چکیده: بسیاری از باورها، جشنها و مراسمهای دینی در ارتباط با نیازهای اقتصادی بشر شکل گرفتهاند که با برکت خیزی و باروری تامین میشود. از نمونه آثار بارز که فراوارن در کاوش محوطههای پیشاتاریخی به آنها برمیخوریم پیکرکهای گلی یا سنگی با اندامهای تجریدی یا واقع گراست که با تکیه بر ویژگیهای زنانه ساخته شدهاند باستانشناسان زمانی این تندیسها را ونوس مینامیدند.
به نظر میرسد مردمان پیشاتاریخ با هدف نزدیکی به سرچشمه نیروی باروری (که بیشتر در چهارچوب ایزدبانوان تجسم میشدند) یا برای به دست آوردن خوشنودی و همکاریشان، تندیسهایی از آنان ساختهاند و به نمایشگاهها هدیه یا در کنار مردگانشان دفن کردهاند. این رسم در دوران تاریخی نیز با وجود پایهریزی ادیان و آداب نو به گونهای آراستهتر ادامه یافته است.
این مقاله شامل دو بخش است که در بخش نخست به بررسی ایزدبانوان جهان باستان در منطقه آسیا پرداخته است و در بخش دوم به صورت گستردهتر ایزدبانوان ایران باستان را بررسی کردهایم. در پایان نیز نتیجه و منابع استفاده شده را نوشتهایم.
کلید واژه: ایزد بانوان، پیکرک، آناهیتا، میان رودان، کشاورزی
پیشگفتار:
بسیاری از باورها، جشنها و مراسمهای دینی در ارتباط با نیازهای اقتصادی بشر شکل گرفتهاند که با برکت خیزی و باروری تامین میشود. نیاز به محصول و رمهی بیشتر برای سیر ماندن و فرزند بیشتر برای یاری در کاشت، حراست از زمین، نیرو بخشیدن به خانواده و قبیله در هنگام جنگ.
توینبی میگوید (مادر کهنترین سوژه هنری انسان است.) از نمونه آثار بارز که فراوارن در کاوش محوطههای پیشاتاریخی به آنها برمیخوریم پیکرک های گلی یا سنگی با اندامهای تجریدی یا واقع گراست که با تکیه بر ویژگیهای زنانه ساخته شدهاند باستانشناسان زمانی این تندیسهارا ونوس مینامیدند، سپس از آنجایی که نام خدای رومی نمیتوانست گویای همهی ویژگیهای این دست ساختههای را پوش دهد، آنها بیشتر با عنوان کلی ایزدبانوی باروری شناخته شدند. برسیهای نو با تاکید بر تفاوتها و تمرکز بر معنا و کاربرد متفاوت این پیکرک ها در مکانها و زمانهای گوناگون، نور تازهای از دانش را بر تحلیل معنای این آثار تابانده است. در این تندیسها زیبایی-به سلیقه امروزی ما-کمتر دیده میشود، با این وجود دور از حقیقت نیست اگر این آثار را از نگاه سازندگانشان زیبا بدانیم. بسیاری از آنها فاقد چهره هستند ولی بر اندامهای زنانهشان تاکید شده است.
به نظر میرسد مردمان پیشاتاریخ با هدف نزدیکی به سرچمهها نیروی باروری‑که بیشتر در چهارچوب ایزدبانوان تجسن میشدند‑یا برای به دست آوردن خوشنودی و همکاریشان، تندیسهایی از آنان ساختهاند و به نمایشگاهها هدیه یا در کنار مردگانشان دفن کردهاند. این رسم در دوران تاریخی نیز با وجود پایهریزی ادیان و آداب نو به گونهای آراستهتر ادامه یافته است.
همبستگی باروری زمین با بارگیری زنان را در میان تمام جوامع برزگر میتوان پی گرفت. آسمان در این میان بیشتر نقش نیروی بارور سازنده مردانه را دارد.
برخی از فرهنگها باور داشتهاند که زن نازا برای کشاورزی زیان آور است، اما اگر زن آبستن بذرافشانی کند محصول پربارتر خواهد شد. گروهی از انسانشناسان برآنند که در دورههای کهن جامعهی ابتدای زیر سلطه زنان بوده است و مادرتباری بازماندهای از آن دوران، یعنی مادرسالاری است.
بخش نخست: ایزدبانوان جهان باستان
نخستین بخش از این نوشتار به برسی خدایبانوان همبسته با حاصلخیزی در قاره آسیا میپردازد که برخی از آنها هنوز پرستش میشوند. از آنجا که شناخت ایزدبانوان هریک از این سرزمین ها نیازمند بررسی نوشتارها و آثار باستانی بسیاری است، این مجموع تنها به بخشی از دانستههای موجود درباره هر منطقه اشاره میکند.
قاره آسیا
1.1 میانرودان، لوانت و سوریه
در دوران نوسنگی نخستین نمونههای پیکرکهای زنان در میانرودان، آناتولی و غرب ایران ساخته شدهاند. در این دوران پیکرکهای نشانگر اندم مردانه بسیار کمیابند و در بیشتر تپه های باستانی اثری از آنها نمیتوان یافت، اما تندیسهای زنانه به شمار بسیار و در سبکها و شیوه های محلی گوناگون ساخته شدهاند.
ساکنان این سامان نخستین جوامع گذرکرده از زندگی وابسته به گردآوری غذا و شکارورزی در دوران پارینهسنگیاند و همزمان با استقرار در روستاهای نخستین، آغا به کشاورزی و دامپروری کردهاند.
از موربیت در شمال فرات (1000تا 8500پ.م) پنج پیکره زنان یافته شده است؛ یکی از سنگ و چهار پیکره از گل پخته از همین دوره پیکرکهای زنانهای از گیلگال و نهان اون فلسطین به دست آمده است.
پیکرک های همسان نمونههای حلف از شاغربازار سوریه (6000تا 5000پ.م) به دست آمده است. نام نانا ایزدبانوی کهن ماه در میان مردمان اور، در بساری از زبانها مفهوم مادر دارد. این واژه در پارسی به ننه بدل شده است و رد آن را در بسیاری از دیگر زبانهای دنیا نیز میتوان پیگرفت.
آرورو: مادر خدای سومری بوده که انکیدو را از گل آفریده.
نین لین: در سومری ایزدبانوی هوا بوده.
نانشه: ایزدبانوی مادر شعر نینا در سومر بوده. او با ماهیگیری و دادگری نیز ارتباط داشته است.
گشتینانا: در سومر خدایبانوی شراب است.
سیدوری سابیتو: در داستان گیلگمش خاتون فرزانهی کوهساران و نگهبان درخت زندگی است.
دیگر خدای بزرگ مادینهی سومریان اینانا است. آنوبانینی پادشاه لولوبیان در کتیبهایبر دیوارهی کوهی در سرپل ذهاب نگاشته پیروزی بر دشمنانش را مدیون اینانا میداند. سومریان اینانا را ایستاده بر پشت شیر میانگاشتند.
او نگهبان زندگی و مظهر باروری و زاینده گیاهان بود،که داستان رفتن او به جهان زیرین تحت سلطنت خواهرش برای یافتن محبوبش دوموزی را با گردش سالیانه فصلها و باززایش حیات مربوط میدانستهاند. هر سال بهار سالگرد ازدواج اینانا و دوموزی برای بیدار کردن طبیعت خفته در ایسن پایتخت سومری جشن گرفته میشد.
آستارته، همسان اینانای سومری و ایشتار آشوری، ایزدبانوی فنیقیان و فلسطینیان بوده است. او بر باران بارورکننده نظارت داشت و تجسم زهره و ماه بود.گاه ایزدبانویی باکره انگاشته میشد و گاه به عنوان مادرخدا، پشتیبان زنان باردار بود. او نیز برای یافتن بَعل به سرزمین مردگان میرود.
- آناتولی
بررسیها در نوالی چویی (هزاره هشتم پ.م) نشان داد که در این تپه میان پیکرکهای گلی یافتشده،169 پیکرک زنانه (دو نمونه با کودک وهشت نمونه باردار) دیده میشوند. از تپه چایونو تندیسی به دست آمده که دو سر زنانه دارد. شاید این پیکرک به معجزهی زایش و بدل شدن یک تن مادر به دو انسان اشاره دارد. تکرار نگارههای زنان در غارهای پیش از تاریخ آناتولی نشان میدهد که در آنجا زن نماد برکت و موجودی مقدس و زاینده محسوب میشده است.
برخی از پیکرههای زنانهی دوران نوسنگی حاجیلار زنان باردار ایستاده را با دستانی نهاده بر شکم نشان میدهند. بشتر این پیکرکها ایستاده یا لمیده و بسیار فربهاند. بدن آنها با خطهایی رنگی آذین یافته که شاید نشانگر سنتی از آراستن بدن با رنگ باشد.
1.3 هند
در آودینهای ساکن هند پیکرکهایی برای مادر خدا که بعدها توسط آریاییان پیروز نیر مورد پرستش قرار گرفت. در کاووشهای مونهجودارو شماری پیکره سفالین مادرخدا و تندیس مسی از یک دختر برهنه رقصان به دست آمده. در مهرگره بلوچستان پاکستان نیز این تندیسکها دیده میشوند. در ریگودا خدای بانوی بزرگ زمین پریتیروی مارتا (به معنای مادر نخستین) ستایش میشود.
سه مهادوه هندی (برهما، ویشنو و شیوا) همسرانی دارند که هندوها با شوق بسیار آنها را نیایش میکنند.برهما برای آفرینش به دانش نیاز دارد که همسرش ماها سرسوتی برای او فراهم میکند؛ وینشو برای نگهبانی از جهان به توان همسرش ماها لکشمی ایزدبانوی توانگری و کامیابی وابسته است و شیوا برای نابودگری به نیروی همسر ماها کالی. در نگارهای از سده هجدهم سه خدای بزرگ هندوان در کنار همسرانشان تصویر شدهاند.
سرسوتی نماینده خدای دانش، هنر و فن است. در نگارهای از سبک مینسور او را درحال نواختن سیتار میبینیم. لکشمی بغبانوی زیبایی و نیکبختی و همسر ویشنو است که در اسطورهِ کیریشنا نخست در قالب رادا و سپس در قالب روکمینی آشکار میشود. همسر شیوا هم ستم پیشه و هم عامل ویرانی مرگ است و هم مهربان و یاریگر.
1.4 چین و فیلیپین
در اساطیر چینی بغبانو نوگوآ پس از هرج و مرج نخستین، آسمان را باسازی میکند و نظم را به جهان بازمیگرداند. نوگوآ نخستین انسان را از گل زرد میآفریند. سپس طنابی در گل فرو میبرد و قطراتی که از آن فرو میچکد انسانهای بعدی آفریده میشوند.
کوآن یِین ایزدبانویی است که از درون نیلوفر آبی هستی مییابد.
فنگ هوانگ ایزدبانویی از آتش است.
ماتسو خدایبانوی دریاها و نجاتبخش دریانوردان و ماهیگیران است.
هنگ او در اندیشه کهن چینی بغبانوی ماه است.
ژیهه ایزدبانوی خورشید چینیان است.
لاکاپاتی ایزدبانوی باروری و مهربانترین خدایان است.
سه خواهر آسمانی مایاری، تالا و هانا در اساطیر فیلیپین به ترتیب خدای بانوان ماه، ستاره ها و سپیدهم اند.
1.5 ژاپن و کره
آماتراسو خدایبانوی خورشید در اساطیر ژاپنی است. نام دیگر او اومی کامی است نگهبان آدمیان است، خدایبانوی نیکخواه که قرص خورشید را چون آینه ای در دست دارد. ایزانامی ایزدبانوی ژاپنی است که با ایزاناگی زوج آفریننده را تشکیل میدهند، او مادر زمین است.
تسوکی یومی، ایزد بانوی ماه، دختر ایزاناگی و خواهر آماتراسو است. بنرایتن حامی ادبیات و موسیقی و پدیدآورندهی ثروت و شادی است. او شیفته نواختن ساز بیوا است. او خدای بانوی دریا و یکی از هفت خدای خوشبختی است. اوکه موچی ایزد بانوی خورا است که از سر او اسبان و گاوان، از بازوانش کرم ابریشم، از پیشانیش ارزن و از معدهی او برنج پدید آمد. کیشی جوتن یکس دیگر ایزدبانوی خوشبختی است. دیگر ایزدبانوی محبوب ژاپینی ها کوآن نون است.
در آغاز اساطیر کره، از مادرخدا ماگو دو بغبانو به نامهای گونگهی و سوهی زاده میشوند که ساکنان آسمان فرزندان آنها هستند. در اندیشه کرهای اِاُبشین خدای بانوی دارایی و نگهبان خانه است که به سان ماری قیرگون پدیدار میشود. سامشین ایزدباوی موکل بر زادن کودکان است و سوسامشین بر زایش رمه نظارت دارد.
بخش دوم: ایزد بانوان ایران باستان
شمار بسیار پیکرکهای باروری در ایران بیانگر دیدگاه نیاکان ما به قوانین حاکم بر زندگی است و هراس همیشگی آنان از قهر طبیعت نشان میدهد.در این میان،زنان جایگاه میانجی و نیروی برکتبخش آسمانی با زندگی زمینی را دارند.
تلاش شده نگاه به ایزدبانوانه ایرانی گستردهتر و فراگیرتر باشد.برای اسانتر شدن دستهبندی،این آثار در چارچوب هفت دوره نوسنگی،مس سنگی،برنز،آهن،هخامنشی،پارتی_سلوکی و ساسانی برسی شدهاند؛گرچه این تقسیم بندی تقریبی است و نمیتواند همسانیهایی سبکی را دربر بگیرد.
اما پیش از ورود به این تقسیمبندیِ زمانی، که بر پایه اثار موزهای بنا گردیده،میتوان اشاره داشت به حضور خدایبانوان در نوشتار های تاریخی ایلامی و اوستایی.
الف_ایزدبانوان ایرانی بر پایهی نوشتار های تاریخی
1. ایزدبانوان ایلامی
آنان چندین ایزدیانو را پیرستیدهاند که بزرگ ترین ویکی از کهنترین انها در هزاره سوم پ.م.پینیگیر مادر همهی خدایان است.نام او در نخستین کتیبه همبسته با مذهب ایلامیان در رأس مجمع خدایان قرار دارند و پرستشش تا پایان دوران ایلامی ادامه یافته است.
منزت همسر خدای شیموت و نگهبان زنان باردار است که پرستشگاه او هوپشن قرار داشت.نین خورساگ ایزدبانوی کوهستان بوده است که نیایشگاه او در شوش در کنار پرستش کده اینشوشیناک قرار دارد.اینشی کاراب ایزدبانوی است که نیایشگاه او در کنار دروازهی شمال غربی چغازنبیل بوده است.شیاشوم نگهبان کاخ خدایان است که شاه اونتاشگال پرستشگاهی به او پیشکش میکند.ناروته(ناروندی)از ارجمندترین خدایان ایزدبانویی است که هیتا در کتیبهاش شش بار از او نام میبرد.نیارسینا خواهر کیریشا است که شیلکهاک اینشوشینکا نیایشگاهی در شوش برایش بنا کرد.
2. ایزدبانوان اوستایی
در اساطیر اوستایی نیز از چند ایزدبانو نام برده میشود که در میان انان میتوان اشی و آناهیتا را با حاصلخیزی و باروری مرتبط دانست.اشی یا اشیوهی که یشت17 به او نیاز شده خدای مادینهی باروری است که جوانان آماده زناشویی نگهداری میکند.جانوران نیز در هنگام جفتگیری در پناه او هستند.او به زنان زیبایی میبخشد،بخت و توانگری میدهد و در خانه برکت پدید آورد.اشی در بند 107 یشت 13 چنین توصیف شده:((اشی خوب،زیبا،شکوهمند،به پیکر یک دوشیزهی زیبا،بالابلند،راست روییده،از تخمهی آسمانی،از زایش والا.))
بنا به گفته بیرونی، اشی وهی در سال نامه خوارزمی به صورت ارجوخی آمده است (بیرونی: 48) و به نظر میرسد خوارزمیان او را بدین نام میپرستیدند.
ایزد بانوی دیگری به نام پارندی در کنار اوست که در بین هفت هایتی از او یاد می شود.
یشت 5 (آبان یشت) به اردوی سور آناهیتا پیشکش شده که تورانیان در جنگهای خود بیشتر از همه به او رو میآورند. برای او در کنار رودخانهها قربانی میشد و به نظر میرسد که در آغاز خدای رودخانهی سیحون بوده است.
گلایهای که اشی در یشت 17، بندهای 55 و 56 از رفتار توهینآمیز تورانیان دارد به سبب رقابتی است که میان او با ایزدبانوی باروری باستانی آنا آناهیتا پدید آمد و به سبب استواری سنتهای پرستش آناهیتا پیروزی با او بود چنان که در زمان ساسانیان نیز آناهیتا سرشناسترین ایزد ایرانی بود در حالی که اشی را به دشواری بیرون از محیط روحانی میشناختند.
ارد وی سورآناهیتا ( به معنی آب های نیرومن بی آلایش) سرچشمه ی همهی آبهای روی زمین است او منبع همه ی باروریهاست. نطفه همه نرا را پاک می گرداند، رحمهمه مادگان را تطهیر میکند و شیر را در پستان مادران پاک میسازد. او در آبان یشت چنین وصف شده است (( اوست برومندی که در همه جا بلند آوازه است. اوست که در بسیار فرهمندی هم چند همهی آبهای روی زمین است، آن دارندهی هزار دریاچه و هزار رود، هر یک به درازای چهل روز راه مرد چابکسوار، بر ارابهی نشسته با چهار اسب سپید، باران، برف و تگرگ میآورد و غیره.
این توصیفهای روشن جکایت از آن دارد که تندیسهای این ایزد بانو در آیین پرستش او وجود داشته است. برسوس روایت میکند که اردشیر دوم تندیس هایی از او در شهرهای بابل، دمشق، همدان، سارد و شوش برپا کرده بود.
نتیجهگیری:
با توجه به بررسیهای انجام شده میتوانیم به این نتیجه برسیم که بسیاری از باورها، جشنها و مراسمهای دینی در ارتباط با نیازهای اقتصادی بشر شکل گرفتهاند که با برکت خیزی و باروری تامین میشود. نیاز به محصول و رمهی بیشتر برای سیر ماندن و فرزند بیشتر برای یاری در کاشت، حراست از زمین، نیرو بخشیدن به خانواده و قبیله در هنگام جنگ و غیره.
اگر چه با گذشت سدهها چهرهی جشنها و مراسم دگرگون گشته و لایه های دیگری روی آن قرار گرفته است اما ریشههای اصلی آنها یکسان است.
نویسندگان: راسپینا بهمردی – مهرک خسروی
استاد راهنما: خانم سرور تارا پوروالا
ارایهشده در رده زیر 18 سال بخش پروژهمحور گاتاشناسی همایش مانتره 32
فهرست منابع:
پورداود، 2536 شاهنشاهی، یشتها جلد 1و2، انتشارات دانشگاه تهران.
پورداود، 2536 شاهنشاهی، یسنا، انتشارات دانشگاه تهران.
گریشمن، ر، 1389، ایران از آغاز تا اسلام، مترجم محمد معین، انتشارات معین، تهران.
صدرالدین طاهری، 1390، ایزد بانوان در فرهنگ و اساطیر ایران و جهان، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
همایون فرشی روز، پ، 1383، بررسی پیکرکهای زنان فلات مرکزی در دوران نوسنگی، دانشگاه تربیت مدرس تهران
فهرست ارایهکنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره
از همهی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشتهاند، درخواست میشود، اگر مایلاند، نوشتههای خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را میتوانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.
