چکیده: در این مقاله به بررسی امشاسپند سپندارمذ و معنی و مفهوم آن در گاتها پرداخته میشود. پسازآن نمودهای مادی و معنوی آن در شاهنامه بررسی خواهد شد. نگارنده بهعنوان یک بانو، این موضوع برایش بسیار مهم بود و ابتدا به بررسی تکتک بندهای گاتها که در آن نام سپندارمزد بهکاررفته بود و معنی آن پرداخت و سپس سعی کرد با استفاده از شاهنامه و منابع مربوط به آن نمودها را پیدا کند. سرانجام این بانوان بنا به خویشکاری خود به چهار دسته اصلی تقسیم شدند، هرچند که هر یک در تمام زمینهها فعال بودند، اما یک ویژگی در آنها برجستهتر دیده میشد و نیز تمام سرزمین مقدس ایران و مادر زمین.
واژگان کلیدی: گاتها، شاهنامه، امشاسپند، سپندارمذ
نوشته اوشتا نیکزاد[1]
- مقدمه:
در این مقاله به بررسی امشاسپند سپندارمذ و نمودهای مادی و معنوی آن در شاهنامه پرداختهشده است.
امشاسپندان، فروزههای اصلی اهورامزدا هستند که در اصل شش عدد هستند: وهومن، اشا، شهریور، سپندارمذ، خرداد و امرداد. (گروه نویسندگان، ۱۴۰۳، ص ۱۰)
سپندارمذ، امشاسپند چهارم است که نهتنها جنس واژهی آن در اوستا مونث است، بلکه معنی و مفهوم آن نیز بسیار با بانوان در ارتباط است.
سپندارمذ به معنی فروتنی و مهر پاک و نماد آن در گیتی، زمین است. زمین چون مادری مهربان، با بردباری از آفریدگان و موجودات مراقبت میکند و آنها را در دامن خود میپرورد.
در فصل اول بندهایی که واژهی سپندارمذ یا معنی آن در آنها بهکاررفته شده بیرون آورده شده و سپس به بررسی معنا و مفهوم آن پرداختهشده است.
بر این مبنا در شاهنامه زنان زیادی این عشق و مهر را نسبت به اطرافیان خود روا داشتند که بهاندازهی گنجایش مقاله، در اینجا از آنها صحبت میشود.
تمام بانوان شاهنامه، در زمینههای مختلفی فعال بودهاند، اما شاید نامآوری بعضیها در زمینههایی بیشتر باشد. به همین دلیل، این نامها در چهار دستهی اصلی تقسیمبندی شدهاند و دربارهی هر یک توضیح کوتاهی بر مبنای منابع میآید:
-دستهی نخست: مادران فداکار در شاهنامه
-دستهی دوم: زنان جنگاور و پادشاهان ایران
-دستهی سوم: زنان نامآور در مهر و پای بندی به آن
– دستهی چهارم: زنان خردمند شاهنامه
- – روش پژوهش: روش این پژوهش کتابخانهای است بهاینترتیب که نخست گاتها بهطور کامل بررسی شد و پسازآن در اینترنت و مقالات و کتابهایی که از کتابخانهی انجمن تهیه شد به پژوهش پرداخته شد و از استادان و اطرافیان و خانواده نیز کمک گرفته شد.
- – پیشینهی پژوهش: دربارهی پیشینهی پژوهش باید گفته شود که در این پژوهش علاوه بر گاتها و شاهنامه، از کتابهای دینی، تفسیرهای گاتها و کتابهای شاهنامه مناسب نوجوانان استفادهشده است.
- – اهمیت پژوهش: دربارهی اهمیت پژوهش باید گفت که لازم است ما دختران و بانوان خود و تواناییهایمان را بهتر بشناسیم و آگاه باشیم که دین ما چه جایگاهی به ما داده است، همانگونه که اشوزرتشت با دخترش پوروچیستا در گاتها صحبت میکند و به او حق انتخاب میدهد نیز مادر شجاع و طغیانگر و همسری همراه و همیار دارد. نیز بدانیم که در دورههای بعد هم زنان ایرانی با تلاش و مهر و ادب و مهین دوستی، به هرچه خواستند رسیدند و ما هم میتوانیم مانند آنها باشیم.
1-4– سپاسگزاری: من نخست از اهورامزدای بزرگ سپاسگزاری میکنم و پسازآن از اشوزرتشت و فردوسی که گاتها و شاهنامه را برای ما به یادگار گذاشتند. از موبدیار پریا ماوندی که باحوصلهی فراوان برای ما وقت گذاشتند و مطالب جدیدی به ما آموختند و نیز دوستان در کانون دانشجویان زرتشتی به خاطر زحماتشان سپاسگزاری میکنم. از مادرم، خانم دکتر کتایون نمیرانیان و خواهرم چیستا نیکزاد و دوستم، آرامیس کاویانی به خاطر همراهیشان سپاسگزاری میکنم.
- فصل نخست
بررسی بندهای مربوط به سپندارمذ در گاتها
2-1- در اینجا بندهایی از گاتها که در آنها واژهی سپندارمذ یا معنی آن بهکاررفته شده است، به همراه شمارهی هات و شمارهی واژه آورده میشود:
هات 28 بند 3 واژهی 7
هات 28 بند 7 واژهی 10
هات 30 بند 7 واژهی 13
هات 31 بند 4 واژهی 10
هات 31 بند 12 واژهی 21
هات 32 بند 2 واژهی 17
هات 33 بند 11 واژهی 6
هات 33 بند 12 واژهی 5
2-2- در این قسمت، برداشتی که از معنا و مفهوم سپندارمذ در بندهای مختلف گاتها شده است، آورده میشود:
اهنودگات:
28 بند 7 – برآوردن آرزوهای گشتاسب و یارانش / بدون سپنته آمده است.
28 بند 3 – معنی آرمئیتی (حس ایمان و فداکاری در قلبمان).
30 بند 7 – به کسانی که از وهومن و اشا برخوردار باشند، آرمئیتی عشق و ایمان و پایداری و استواری میبخشد.
31 بند 4 – آرمئیتی را مثل یک هدیه تقاضا میکند.
31 بند 12 – در دوراهیها و دودلیها ایمان قلبی و آرمئیتی ما را راهنمایی میکند.
32 بند 2 – همراهی سپندارمذ با اشا و تاکید اهورامزدا که آنها را از آن خودسازید.
33 بند 11 – به همراه بقیهی امشاسپندان تقاضای بخشش میکند.
33 بند 12 – تقاضای نیروی مینوی.
3-فصل دوم
زنان و مادران نامآور شاهنامه
۳-۱ مادران فداکار در شاهنامه
۳-۱-۱ همسر فردوسی: میتوان از همسر فردوسی بهعنوان ((مادر شاهنامه)) یادکرد.
بدان تنگی اندر بجستم ز جای یکی مهربان بودم اندر سرای
…
مرا گفت کز من سخن بشنوی به شعر آر از دفتر پهلوی
…
بگویم به شعر و پذیرم سپاس ایا مهربان یار[2] نیکی شناس (فردوسی، ۱۳۹۳، صفحه ۲۲۷)
همانطور که در بیت بالا گفته شد: یکی از داستانهای نامور شاهنامه (بیژن و منیژه) به گفتهی همسر وی است. نهتنها برای روایت این داستان، بلکه برای فراهم کردن آسایش و آرامش آفریدگار شاهنامه و تربیت فرزندان نیک، همچو دختری که پس از مرگ نیز غرور پدر را حفظ کرد و هدیه شاه را پس فرستاد، شایستهی این عنوان است. چنین برمیآید که او زنی خردمند، دانندهی زبان پهلوی، هنرمند و … بوده است.
فرانک: همسر آبتین و مادر فریدون که جزو مادران فداکار شاهنامه است. ما میتوانیم درون این شخصیت نمادهای سپندارمزد را بیابیم برای مثال مهر و فروتنی، نگهدارندهی پیمان مادری که با خود بسته بود و ... . (مهری، ۱۳۹۶، صفحات ۷۷ – ۸۸)
۲-۱-۳ فرنگیس: زن سیاوش، مادری که برای همسر و فرزند خود رنجهای فروانی کشید. کسی که بزرگترین شاه شاهنامه را تربیت کرد. کسی که باآنکه مدتها در توران تنها بود همیشه برای فرزند خود داستانهایی از ایران میگفت. کسی که واقعا نماد مهر و فروتنی مادری است. (فتاحی، ۱۴۰۰، صفحات ۱ – ۱۲)
۳-۲ زنان جنگاور و پادشاهان ایران
۳-۲-۱ گرد آفرید: زنی قوی، باهوش، مورد مهر سهراب، شجاع و… بود که از دژ سپید محافظت کرد. کسی که به ما عشق ورزیدن به میهن را میآموزد. کسی که نماد نیروی زنانگی است. کسی که نماد نیروی نگهدارندهی مادر زمین است. (صالحی، ۱۳۸۴، صفحات ۱-۴۴)
۳-۲-۲ جریره: زنی که به دلیل نافرمانی سردار ایرانی خود را فدا کرد تا چیزی به دست ایرانیان نیفتد. به زنان گفت: ((خود را از بالای دژ به سمت پایین پرت کنید.)) شکم اسبان را درید و تمام اجناس ارزشمند را با خود و تمام جسدها سوزانید. او همسرش (سیاوش) دلاور مرد و فرزندش فرود بوده است. (صالحی، ۱۳۸۱، صفحات ۱-۷۱)
۳_۲_۳ گردیه: خواهر بهرام بود. زنی که همراه برادر خود به جنگ رفت. برادر او در جنگ کشته شد. پس او برای رسیدن به ایران سرداری سپاه را به عهده گرفت. درراه با دشمن قدیمی برادرش ازدواج میکند و درنهایت او را به قتل میرساند. به ایران بازمیگردد و با شاه ازدواج میکند. صاحب یک فرزند میشود که مدت کوتاهی حکومت میکند. (صالحی، ۱۳۹۳، صفحات ۵-۸۵)
۴-۲-۳ همای چهرزاد: از پادشاهان زن ایران که فرزند خود را از ترس اینکه تاجوتخت را از او بگیرد، او را با پول و جواهرات به آب انداخت؛ اما بعد از کردهی خود پشیمان گشت و بعد از دوباره پیدا کردنش بسیار شادمان شد. (فردوسی، ۱۳۶۸، صفحات ۳۲۰_۳۲۴)
۳-۲-۵ پوران دخت: یکی از پادشاهان زن ایرانزمین در دورهی ساسانیان بوده است. او پادشاهی عادل بوده که با مردم خود بهدرستی و راستی رفتار میکرده است. او زندگی خود را صرف مردم کرد. (روشنضمیر، ۱۳۹۰، صفحات ۸۹-۹۵) و نیز (www.asiran.ir)
۳-۲-۶ آذرمیدخت: دختر خسروپرویز، او مدت کوتاهی سلطنت کرد. وی یکی از پادشاهان زن شاهنامه بوده است. او خواهر پوران دخت بوده است؛ که توسط رستم فرخزاد کشته شد. (WWW.ketabiran.ir)
۳-۳ زنان نامآور و با مهر پاک و پای بند بودن به آن
رودابه: عاشق و مورد مهر زال بود و مادر پهلوان پهلوانان رستم دستان است. فردی که اولین سزارین (رستم زاد) بر روی او انجام گرفت. عشق خود را بهپای خانوادهاش گذاشت. او نماد مهر در زنان و مادران است. (مهری، ۱۳۹۶، صفحات ۲۱-۶۰)
۳-۳-۲ منیژه: زنی که به خاطر عشق از تاجوتخت خود گذشت. او تمام تلاش خود را کرد تا بتواند به بیژن کمک کند. او دختر افراسیاب و عاشق بیژن بود و در این راه از همهچیز خود گذشت. منیژه رستم را راهنمایی کرد تا بیژن را از چاه بیرون کشد. او نماد مهر و فروتنی در زنان است. (پناهی آذر، ۱۳۸۷، صفحات ۲-۱۳)
۳-۴ زنان خردمند شاهنامه
3-4-1 کتایون: همسر گشتاسب شاه، مادر اسفندیار و فرزند قیصر روم بوده است. او یک فرد آیندهنگر بود و در خواب گشتاسب را میبیند. او حتی مرگ اسفندیار را نیز پیشبینی میکند و توانست باهوش و ذکاوت دوباره همسر خود را به تخت بنشاند. (شاهنامه،1368، صفحات 341-343)
۳-۴-۲ سیندخت: مادر رودابه و همسر مهراب بوده است. او فردی بوده که جلوی جنگ ایران و توران را گرفته و اگر او نبود هرگز رستم زاده نمیشد و ایران صدها بار نابودشده بود. او باکاری که انجام داد کیکاووس را از چنگال دیو سپید آزاد کرد و دیگرکسانی که رستم آنها را نجات داده است، اگر سیندخت نبود هر گز آنها نجات نمییافتند. (یوسفی، ۱۳۳۲، صفحات ۱۰_۲۴)
باید بدانیم که سرزمین ایران، در سراسر شاهنامه مهم و مقدس شمردهشده است و تمام پهلوانان ایرانی چه زن و چه مرد درراه حفاظت از آن نبرد کردهاند.
بهجز آن، قسمتهایی ممکن است بهطور خاص موردتوجه و اهمیت باشند مانند کوه دماوند یا سیاووشکرد در داستان سیاوش.
۴_نتیجهگیری:
همانطور که گفته شد، از امشاسپند سپندارمذ، بسیار در گاتها نامبرده شده و از او یاری خواستهشده است. این امشاسپند در مینو، نماد مهر و فروتنی پاک و در گیتی، نماد مادر زمین است که این صفات بهطور ویژه در بانوان دیده میشود.
با بررسی شاهنامه به این نتیجه دست پیدا شد که تمام بانوان شاهنامه، از جنبههای مختلف: خردورزی، زیبایی درون و بیرون، هنر، میهندوستی، عشق به همسر و فرزند و… برخوردار بودهاند که گاهی یکی از این جنبهها در زندگیشان برجستهتر بوده است.
اما با تلاش بسیار و استفادهی آگاهانه از تمام این ویژگیها توانستهاند موفق شوند و نام نیکی از خود به یادگار بگذارند.
بشود که ما هم پیرو راستین آموزشهای گاتها در شاهنامه باشیم.
ایدون باد
یاری نامه
-گاتها (گاهان)، سرودههای اندیشه برانگیز اشوزرتشت، گردآورنده: کانون دانشجویان زرتشتی، تهران: کانون دانشجویان زرتشتی
-پناهی آذر، ا.(۱۳۸۷)، بیژن و منیژه، تهران: خانه هنر
-روشنضمیر، ب.(۱۳۹۰) زن در دورهی ساسانیان، نشریهی ۵ بنیاد فرهنگی جمشید، تهران: بنیاد جاماسیان
-شهیدی مازندرانی، ح.(۱۳۷۷) فرهنگ شاهنامه، تهران: بلخ
-صالحی، آ.(۱۳۸۴) گرد آفرید، تهران: منادی تربیت
-صالحی، آ.(۱۳۸۴) فرود و جریره، تهران: افق
-صالحی، آ.(۱۳۹۳) بهرام و گردیه، تهران: افق
-فتاحی، ح.(۱۴۰۰) کیخسرو، تهران: بنفشه
-فردوسی، ا.(۱۳۶۸) شاهنامه، تهران: جاویدان
-فردوسی، ا.(۱۳۹۳) شاهنامه بر اساس چاپ مسکو، تهران: عالمافروز
-گروه نویسندگان، (۱۴۰۳) دین آموز ششم دبستان، تهران: فروهر
-مهری، م. (۱۳۹۶) قصههای پندآموز شاهنامه ۱، تهران: الینا
یوسفی، م. (۱۳۳۲) سیندخت، تهران: خانه ادبیات
www.asriran.ir
www.ganjoor.net
www.iranketab.ir
[1]. دانشآموز پایه ششم. پست الکترونیکی oushtanikzad@gmail.com
[2] در تصحیحهای مختلف شاهنامه، این بیت متفاوت است. برای مثال، در سایت گنجور این واژه بهصورت ((جفت)) آمده است که از این کلمه و محتوای شعر، اینطور برمیآید که این فرد، همسر فردوسی بوده است، هر چند که قطعی نیست. (WWW.ganjoor.net)
فهرست ارایهکنندگان نوشتارهای گاتاشناسی همایش مانتره
از همهی فرهیختگانی که در این همایش سخنرانی یا نوشتاری داشتهاند، درخواست میشود، اگر مایلاند، نوشتههای خود را برای انتشار در تارنمای امرداد بفرستند. نوشتارها را میتوانید از راه نشانی تلگرام Amordadpayam@ و یا از راه واتساپ و تلگرام امرداد به شماره 09198040593 بفرستید.
