نگاهی به کتاب «قربانی در آیین زرتشتی» و بررسی درستی یا نادرستی نتیجه‌گیری نویسنده

پیشگفتار

سرزمین ایران و گستره‌های پیرامونی آن، از چین و هند در خاور تا ناحیه میان‌رودان (بین‌النهرین) در باختر، همواره انباشته از کنش‌ها و واکنش‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اندیشه‌ای (ایدیولوژیک) گسترده بوده است که گاه به کشاکش جنگی هم دگرگون می‌گشته است. با این اوضاع تاریخی و با رسیدن به زمانه‌ای که علم و دانش و خرد بیشتر به کار کنش‌های فرهنگی می‌خورد شایسته است که در هر زمینه که می‌خواهیم از بزرگان و اندیشمندان تاریخی میهن خویش ایران‌زمین یاد کنیم حتی اگر به دید نقدگرایانه یا آرمان خرده‌گیرانه باشد بایسته است که با راستی و بدون دشمنی یا بدون پیش‌داوری‌های نادرست و با نگرشی عادلانه درباره آن‌ها داوری نماییم.

در خردادماه امسال نوشتاری دیدم درباره «هجوم به دین زرتشتی» از فرهاد رویین‌تن در تارنمای امرداد که از انتشار رسمی چند کتاب با درون‌مایه توهین‌آمیز نسبت به دین و آیین زرتشتی خبر می‌داد که این کتاب‌ها موجی از نگرانی‌های حقوقی و فرهنگی را در میان ایرانیان زرتشتی و سایر ادیان در ایران برانگیخته بود (رویین‌تن، ۱۴۰۴ خرداد)^[1]. مدتی پیش به یکی از این کتاب‌ها برخوردم به نام «قربانی در آیین زرتشتی» نوشته پژوهشی غلامرضا نوادری^[2] که در آن پس از بررسی تاریخچه قربانی در دین‌ها و بین اقوام گوناگون، به موضوع قربانی در دین زرتشتی پرداخته بود. دلیل آوردن این نوشتار، روشن ساختن برخی از مسایل آموزشی و پژوهشی در این زمینه به انگیزه نقد و بررسی نتیجه‌گیری این پژوهشگر درباره قربانی در آیین زرتشتی می‌آورم.

یک) ویژگی‌های کتاب و نویسنده آن

این کتاب تمام مشخصات انتشاراتی را شامل نام نویسنده، ناشر و تلفن و ایمیل آن، محل نشر، سال انتشار و تعداد چاپ نخست و تعداد صفحه و … در برمی‌گیرد. هنگامی‌که به جست‌وجوی شخص نویسنده می‌پردازیم متوجه می‌شویم که ایشان حجت‌الاسلام غلامرضا نوادری، دبیر علمی گروه زرتشت و باستان‌گرایی حوزه علمیه قم هستند که در موارد مختلفی از تاریخ پیش از اسلام ایران اظهارنظرهایی داشته‌اند که برخی از آن‌ها به‌ظاهر بر مبنای منابع و سرچشمه‌های تاریخی و پژوهشی بوده است. به‌عنوان نمونه، برای این کتاب اخیر (قربانی در آیین زرتشتی) از بیش ۱۹۵ سرچشمه یاری جسته‌اند. این کتاب هم دارای رده‌بندی دیویی و هم رده‌بندی کنگره و هم شماره کتاب‌شناسی ملی است.

این کتاب یک پیشگفتار در سه رویه (صفحه) و پنج بخش یا فصل دارد که بخش نخست به کلیات موضوع و قربانی در آیین‌های گوناگون می‌پردازد و در این بخش جالب است که از واژه عربی «مجوس» به تعبیری که در کتاب قرآن آمده است یاد می‌کند. در این بخش نقش و جایگاه قربانی را در آیین‌های مختلف، با توجه به سرچشمه‌های گوناگون می‌آورد و سپس به قربانی در آیین زرتشت می‌پردازد. در پایان این بخش نیز نویسنده به پیشینه پژوهش و انواع منابع می‌پردازد. به نظر من روشی که در کلیات به‌کاررفته است به‌گونه‌ای است که این امید را در خواننده می‌سازد که در این کتاب روشی علمی و بدون پیش‌داوری و سمت‌وسو گیری ویژه به کار گرفته‌شده است.

در بخش دوم کتاب به موضوع گوشت‌خواری در ایران باستان و آیین زرتشتی می‌پردازد. در بخش سوم هم به موضوع شکار از نگاه شاهنامه و در اوستا و رابطه طبقات اجتماعی و شکار و شوند شکار کردن می‌پردازد. در بخش چهارم، قربانی در دوره‌های مختلف تاریخی از ماد و هخامنشی گرفته تا عصر ساسانی و مابین اقوام و ادیان مختلف ایران می‌پردازد. این بخش درازترین بخش کتاب است که بیش از یک‌صد و بیست رویه را در برمی‌گیرد. در بخش پایانی یا بخش پنجم هم به موضوع زرتشتیان و قربانی در زمان کنونی می‌پردازد. بااین‌وجود در این فصل جدا از برخی بررسی‌های موضوع قربانی در زمان حاضر، بازهم نویسنده به سرچشمه قربانی از نگاه فلسفه هندویی و آذر کیوانی و بنا بر گاتها و اوستا می‌پردازد. درنهایت هم نتیجه‌گیری از بخش‌های مختلف کتاب در سه صفحه به گونه فشرده پایان می‌یابد.

در نمایه (فهرست) پایان کتاب اگرچه نزدیک به دویست سرچشمه (ماخذ) آورده شده است ولی همچنان جای صدها سرچشمه دیگر هم خالی به نظر می‌رسد که شاید این منابع می‌توانست به‌راستی آزمایی بهتر فرضیه‌های نویسنده و رد نگرش ایشان کمک نماید. بهتر است که همواره در کار پژوهشی، اگر بر بنیان دانشی باشد، بپذیریم که انگاره‌ها (فرضیه‌ها) ی ما در درازای کار تحقیقی ممکن است پذیرفته (قبول)، یا رد (نپذیرفته) شود و یک حالت هم این است که انگاره‌های ما بهسازی شده و دگرگون شوند که این هم به معنای نااستواری انگاره‌ها می‌تواند باشد.

 دو) درباره محتوای بخش نتیجه‌گیری کتاب

دلیل آنکه در این بخش تنها به موضوع نتیجه‌گیری این کتاب می‌پردازم این است که بررسی و نقد پنج بخش اصلی کتاب فرصت و زمان بسیار بیشتری می‌طلبد. با توجه به این‌که این کتاب بیش از ۲۷۰ رویه (صفحه) دارد و به گونه یک کتاب پژوهشی و علمی با نزدیک به دویست یاری‌نامه (ماخذ) فراهم‌شده است دست‌کم نیاز به ده رویه (صفحه) نتیجه‌گیری داشته که بتواند به‌ شکل فشرده همه فصل‌های کتاب را پوشش دهد^[3]. به نظر می‌رسد که بخش نتیجه‌گیری بسیار تند و کوتاه پایان‌یافته است.

باوجود کوتاهی ولی در این بخش می‌توان فرضیه‌های نویسنده را دریافت که به نگر من توجه به آن‌ها از خود موضوع قربانی در آیین زرتشتی مهم‌تر هستند. دو مورد را در صفحه دوم نتیجه‌گیری (ص 256 کتاب) می‌بینیم که اشاره دارد به نا آشکار بودن «انتساب گاتها به اشوزرتشت» و دیگر «قطعی نبودن پیامبری» اشو زرتشت که دراین‌باره هم در اینجا به دکتر پرویز رجبی بازمی‌گردد که در کتاب خود به «گم‌شدن زمان ظهور زرتشت در شش هزاره گم‌شده»^[4] دست می‌آویزد. بنا بر فرضیه آقای نوادری، نه پیامبری اشوزرتشت اندیشمند و پیام‌آور بزرگ ایرانی مشخص است و نه پیوند کتاب مقدس اندیشه‌ورزانه گاتها به این پیامبر. حالا هنگامی‌که شخصی به خود اصل و پایه موضوعی شک و گمان دارد می‌خواهم بپرسم چه بایستگی یا ضرورتی هست که بر روی قربانی از دید زرتشت و آیین زرتشتی متمرکز گردد؟ اگر به آیین و پیامبری شک و تردید می‌ورزید دیگر این‌که قربانی در آن آیین هست یا نیست چه تاثیری در سازوکار بینش شما دارد؟

در اینجا ناگزیرم یک موضوع بایسته را بیاورم و از دیگر بخش‌های کتاب بگذرم. آن نکته این است که از آنجا که زمان پیدایش اشوزرتشت از کمترین 600 سال پیش از زادروز مسیح تا بیشترین در دو هزار سال پیشتر از آن می‌رسد بنابراین زمان و مکان پیدایش پیامبر را دشوار بتوان به گونه بیگمان و آشکار دریافت به همان‌گونه که اندیشمندان بزرگ و پیامبرانی هم بوده‌اند که حتی با وجود اینکه در زمان‌های بسیار نزدیک‌تر زیسته‌اند ریزه‌کاری‌ها و جنبه‌های گوناگون زندگی آنان هنوز زیر چندوچون فراوان است. به‌هرحال در مورد هرکدام از پیامبران بسته به این‌که طرفدار و پیرو کدام باشید می‌توان به گونه مثبت‌اندیشانه‌تر نگاه و بررسی کرد و هنگامی‌که شما رویارو با اندیشه‌های متفاوت دیگر می‌شوید ممکن است به‌سادگی دنبال فرضیه‌های مخالف باشید.

به‌عنوان نتیجه‌گیری بگویم که تا زمانی که یک جامعه ایرانی باریشه‌های ایرانی هنوز زنده است نام و یاد ایران هم زنده خواهد بود حتی اگر موجودیت آن به شوند نادرست اندیشی و کوتاهی‌های بی‌اندازه گردانندگان به خطر افتاده باشد همان‌گونه که تا زمانی که شاهنامه زنده است زبان پارسی و یاد و نام ایران و ایرانی هم زنده است. به همین‌گونه می‌توانم بگویم تا زمانی که یک گروه زرتشتی هرچند کوچک وجود دارد یاد و پیام اشوزرتشت هم همچنان زنده خواهد بود به شرطی که به اندیشه‌های گاتهایی خردمندانه او با دقت بنگرند و واژه‌های گاتهایی و بندهای آن را درست درک کنند. به دلیل پیچیدگی گاتها و اوستا، بسیاری واژه‌ها از سوی غربی‌ها یا مترجمین ایرانی به نادرستی یا پندارگرایانه آمده است که می‌تواند معنای کلی جمله‌ها یا بندهای گاتهایی را به گونه واژگون بنمایاند. اگر یک نویسنده پایه و ریشه ایرانی‌اَش برایش ارزشمند باشد به‌جای رفتن به‌سوی چمارها (معناها) ی نادرست یا پنداری بهتر است به معناهای نیکو و بهتر بیندیشد و مثلا به‌جای معنا کردن گئوش اروانم به چم «روان گاو» به معنای درست‌تر «روان جهان» یا روان کیهان بیندیشد. این‌که غربی‌ها و انیرانی‌ها (غیر ایرانیان) درباره پیامبر بزرگ ایرانی چه می‌گویند و می‌نویسند چندان مهم نیست و البته باید جست‌وجو کرد و پاسخ داد تا روشن گردند ولی این‌که خود ما ایرانیان به گذشته و تاریخ پیش از اسلام خود و به‌ویژه به سندهای فرهنگی ارزشمند خویش مانند خردورزی اشو زرتشت و مهرورزی کوروش بزرگ شک کنیم و آن‌ها را زیر پرسش بریم از یک ایرانی واقعی بسیار دور است.

سه) نتیجه

یک نکته بایسته این است که درصورتی‌که نگاهی مختصر به بخشی از پژوهش‌های آقای نوادری که به گونه کتاب درآمدهاست بیندازیم متوجه می‌شویم که تعدادی از کتاب‌ها درباره موضوعات بسیار حساس و بحث‌برانگیز بوده است و بیشتر به سمت‌وسوی مخالف در برابر نظریه‌های رایج‌تر رفته‌اند. به‌عنوان نمونه کتاب‌های «ازدواج با خویشان نزدیک یا محارم» و «کوروش یا ذوالقرنین همچنان ناشناخته» که در آن‌ها به ترتیب به رواج ازدواج با خویشان نزدیک در بین زرتشتیان و نادرستی نجات‌بخش بودن کوروش برای مردمان بابل نظر می‌دهد. این شیوه برخورد با مباحث حساس دینی و تاریخی به‌ویژه تاریخ ایران باستان ممکن است که نشان‌دهنده نوعی برخورد به‌ظاهر علم‌گرایانه و دانشی با این موضوعات باشد اما به دلیل جانب‌داری و سمت‌وسوگیری به بیراهه می‌رود. از سویی دیگر پرداختن به این‌گونه مباحثی و جبهه‌گیری در برابر نگرش‌های دیگر شاید به نامور شدن و تندتر شناخته شدن در یک محیط اجتماعی-فرهنگی نگران و بسیار حساس کمک نماید اما این نمی‌تواند به همزیستی بهتر پیروان ادیان گوناگون در ایران بیانجامد. در اینجا بحث خود را با یک نوشته خواندنی از شاعر بزرگ ایرانی قرن نهم هجری عبدالرحمان جامی به پایان می‌برم که دوستی گرامی یادآور شدند:

«در تواریخ چنان است که پنج هزار سال سلطنتِ عالم تعلق به گبران و مُغان داشت و این دولت در خاندان ایشان بود زیرا که با رعایا عدل می‌کردند و ظلم روا نمی‌داشتند. در خبر است که خدای تعالی به داوود علیه‌السلام وحی کرد که قوم خویش را بگوی که پادشاهان عجم «ایرانی» را بد نگویند و دشنام ندهند که ایشان جهان را به عدل آبادان کردند تا بندگان من در وی زندگانی کنند.» قطعه:

عدل و انصاف دان، نه کفر و نه دین / آنچه در حفظِ مُلک در کار است

عدل بی‌دین، نظامِ عالم را  / بهتر از ظلم شاهِ دین‌دار است (جامی، روضه سوم، بخش دوم 1366)^[5]

[1] رویین‌تن، فرهاد: تحریف مجوزدار؛ هجوم به دین زرتشتی. تارنمای امرداد، ۴ خرداد ۱۴۰۴، به آدرس: https://amordadnews.com/262228/

[2] نوادری، غلامرضا: قربانی در آیین زرتشتی (۱۳۹۸). ناشر عاصم تبریز، چاپ نخست، ۲۷۷ صفحه در موضوع قربانی در دین‌های گوناگون و در آیین زرتشتی.

[3] در یک کتاب پژوهشی با بیش از ۲۰۰ صفحه مطلب بین پنج‌تا ده درصد از رویه‌ها یا صفحات کتاب به نتیجه‌گیری می‌رسد.

[4] رجبی، پرویز (1380): هزاره‌های گمشده، جلد یک، چاپ نخست، تهران.

[5] جامی، عبدالرحمان: بهارستان. به تصحیح دکتر اسماعیل حاکمی، 1366، انتشارات موسسه اطلاعات، تهران، 112 صفحه. این کتاب در شش فصل است که هر فصل روضه نامیده شده است و روضه سوم به «بیان شکوفه‌های باغستان حکومت و ایالت …» می‌پردازد.