موبد سرور تاراپوروالا در سخنرانی که به مناسبت جشن آبانگان در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری داشت درباره اهمیت آب به این نکته اشاره کرد که ما میهن را آبوخاک مینامیم.
موبد سرور تاراپوروالا در سخنان خود نخست اشاره کرد که در دین زرتشتی همهی آفریدگان اهورامزدا نیک هستند و هرکدام جایگاهی در نظام هماهنگ هستی دارند. وی از میان همه آفریدگان نیک اهورامزدا آب را پس از آتش از همه ارجمندتر دانست و افزود چون آب مایه زندگی، رویش و پاکی است پس برای ما ارجمند و سپند است.
آب جریان معنوی است که با خرد و راستی پیوند دارد
سخنران همچنین اشاره کرد که در فرهنگ ایرانی آب تنها یک عنصر طبیعی نیست بلکه جریان مینوی است که با خرد و راستی نیز پیوند دارد و نگهبانی از آب پاسداشت خودِ هستی است. وی درباره جشن آبانگانی که زرتشتیان برگزار میکنند گفت، ما زرتشتیان درواقع بزرگداشت پیوند انسان و طبیعت را جشن میگیریم؛ یعنی این جشن بزرگداشت پیوند مینو و گیتی است.
جشن آبانگان چهارم آبان است نه دهم آبان
وی ادامه داد، اما از آبانگان چه میدانیم؟ نخستین چیزی که میدانیم این است در گاهشمار زرتشتی زمانی که نام روز و نام ماه باهم برابر میشود جشنی را به نام آن ماه برگزار میکنیم؛ بنابراین جشن آبانگان در روز آبان از ماه آبان در گاهشمار زرتشتی که دهم آبان است باید برگزار شود، ولی گاهشمار رسمی کشور با گاهشمار دینی کمی تفاوت دارد و روز آبان از ماه آبان برابر با چهارم آبان گاهشمار رسمی است و این تاریخ همواره ثابت است. گاهی برخی از روی ناآگاهی دهم آبان ماه را جشن آبانگان مینامند و باید به این افراد یادآور شد که جشن آبانگان در چهارم آبان است.
آناهیتا یا اَرِدْوی سورَ اَناهیتا
موبد تاراپوروالا در ادامه به این نکته اشاره کرد که نگاهبانی از زمانهای مینوی نشانه از دلبستگی به ایران است. وی درباره واژه آناهیتا گفت، جشن آبانگان ویژه آناهیتا است. نام کامل آناهیتا «اَرِدْوی سورَ اَناهیتا» است؛ که از سه واژه تشکیلشده است واژه نخست «اَرِدْوی» است که نام رودی استورهای و پرآب است که از کوه «هوکر» سرچشمه میگیرد و به دریای «فراخکرت» میریزد و مادر همه آبها است. این رود پیوند میان مینو و گیتی است؛ اما با بررسی واژه «اَرِدْوی» برخی از دانشمندان آن را از ریشه «اَرِدْ» میدانند که یعنی فزودن و بالیدن است؛ اما دانشمندانی مانند بارتلون خود این واژه را که «مونث» هم هست را به معنی «نَم» و «رطوبت» ترجمه کرده است و این نظر در دنیای علم نیز پذیرفته شده است. واژه «سورَ» که قسمت دوم این واژه است صفت است به معنی نیرومند و قوی است. ما این واژه را در سانسکریت هم داریم که به معنی دقیق است. این صفت در اوستا با «سروش» و «مهر» همراه شده است و «سور» به معنی نیرومند و قوی است؛ اما قسمت سوم «اَناهیتا» که اکنون «آناهیتا» تلفظ میکنیم. «اَ» حرف نفی است و در فارسی باستان «آهیتَ» در فارسی اوستایی به معنی پلید و ناپاکی است و رویهم «اَناهیتَ» به معنی بسیار پاک و نیالوده است. از دیدگاه واژهشناسی این واژه بر رویهم «رطوبت نیرومند پاک» معنی میدهد و از دیدگاه استوره ای «رود نیرومند پاک» است.
این «آناهیتا» و یا «ناهید» ایزد بانویی است که خویشکاری وی نگاهبانی از آبها است.
یشت پنجم ویژه آبان یشت است
موبد سرور تارا پوروالا درباره یشت پنجم که ویژه آبان یشت است چنین گفت: یشت پنجم که به نام آبان یشت است ویژه ایزد بانوی آناهیتا است یشتی بلند و 30 کرده با 133 بند دارد و از قدیمیترین یشتها است. بندهای یک تا 15 توصیف آناهیتا است و بندهای 17 تا 19 ستایش اهورامزدا از آناهیتا است بندهای 23 تا 83 درباره پادشاهان اساتیری و پهلوانانی است که آناهیتا را نیایش میکنند دراین بندها هم از شاهان و پهلوانان ایرانی و هم از شاهان انیرانی نامبرده شده است.
وی در ادامه افزود، در این یشت، شاهان ایرانی درخواستی که از آناهیتا دارند همان شادی و آسایش مردمان و آبادی ایران است بنابراین این ایزد درخواست آنها را میپذیرد ولی درخواست شاهان انیرانی مانند ضحاک که خواستشان چیرگی بر مردمان و از بین بردن ثروت و دارایی مردم است، پذیرفته نخواهد شد.
شاهان ایرانی و انیرانی آناهیتا را ستایش میکردند
سخنران در ادامه به نکته جالب اشاره کرد و آن اینکه برابر با گفته یشتها هم شاهان ایرانی و هم شاهان انیرانی آناهیتا را میشناختند و به آن باور داشتند و آن را نیایش میکردند. حتا پیشکشهایی هم میدادند. وی افزود، مهم برای پذیرش درخواست آنها از سوی ایزد آناهیتا تنها باور داشتن این ایزد بانو نیست بلکه آن درخواست و نیت مهم بود. چون ایزد آناهیتا آن چیزی را که باعث شادی مردم میشود را پذیرا است. بند 84 تا 96 درباره خود آناهیتا و چگونگی ستایش این ایزد سخن میگوید. بند 97 تا 118 درباره نامداران همعصر با اشو زرتشت که آناهیتا را ستایش میکردند است و بند 119 تا 133 درباره توصیف اناهیتا است. از این یشت قسمتی در یسنا وجود دارد که همان یسنای 63 تا 69 است که قسمتی از آبان یشت است و به آن آبزور میگوییم. همچنین این یشت در خرده اوستا نیز به نام «آبان نیایش» یا «اردویسور نیایش» که برای نیایشهای روزانه به شکل خلاصه آمده است، وجود دارد.
جشن آبانگان در کنار آبهای روان برگزار میشود
موبد سرور تاراپوروالا درباره چگونگی برگزاری جشن آبانگان اینگونه توضیح میدهد، زمانی که جشن آبانگان برگزار میشود زرتشتیان به کنار آبهای روان میروند و آبزور میخوانند. «زور» یا «زار» و یا «زوهر» همان پیشکش مایعی است که برای نیرو دادن به آب، داده میشود. مشابه این زار برای آتش هم وجود دارد ما آتش زار هم داریم و پیشکش آن مایعی مانند روغن است که به آتش داده میشود تا آتش نیرو بگیرد.
زرتشتیان پیوند ما و هستی یکطرفه نیست
موبد تاراپوروالا درباره خویشکاری انسان در برابر طبیعت گفت، در باور ما زرتشتیان پیوند ما و هستی یکطرفه نیست و ما تنها استفادهکننده نیستیم. اگر طبیعت در خدمت ما هست ما نیز باید در خدمت طبیعت باشیم. یکی از وظیفههای ما به غیر پاسبانی از طبیعت نیرو دادن به آن مانند خواندن آبزور در جشن آبانگان است. ما روز آبان در ماههای دیگر نیز آبزور میخوانیم ولی ویژهترین آن جشن آبانگان است.
خوراک آب در آبزور
موبد درباره ظرفی که با آن به آبها خوراک و نیرو داده میشود چنین گفت: داخل ظرف مایع آبزور شیر، آویشن و برگهای گل سرخ است و در زمان خواندن واژههای مشخصی از اوستا به درون آب ریخته میشود. ما ارزشمندی آب را تنها در آبان یشت نداریم بلکه در یشتهای دیگر مانند هرمز یشت، خورداد یشت و در اوستای همازور هم داریم.
تاریخ پرستشگاه آناهیتا
سخنران درباره تاریخچه پرستش آناهیتا افزود، ستایش آناهیتا در تاریخ پرفرازونشیب ایران داستانهایی دارد که زیبا و زیاد هستند، ولی چکیده آن اینچنین است: ما در زمان هخامنشیان در کتیبه اردشیر دوم هخامنشی نام آناهیتا را در کنار اهورامزدا و مِهر داریم. وی به نیایشگاههای آناهیتا در دوران هخامنشیان و شباهت آن با اَنائیتیس یونان اشاره کرد که حتا این شباهت از دید واژهای و باوری هم قابلتوجه است. وی در ادامه افزود از زمان سلوکیان داستانهای بسیاری درباره نیایشگاههای آناهیتا وجود دارد مثلا یکی از پادشاهان سلوکیان تصمیم به حمله به نیایشگاه آناهیتا در شوش میگیرد ولی با مقاومت مردم شوش روبهرو میشود و عقبنشینی میکند درراه بازگشت دیوانه میشود و درمیگذرد. مردم دیوانه شدن و درگذشت این پادشاه را کیفر این کارش میدانند. در زمان اشکانیان گزارشهای بسیاری از نیایشگاههای آناهیتا در همدان یا هگمتانه و کنگاور وجود دارد. (نیایشگاه کنگاور را کسانی مانند آذرنوش برای خسرو دوم میدانند) در این زمان پیکرههای زیادی از آناهیتا در نیایشگاههای ارمنستان وجود دارد و از احترام به آناهیتا در خارج از مرزهای ایران گزارشهایی وجود دارد. در دوره ساسانیان تاجگزاری نخستین پادشاه ساسانیان در نیایشگاه آناهیتا انجام میشود. در سراسر دوره ساسانیان بر روی سکهها و نقش برجستههای روی ظروف ساسانی، تصویر آناهیتا را در کنار پادشاهان داریم و آناهیتا جزو تعداد کمی از ایزدانی است که پیکرش تصویر شده است. این ارجمندی پس از ورود اسلام به ایران همچنان نگاه داشته میشود و نیایشگاههای آناهیتا بانامهای دیگری به حیات خود ادامه میدهند. یکی از آنها نیایشگاه بیبی شهربانو است. همچنین قلعه دختری که ما میشناسیم همان نیایشگاه آناهیتا بوده است و چون آناهیتا ایزد موکل آب است پلهای به نام آناهیتا بر روی آبها در این قلعه ساخته بودند که ما باقیمانده این پلها را به نام پلدختر در ایران میشناسیم. قرنها است که ما ایرانیها آب را ارزشمند میدانیم و ارج مینهیم آناهیتا میراث مینوی ما است که ارزشمندی آب را در قالب استوره نشان میدهد آناهیتا پیوند ما با طبیعت است و احترام به همه اجزای هستی و بهویژه آب برای همه ما مهم است چون آب مایع زندگی است. موبد سرور تاراپوروالا درباره اهمیت واژه آب در سخنرانی خود چنین گفت، ما همچنین میهن را که مهمترین دارایی همه ما است را آبوخاک مینامیم و در اوستا نیز سپندارمزد و آبان در کنار یکدیگر هستند. بااینکه میهن را آبوخاک میدانیم ولی کمتر کسانی هستند که با آناهیتا و جشن آبانگان آشنایی دارند ولی شاید با کوشش همه ما پایههای فرهنگ استوارتر شود.
نشست از جشن آبانگان تا جشن کوچک از ساعت 13 تا 15 در تالار پارسه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با سخنرانی موبد سرور تاراپوروالا و موبد پدرام سروشپور در کنار عباس تحویلدار و مهرداد عربستانی برگزار شد. مریم دارا دبیری این نشست را بردوش داشت.
در این زمینه سخنرانی موبد پدرام سروشپور را از تارنمای امرداد بخوانید.
