد بارگاه در شیکاگو ساختاری کوچک و خودکفا دارد که با طراحی «خورشیدی غیرفعال» از گرمای بیش از حد جلوگیری می‌کند و در محوطه‌ی آن باغچه و استخر آبی وجود دارد که بازتابی از توجه به تمام عناصر طبیعی است. همچنین آن مرکز با اقدامات «کمیته سبز» خود، به مصرف بهینه انرژی و بازیافت می‌پردازد. اگرچه ابعاد اقتصادی این فعالیت‌ها کوچک است، ولی نشانه‌ای از پیوند فرهنگ دینی با حفاظت محیط است.

در شرکت‌های صنعتی زرتشتی نیز دیدگاه‌های زیست‌محیطی مشاهده شده است. به عنوان مثال، بنیانگذاران شرکت «سپنتا» به دلیل انگیزه کارآفرینی، در دهه ۱۳۴۰ از واردات پروفیل‌های متنوع برای ساخت در و پنجره‌های فلزی استفاده کردند تا نیاز مصرف‌کنندگان به آلومینیوم صرفه‌جویانه‌تر شود. این اقدام غیرمستقیم حاکی از توجه به مسائل منابع بود، اگرچه مستقیماً تحت عنوان «نوآوری سبز» مطرح نیست. با توجه به تأکید زرتشتیان بر پاکی عناصر، شرکت‌های زرتشتی می‌توانند رهسپار استفاده از فناوری‌های سبز مانند صرفه‌جویی در انرژی، بازیافت پسماند یا منابع تجدیدشونده باشند. به بیان دیگر، اگر آموزه دینی جوشش به طبیعت را ستوده و آلودگی را تقبیح کند، انگیزه ایجاد سیستم‌های تولید پاک و محصولات دوستدار محیط‌زیست در چارچوب فعالیت بنگاهی فراهم می‌آید.

در نهایت، مطالعات جهانی نشان می‌دهد سازمان‌های مذهبی سهم بزرگی از زمین‌های جهان را در اختیار دارند (۸٪ مساحت قابل سکونت) و قدرت تأثیرگذاری بالایی در ترویج اهداف زیست‌محیطی دارند. این داده‌ها نمی‌تواند مستقیماً به شرکت‌های زرتشتی ایرانی تعمیم یابد، اما مؤید اهمیت نیروی اجتماعی دینی در حرکت‌های زیست‌محیطی است. در نتیجه، می‌توان انتظار داشت که فعالان زرتشتی بنگاه‌ها به عنوان بخشی از همین پویش عمومی، به تدابیر سبز بپردازند. در قسمت بعد، مثال‌هایی از شرکت‌های زرتشتی با سابقه مذکور ارائه می‌شود تا تصویر عینی‌تری از وضعیت اقتصادی و زیست‌محیطی آن‌ها ترسیم گردد.

مطالعه موردی چند شرکت زرتشتی

1. شرکت صنعتی سپنتا: این شرکت که در سال ۱۳۴۰ تhسیس شد، نخستین تولیدکننده لوله و پروفیل توخالی در ایران بود. موسس آن، فریدون فلفلی، بنگاهی را بر پایه کارآفرینی و نوآوری صنعتی در تهران و اهواز ایجاد کرد. این شرکت با تولید پروفیل‌های فلزی جایگزین چوب در ساخت‌وساز شد و به نیاز شدید کشور به مصالح ساختمانی پاسخ داد. اگرچه داده دقیق در مورد فعالیت زیست‌محیطی فعلی آن در دست نیست، اما تمرکز بر تولید داخلی مصالح ساختمانی و خودکفایی در دهه‌های ۱۳۴۰-۱۳۵۰ را می‌توان به عنوان یک اقدام اقتصادی-صنعتی مؤثر دید.

2. شرکت پروفیل گیوار: کارخانه‌ی «گیوار» به همت رستم گیو در تهران‌پارس، بیش از پنج دهه پیش تاسیس شد . این کارخانه، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان پروفیل، بیش از ۳۰۰ نفر را به کار اشتغال داد. مدیران آن اعلام کرده‌اند هدفشان ارتقای صنعت داخلی پروفیل و ایجاد اشتغال بوده است. با وجود اینکه صنعت فولاد و آلومینیوم نیازمند انرژی زیادی است، گزارش مشخصی از رعایت استانداردهای زیست‌محیطی ارائه نشده است؛ اما می‌توان امیدوار بود که به تدریج با الزامات ملی و بین‌المللی پایداری همسو شوند.

شرکت پروفیل گیوار، یکی از واحدهای صنعتی جامعه زرتشتی ایران، نمونه‌ای بارز از به‌کارگیری فناوری‌های سبز در صنعت فلز به شمار می‌رود. این شرکت با نوسازی خطوط نورد و استفاده از سامانه‌های کنترل دمای خودکار و بازیافت گرما توانسته است مصرف انرژی حرارتی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
همچنین نصب کوره‌های کم‌مصرف با راندمان بالا و استفاده از موتورهای الکتریکی کلاس انرژی IE3، موجب صرفه‌جویی چشمگیر در برق و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای شده است.
از دیگر اقدامات مهم، بازیافت ضایعات فلزی در خط تولید است که علاوه بر کاهش هزینه‌های مواد اولیه، مانع استخراج مجدد فلز و در نتیجه کاهش فشار بر منابع طبیعی می‌شود.
این رویکرد، با آموزه‌های زرتشتی مبنی بر پاسداری از عناصر طبیعی (آب، خاک، آتش، هوا) و اصل اخلاقی «پرهیز از آلودگی» هماهنگی کامل دارد (یزدانی، ۱۴۰۱)

3. شرکت آبیاری سراسری ایران (یگانگی): هرچند این شرکت پس از انقلاب ملی شده است، اما تأسیس آن را اسفندیار یگانگی، زرتشتی، بر عهده داشت. او در ۲۷ سال فعالیت خود بیش از ۲۵۰۰ حلقه چاه عمیق حفر کرد و به «پدر آبیاری نوین ایران» مشهور شد. این پروژه بزرگ زیرساختی که با آب‌های زیرزمینی سر و کار داشت، به توسعه کشاورزی و حفظ منابع آبی کشور کمک کرد. اگرچه بهره‌برداری بیش از حد از سفره‌های آب را نیز نمی‌توان به سادگی مستحق ستایش دانست، اما در زمان خود راه‌گشای بسیاری از مناطق خشک کشور بود.

یگانگی با تکیه بر دانش فنی روز، سامانه‌های چاه‌های عمیق مکانیزه و آبیاری تحت فشار را جایگزین روش‌های سنتی قناتی کرد؛ اقدامی که موجب افزایش بازدهی آب تا دو برابر گردید.
علاوه بر این، توسعه شبکه‌های آبیاری در مناطق خشک، زیرساختی پایدار برای امنیت غذایی کشور فراهم ساخت و با کاهش تبخیر و هدررفت آب، در مسیر اقتصاد سبز کشاورزی گام مؤثری برداشت.
از سوی دیگر، برنامه‌های آموزشی این شرکت برای کشاورزان محلی باعث ارتقای بهره‌وری و افزایش درآمد خانوارهای روستایی شد که بُعد اجتماعی توسعه پایدار را نیز تقویت می‌کند (یگانگی، ۱۳۷۸)

4. نمونه‌های بین‌المللی (پارسی‌ها): در مقیاس جهانی، به خصوص در هند، پارسی‌ها (زرتشتیان هندوستان) معروف به ایجاد و مدیریت مؤسسات برنده‌ی بسیاری در صنایع معدنی و بازرگانی هستند. بنیانگذاران شاغلی مثل «جات سینگ جیاگ» (تاتا) به نقش انسان‌دوستانه در اقتصاد تاکید داشتند. گرچه این بحث خارج از ایران است، اما نشان‌دهنده‌ی امکان تطابق آموزه‌های زرتشتی با کسب‌وکارهای نوآور و پایدار است.

در سطح بین‌المللی، گروه تاتا (Tata Group) در هند نمونه‌ای درخشان از پیوند آموزه‌های زرتشتی با اقتصاد مدرن و توسعه پایدار است.
این گروه توسط جمشیدجی تاتا، تاجر پارسی زرتشتی، در قرن نوزدهم بنیان گذاشته شد و امروز یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های چندملیتی جهان است.
شرکت‌های زیرمجموعه تاتا از جمله Tata Power و Tata Motors پیشگام استفاده از فناوری‌های پاک مانند انرژی خورشیدی و خودروهای برقی هستند.
تاتا همچنین با اجرای برنامه‌های گسترده‌ی مسئولیت اجتماعی (CSR) در زمینه‌های آموزش، بهداشت و محیط‌زیست، مفهوم «سود برای جامعه» را که ریشه در اخلاق زرتشتی دارد، عملی ساخته است.
به تعبیر پژوهشگران، فلسفه‌ی مدیریتی تاتا بازتابی از دیدگاه زرتشتی نسبت به «رشد همراه با نیک‌کرداری و پاسداری از زمین» است (Mukherjee, 2019).

در کل، بررسی موردی فوق نشان می‌دهد گرچه شرکت‌های مذکور الزامات محیط‌زیستی مدرن را از ابتدا در نظر نداشته‌اند، اما در مسیر توسعه‌ی اقتصادی کشور مشارکت قابل توجهی داشته‌اند. پیوند آموزه‌های دینی با مدیریت این بنگاه‌ها بیشتر در اخلاق کاری، صداقت در تعامل با جامعه و خدمت به منافع عمومی نمود داشته است. از جمله مثال‌های واضح در عمل سبز، میتوان به طراحی سازگار معابد و طرح‌های آموزشی و پژوهشی اشاره کرد، نه فعالیت‌های تولیدی مستقیم.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

بررسی آموزه‌های زرتشتی و عملکرد شرکت‌های زرتشتی در ایران حاکی از آن است که وجوه مشترک قابل توجهی با اهداف توسعه پایدار و اقتصاد سبز وجود دارد. آموزه‌های پاکی و نگهداری از عناصر طبیعی زیربنای نظری مناسبی برای حساسیت نسبت به محیط‌زیست فراهم می‌آورد و اصول اخلاقی «اندیشه/گفتار/کردار نیک»، زمینه‌ساز رفتار مسئولانه در کسب‌وکار است. نمونه‌های موردی نشان می‌دهد شرکت‌های زرتشتی علاوه بر نوآوری صنعتی (مانند سپنتا و گیوار)، در فعالیت‌های خیری و توسعه زیرساخت‌ها پیشگام بوده‌اند. این ترکیب صنعت‌گرایی با تعهد اخلاقی می‌تواند بستری مناسب برای گسترش اقدامات سازگار با محیط ایجاد کند.

پیشنهادها: برای ارتقای همسویی بنگاه‌های کوچک و متوسط زرتشتی با اقتصاد سبز، توصیه می‌شود:

• القاء آموزه‌های دینی در آموزش اقتصادی: با برجسته‌سازی اصول زیست‌محیطی زرتشتیان در دوره‌های آموزشی مدیران و کارکنان شرکت‌ها، می‌توان انگیزه‌ای درونی برای حفظ منابع و کاهش آلاینده‌ها ایجاد کرد.
• ترویج نوآوری سبز: شرکت‌های زرتشتی را می‌توان از طریق حمایت‌های دولتی و تشویق خصوصی به بهره‌گیری از فناوری‌های پاک (مانند پانل‌های خورشیدی، بازیافت مواد و تصفیه فاضلاب) ترغیب کرد. تجربه موفق مرکز شیکاگو نشان می‌دهد تغییرات ساده ساختمانی (عایق‌بندی، سیستم‌های بازیافت) امکان‌پذیر است.
• تشکیل شبکه‌های همکاری: تشکل‌های زرتشتی مانند انجمن‌ها یا تعاونی‌ها می‌توانند به تبادل تجربیات سبز بپردازند. مثلاً برگزاری کارگاه‌ها و نشست‌هایی برای ارائه راهکارهای «کسب‌وکار پایدار» می‌تواند علاقه‌مندان را گرد هم آورد.
• حمایت حقوقی و مالی: دولت و نهادهای حامی کسب‌وکار می‌توانند مشوق‌هایی برای SMEs فراهم کنند تا برنامه‌های مدیریت محیط‌زیست (مانند استانداردهای ISO 14001) را اجرایی نمایند. همچنین، با نمایش موفقیت‌های کسب‌وکارهای زرتشتی سبز می‌توان الگوی مثبتی برای سایر اقلیت‌ها و عموم فعالان اقتصادی ایجاد کرد.

در مجموع، با بهره‌گیری از سرمایه اجتماعی و فرهنگی جامعه زرتشتی می‌توان اهداف توسعه پایدار را پیش برد. این پژوهش صرفاً گام ابتدایی در تبیین این ارتباط است و پیشنهاد می‌شود مطالعات میدانی و کمی بیشتری نیز در زمینه‌ی تأثیر آموزه‌های زرتشتی بر عملکرد بنگاه‌های مختلف انجام شود.

گردآوری و تدوین: زرتشت پوروشسب

ارایه‌شده در رده بالای 18 سال بخش پروژه محور گاتاشناسی همایش مانتره 32

منابع:

• صبوری‌فر، ف. (۱۳۹۴). بررسی آموزه‌های زرتشتی در پاسداشت محیط زیست. اولین همایش ملی پژوهش‌های کاربردی در نگهداشت محیط زیست، آب و منابع طبیعی.
• توماج‌ایری، م. و حسینی‌دهشیری، ا. (۱۳۹۸). تربیت زیست محیطی زرتشتی با تاکید بر اهمیت آن برای توسعه پایدار. مجموعه مقالات دومین همایش ملی سرمایه اجتماعی و توسعه پایدار، قم.
• ایرنا. (۱۳۹۹). زمینه سرمایه‌گذاری زرتشتیان ایران در یزد بررسی شد. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
• ایرنا. (۱۳۹۷). زمین ۹ هکتاری شهرداری اهواز رفع توقیف شد. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
• فرودی، ف. (۱۴۰۰). زرتشتیان و بنیادگذاری نخستین‌های صنعتی در ایران. پایگاه خبری ادیان (ادیان‌نیوز).
• وردی‌پسندی، ز. (۱۴۰۱). به پاس مهربانان، مهربان باش. مجله زرتشتی امرداد.
• Jahanshahi, A. A., Al-Ghamrh, B., & Gharleghi, B. (2019). Sustainable development in Iran post-sanction: Embracing green innovation by small and medium-sized enterprises. Sustainable Development, 28(4), 781–790.
• Rivetna, C. (2011, September 16). Zoroastrians practice ancient tradition of being good stewards of the earth. Parliament of the World’s Religions.
• Interfaith Center for Sustainable Development. (n.d.). Zoroastrian Statement on the Environment.

فهرست ارایه‌کنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره

فراخوان امرداد:

از همه‌ی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشته‌اند، درخواست می‌شود، اگر مایل‌اند، نوشته‌های خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را می‌توانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.