سوگندیادکردن شهریاران در شاهنامه، نماد پایبندی فرمانروایان به حقوق عمومی است

نشست «حقوق در متون کهن» با سخنرانی شماری از استادان ایران‌شناس برگزار شد. این برنامه از شمار نشست‌های پیوسته‌ای بود که با همکاری «شورای هماهنگی» در «بنیاد ایرانِ فرهنگی» برگزار می‌شود.
نشست فرهنگی یادشده در پسین یکشنبه 11 آبان‌ماه با باشندگی شماری از دوستداران تاریخ و فرهنگ ایران برپا شد.

لبخند زدن، از حقوق شهروندی است
در این نشست، پروفسور داریوش فرهود، استاد نام‌آشنای دانش ژنتیک، سخنانش را با گفتن «به نام خداوند اخلاق» آغاز کرد و سپس با یادکرد از جهان‌داری هخامنشیان، گفت: «کوروش بزرگ، بنیان‌گذار شاهنشاهی بزرگ ایران بود، اما این داریوش بود که تصویری از دولت‌مداری را ترسیم کرد. پُست، ضرب سکه، استان‌بندی، گرفتن مالیات، ساختن راه‌ها و بسیاری کارهای دیگر را داریوش بنیاد نهاد».
او سپس با اشاره به شیوه‌های درستِ زیستن، گفت: «زمانی که از سَبک زندگی سخن به میان می‌آید، به عنوان یک پزشک به شما می‌گویم آنچه سبک و شیوه‌ی درست زندگی ما انسان‌ها را برهم می‌زند، خشونت و کینه و پرخاشگری است. این سه، موتورِ محرکه چهار بیماری هستند که عبارتند از: بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری سرطان‌، بیماری‌های متابولیسمی و بیماری‌های روانی».
فرهود در ادامه افزود: «اما آن چهار بیماری را که منشاء همه‌ی دردهای جسمانی انسان است، چگونه می‌توان درمان کرد؟ درمان آن بسیار ساده است، اما در عمل دشوار. برای این درمانگری، دو کار باید انجام داد: پایین آوردن سطح توقعات‌مان و بالا بردن آستانه‌ی تحمل‌مان. برای جلوگیری از صدمه‌ی رویدادهای ناخوشایند هم سه کار باید کرد: یکی قبول واقعیات است؛ دوم سازش‌پذیری است و سوم بالابردن تاب‌آوری‌مان. این‌ها را سبک زندگی می‌گویند».
او در توضیح سخنانش افزود: «در سال 2017 میلادی، جایزه‌ی نوبل به پزشکی داده شد که کشف کرده بود بهترین گونه‌ی زیستن و تندرست ماندن ما انسان‌ها آن است که با ساعت فیزیولوژی بدن‌مان زندگی کنیم. این را می‌گویند: سبکِ درست زندگی! پس باید زیست‌مان با نظم و ترتیب باشد، آرامش خود را حفظ کنیم و تغذیه سالم داشته باشیم. مساله‌ی دیگر، خواب است. خواب ما هم مختل شده است و سبک زندگی‌مان را برهم زده است».
پروفسور فرهود در پایان گفت: «افسوس که جهان امروز ما آکنده از همان سه عامل خشونت و کینه و پرخاشگری شده است. نمی‌دانم چرا ما مدام می‌کوشیم جنگجو و ستیزه‌جو باشیم؟ در حالی‌که همه‌ی ادیان از اخلاقیات سخن می‌گویند و انسان اخلاقی به دنبال ستیزه‌جویی نیست. از سوی دیگر، نمی‌دانم چرا از لبخند زدن پرهیز می‌کنیم؟ در حالی‌که لبخند زدن، از حقوق شهروندی است».

منشور کوروش ارزش جاودانه‌ی تمدنی است
سخنران دیگر، دکتر محمدعلی دادخواه، حقوق‌دان، بود. او در آغاز سخنانش گفت: «گروهی می‌گویند که آرش بالاتر و برتر از رستم بوده است. چون آرش بود که مرزهای ایران را تعیین کرد. چرا آرش بالاتر است؟ چون نخست باید جایی برای شکوفایی و پویایی باشد تا سپس به کارهای دیگر پرداخته شود. آرش چنین کاری کرد».
او سپس سخنان خود را با خواندن بیت‌هایی از شاهنامه پی گرفت و افزود: «بالاترین جنگی که در شاهنامه از آن سخن گفته شده نبرد رستم‌واسفندیار است. هنگامی که آن دو پهلوان با هم رودرو می‌شوند همه‌ی سخنان‌شان حکمت‌آموز است. جان کلام‌شان هم این بیت است: هم از آشتی کام مردم رواست/ که نابود باد هر که او جنگ خواست».
به سخن دادخواه، در شاهنامه هم نظم داریم و هم بی‌نظمی. زمانی که دیوان بر سر کار هستند، همه بی‌نظمی است. کیومرث با آن‌ها می‌جنگد. اما جمشید نخستین کسی است نظم و جشن نوروز را پدید آورد. فرمانروایی او مردمی بود، اما نافرمان شد و ضحاک بر جای او نشست. باز دوران بی‌نظمی آغاز می‌شود تا آن‌که آهنگری به نام کاوه، بر او می‌شورد و دادخواهی می‌کند: خروشید و برجست لرزان ز جای/ بدرّید و بسپرد محضر به پای. تا آن ‌که: چو کاوه برون شد ز درگاه شاه/ برو انجمن گشت بازارگاه. کاوه برمی‌خروشد و فریاد می‌زند. این، اندیشه‌ی کهن ایرانی است، اما استوره است.
این سخنران با اشاره به تمدن درخشان هخامنشی گفت: «ما در تاریخ، کوروش بزرگ را داریم. او بود که شیوه‌ی درست پرداختن مالیات را وضع کرد. روزی هم که برای پرداخت مالیات که به آن “روزِ باژ” می‌گفتند، برگزید، نوروز بود. او پرداخت مالیات را بر مبنای گذر روز تعیین کرد. این، یک اثر ارزشمند تمدنی بود».
دادخواه در پایان گفت: «منشور کوروش، ارزش جاوانه‌ی تمدنی‌ای است که برای ما به جا مانده است. تاریخ نیز یک بستر یک‌جایی (راکد) نیست؛ همواره جاری است و ادامه دارد. هگل می‌گوید: هنگام فرمانروایی کوروش، تاریخ جهان با ایران آغاز شد».

از حقوق عمومی در شاهنامه یاد شده است
دکتر محمد رسولی، حقوق‌دان و شاهنامه‌شناس، در آغاز سخنانش با سپاسگزاری از پروفسور فرهود گفت: «ایشان همه‌ی وقت و هزینه‌ و امکانات خود را صرف گسترش فرهنگ ایران می‌کند و باید سپاسگزارش باشیم». سپس با اشاره‌ به جنبه‌های حقوقی شاهنامه، افزود: «در شاهنامه، حقوق وجود دارد، در حالی‌که تا چند سال پیش شاهنامه را کتاب افسانه و قصه می‌دانستند و با مساله‌ی حقوق در شاهنامه بیگانه بودند. در این سال‌ها کسانی پیدا شده‌اند که همه‌ی زندگی‌شان را وقف شاهنامه کرده‌اند و دیگر کسی نمی‌تواند بگوید که شاهنامه افسانه است. اگر گفت، از ناآگاهی اوست».
رسولی با اشاره به این‌که: ما دوگونه حقوق داریم: یکی حقوق عمومی و دیگری حقوق خصوصی، افزود: «حقوق خصوصی روابط میان اشخاص است، اما حقوق عمومی روابط میان حاکمان و مردم است. حقوق عمومی از سال 1879 میلادی و با انقلاب فرانسه آغاز شد. همه چنین گمان داشتند که پیش از آن چیزی نبوده که در آن مبحث حقوق عمومی آمده باشد. اما هنگامی که شاهنامه را می‌نگریم، می‌بینیم که به روشنی حقوق عمومی در آن آمده است. به‌راستی اعجاب‌آور است که از چنین حقوقی در شاهنامه یاد شده است».
این شاهنامه‌شناس افزود: «بارزترین آن‌ها نیز نهادهای سیاسی، انتخابی، نهادهای اجتماعی، حقوق شهروندی و حقوق بشر است. همه‌ی این‌ها بخشی از حقوق عمومی است که در شاهنامه آمده است».
به سخن رسولی، در شاهنامه از یک جامعه‌ی سیاسی کامل، که یکی از مظاهر حقوق عمومی است، سخن به میان می‌آید. در شاهنامه سرزمینی را می‌بینیم که در درازنای تاریخ شکل گرفته است.
او سپس گفت: «در شاهنامه مفهوم دولت را داریم. یک معنای دولت “بخت و اقبال” است. اما معنای دیگرش همین نهادی است که امروز هم به آن دولت می‌گوییم. افزون بر آن در شاهنامه مصادیق حاکمیت را داریم. سرزمین به معنای چارچوب سیاسی مشخص هم در شاهنامه آمده است. باز مفهوم حکمرانی را در شاهنامه می‌یابیم. در شاهنامه به‌روشنی ناسیونالیسم ایرانی را می‌توان دید. ناسیونالیسم مستلزم حکومتِ شکل گرفته و مرزهاست».
محمد رسولی در پایان سخنانش گفت: «مجلس شورا در شاهنامه به نام “انجمن” آمده است. انجمن همان نمایندگان مردم است. هر پادشاهی که در شاهنامه می‌خواهد فرمانروایی کند سوگند یاد می‌کند که پای‌بند حقوق عمومی باشد».

در زمان ساسانیان 98 درصد مردم در تنگنا بودند!
داریوش شهبازی، ایران‌شناس و تاریخ‌پژوه، سخنران دیگر این نشست بود. او گفت: «ایران سرزمینی با هزاران سال پیشینه و اندوخته‌های فرهنگی بسیار است. گذشته‌ی ما بسیار طولانی است، من در این گفتار مقطعی را برگزیده‌ایم که مربوط به دوران ساسانیان است».
شهبازی سپس افزود: «ما درباره‌ی ساسانیان با دوگانگی روبه‌رو هستیم. یک نگرش آن است که ایرانِ ساسانی را سرزمینی شکفته و متمدن می‌دانند و آن را به عنوان یک واحد سیاسی در جهان باستان می‌شناسند. اما یک نگرش دیگر آن است که اگر به لایه‌های زیرین جامعه‌ی ساسانی بنگریم و ارتباط میان حکام و مردم را مورد دقت قرار دهیم، خواهیم دید که برای مردم شرایط ناراحت کننده‌ای وجود داشته است! پیشه‌وران زندگی بسیار بدی داشته‌اند. این همان دوگانگی است که از آن یاد کردم».
او افزود: «ساسانیان 427 سال بر جامعه‌ی ایرانی حکومت کردند. ایران و روم هم شاخص‌ترین و قدرتمندترین حکومت‌های آن زمان بودند. ساسانیان در زمینه‌هایی توانستند بر قله‌های فاخر تاریخی دست پیدا کنند که باعث افتخار ماست. آن‌ها در زمینه‌ی ضرب سکه به مرتبه‌ای رسیدند که بی‌مانند بود. در زمینه هنر نیز سطح بالایی از شکوفایی را داشتند. اما پادشاهان ساسانی از دید مردمی مشروعیت خود را از فرّ ایزدی می‌گرفتند و این را به جامعه تحمیل می‌کردند!».
شهبازی با اشاره به این‌که «در رأس حکومت ساسانیان، شاه قرار داشت که مستبد و صاحب‌اختیار دانسته می‌شد و هفت خانواده‌ی سلطنتی نیز در کنار او بودند»، گفت: «ساسانیان به طبقه‌ی پیشه‌وران به چشم حقارت نگاه می‌کردند. در حالی‌که عموم مردم پیشه‌ور بودند. مورخین می‌گویند که 2 درصد جامعه‌ی ایرانی شاه و دربایان بودند و 98 درصد دیگر مردمی بودند که در تنگنا و شرایط دشوار زندگی می‌کردند! دهقانان از ترس مالیات‌های سنگین به دیرها پناه می‌بردند!».
او در پایان سخنانش گفت: «در روزگار ساسانیان، جامعه سقوط کرد. یک علت آن جنگ‌های طولانی ایران و روم بود. البته ساسانیان به‌عنوان یک واحد سیاسی موفق، تاثیر بسیاری بر چین و اروپا و افریقا گذاشتند».

اخلاق‌مدار باشیم
منوچهر وثایق، هموند شورای هماهنگی ایرانِ فرهنگی و مسوول پیشاهنگی استان تهران نیز در سخنانی کوتاه بر پای‌بندی بر اخلاقیات پافشاری کرد و گفت: «باید اخلاقیات امروز را با خِرد پیشینیان تطبیق بدهیم، آن‌گاه است که جامعه‌ی سالم‌تری خوهیم داشت. اخلاقیات است که مردم‌سالاری را پدید می‌آورَد. پس باید اخلاق‌مداری را همواره در نظر داشته باشیم».
او افزود: «اگر هر کدام از ما یک نهال گل بکاریم، در سبک زندگی خود تغییر ایجاد کرده‌ایم».

گردانندگی نشست یادشده را مریم سراجیان برعهده داشت. اجرای دو قطعه‌ی آوازی توسط استاد نیک از دیگر برنامه‌ها بود. او قطعه‌ای از سروده‌های خود را نیز پیشکش باشندگان کرد.

دبیر نشست، عبداله مشفق

پرفسور داریوش فرهود

 مریم سراجیان، مجری و گرداننده نشست

منوچهر وثایق، رییس گروه پیشاهنگان

دکتر محمد رسولی

دکتر داریوش شهبازی

محسن نیک، نوازنده و شاعر

نویسنده، زرین کوب

دکتر محمدعلی دادخواه

محسن نیک، شاعر

پرفسور داریوش فرهود

فرتور از همایون مهرزاد است.

2393