نخستین نشست از سلسله نشستهای فرهنگی «بررسی اسناد و مدارک زرتشتی» در تالار بزرگچمی یزد برگزار شد و دکتر بهمن مرادیان درباره اهمیت نسخههای قدیمی سخن گفت.
در آغاز برنامه، مهرداد خسرویانی، گرداننده نشست، از انجمنهای زرتشتیان یزد و نرسیآباد بهپاس برگزاری این سلسله نشستها سپاسگزاری کرد. پس از آن، از دکتر ذوالفقاری در سه زمینه سپاسگزاری شد: نخست، بهسبب گردآوری مجموعهای از نسخههای دینی زرتشتی، بهویژه نسخهای ۴۰۰ ساله که بهدست ایشان نجات یافته و نگهداری میشود؛ دوم، بهدلیل فراهمکردن امکان پژوهش و بررسی این دستنوشتهها برای ایرانشناسان داخلی و خارجی؛ و سوم، برای اجازه انتشار این نسخه و نیز قرار گرفتن آنها در تارنمای آرشیو نسخههای اوستایی.
مهرداد خسرویانی دربارهی انگیزهی برگزاری این سلسله نشستها گفت: پس از برگزاری نشستی برای معرفی کتاب «اسناد خاندان زرتشتی جهانیان»، که خود نمونهای بسیار ارزشمند بود از نحوهی گردآوری، نجات، و در دسترس قرار دادن اسناد و مدارک زرتشتی برای پژوهشگران و نیز با انتشار آنها، این منابع فرهنگی بهنوعی جاودانه شدهاند؛ که در بخش بعدی نشست به آن پرداخته خواهد شد. از آنجا که در گروهبندی «اسناد و مدارک زرتشتی»، نسخههای خطی دینی بهطور طبیعی یکی از مهمترین بخشها بهشمار میآیند، پیشنهاد برگزاری نشستی برای آشنایی با این نسخهها مطرح شد. تلاش کردیم نمونهای از این نسخهها نیز برای بازدید شرکتکنندگان فراهم شود؛ که دکتر ذوالفقاری با بزرگواری، این نسخهی ارزشمند را در اختیار انجمن گذاشت. وی در ادامه افزود این نشستها، بزرگداشتی برای حفظ و انتشار این نسخههای ارزشمند نیز خواهد بود.
بهمن مرادیان، دکتری فرهنگ و زبانهای باستانی، سخنران، نخست به مقدمههایی درباره سنت شفاهی و سنت نوشتن اشاره کرد و افزود درگذشته طبیعتا امکانات نوشتن بسیار محدودتر از امروز بوده و به همین ترتیب روش شفاهی برای ثبت و انتقال بسیار فراگیرتر و رایجتر بوده است. به گونه سنتی به شکل بسیار روشمندی موبدان به از بَرکردن اوستا میپرداختند و نسخهها هم بهطور بسیار محدودی در کنار این روش وجود داشتهاند. ظاهرا در دوره میانه و نیز دوره نو زبانهای ایرانی، بازهم در کنار سنت شفاهی نسخههایی در خانههای موبدان و در محلهای آموزشی دینی موجود بوده است. برای نمونه در دوران معاصر در خانههای موبدان نسخههای مورد استفاده برای آیینها و نیز در «گَهنبارخانه» یزد که بهعنوان محل آموزش و مدیریت موبدان فعال بوده است نسخههایی موجود بودهاند؛ اما در حقیقت در دوران معاصر و با دگرگونیهایی که در زندگی همه به وجود آمد و همه جنبههای زندگی را دگرگون کرد و بهویژه با اختراع چاپ سنت نوشتاری رو به خاموشیگرایید و جای خود را به نسخههای چاپی داد.
دکتر بهمن مرادیان سپس به تاریخچه مختصری از نخستین برخورد ایرانشناسان با نسخههای خطی زرتشتی اشاره کرد. وی گفت پس از «آنکتیل دوپرون» توجه پژوهشگران اروپایی دیگر به نسخههای خطی پارسیان که در هند موجود بود جلب شد و به این موضوع اشاره کرد که به دلایل مختلف بیشتر از نسخههایی که در اختیار پارسیان در هندوستان بود بهره گرفته شد و برای بیش از ۱۵۰ سال توجه اندکی به نسخههای خطی اوستا در ایران شد. همچنین در 1843 میلادی ایرانشناس «وسترگارد» برای یافتن دستنوشتههای زرتشتی به ایران آمد و چندین دستنوشته را با خود به اروپا برد و با نسخههای خطی دیگری که در اروپا بود و نسخههای پارسیان هند، نخستین نسخه انتقادی اوستا را منتشر کرد. به دلیلی که برخی از آنها در نشست برشمرده شد، یکی از نتیجهگیریهای «وسترگارد» از سفرش به ایران این بود که نسخههای خطی نزد زرتشتیان ایران دیگر موجود نیست.
پسازآن ایرانشناس دیگر به نام «گلدنر» تلاش دیگری را برای تهیه نسخه انتقادی دیگری از اوستا آغاز کرد. با هماهنگی با پارسیان تعداد زیادی دستنوشته برای بررسی از سوی «گلدنر» به او سپرده شد. او با نامگذاری و بررسی نسخهها پسازآن متن اوستایی را منتشر کرد که به اوستای گلدنر مشهور شد و تا سالها ایرانشناسان برای پژوهشهای اوستایی به این منبع مراجعه میکردند.
اما بهتدریج از سال 2007 میلادی با معرفی چندین دستنوشته از سوی «کتایون مزداپور» و نیز پسازآن «آلبرتو کانترا» دوباره توجه به نسخههای خطی و بهویژه نسخههایی موجود در ایران جلب شد. تعداد زیادی نسخه موردبررسی قرار گرفت و منتشر شد. به همین ترتیب برای بازنگری دوباره نسخههای موجود در محلهای دیگر هم تلاشهای آغاز شد که حاصل آن در تارنمایی آنلاین موجود است که عکس دستنوشتهها از راه آن در هرکجای جهان قابلدسترس است (Avestan Digital Archive).
در بخش پایانی بهطور ویژه به ویژگیهای کلی دستنوشتهها از دید سبکهای خوشنویسی، تزئینات، متنها و نیز شناسنامه و برخی ویژگیها دیگر نسخهها پرداخته شد و برای نمونه نسخه وندیدادی که به نشست برده شده بود به نمایش گذاشته شد. این نسخه بر اساس شناسنامه آن در دوره صفوی و در دوران شاهعباس از سوی بهرام مرزبان فریدون بهرام رستم بندار شهمردان دینیار در کرمان نوشتهشده است. این نسخه ارزشمند که متن وندیداد را در بردارد طبیعتا دورانی پرفرازونشیب را طی کرده است تا به این دوران رسیده است.
در پایان باردیگر از حضور شرکتکنندگان و نیز انجمن زرتشتیان یزد و نرسیآباد و نیز از دکتر ذوالفقاری به پاس همکاری ایشان سپاسگزاری شد.
این نشست روز چهارشنبه 30 مهرماه 1404 در تالار بزرگچمی یزد برگزار شد و نشست بعدی روز چهارشنبه هفتم آبان ماه 1404 برابر با تیر ایزد و آبان ماه 3763 زرتشتی در تالار بزرگچمی برگزار میشود.
گزارش تصویری نشست را در تارنمای امرداد ببینید.
