اسناد تاریخی زرتشتیان بخشی از حافظه‌ی مردم ایران است

پنج‌شنبه 27 آذرماه 1404 خورشیدی، آیین رونمایی از تازه‌ترین اثر سندپژوهی دکتر مهرداد قدردان، با عنوان «اسناد تاریخ زرتشتیان»، با باشندگی و سخنرانی شماری از استادان تاریخ‌ و سندشناس، در تالار ایرج برگزار شد. کتاب یادشده نخستین دفتر از «صورت جلسات دوره‌ی اول تا سوم» انجمن ناصری است. «انجمن ناصری زرتشتیان یزد» در نیمه‌ی دوم سده‌ی سیزدهم خورشیدی برای رسیدگی به کارهای زرتشتیان بنیان گذاشته شد.

ژاله‌ آموزگار، فرزانه گشتاسب، شهرام یوسفی‌فر، علی‌رضا ملایی‌توانی و حمیدرضا دالوند استادانی بودند که این کتاب را بررسی و ارزش و جایگاه آن را در مطالعات تاریخ زرتشتیان ارزیابی کردند. مهرداد قدردان نیز درباره‌ی کار پژوهشی خود و شیوه‌ی گردآوری اسناد و ارزش تاریخی آن سخن گفت.
در آغاز این آیین، ویستا رایومند بخشی از گات‌ها سپند را خواند. سپس دکتر فرزانه گشتاسب، استاد پژوهشگاه علوم انسانی‌ومطالعات فرهنگی و مدیر انتشارات فروهر، سخنان خود را آغاز کرد.

ایران سرزمین شگفتی‌هاست
سپس دکتر بهشید برخوردار، نماینده‌ی ایرانیان زرتشتی در مجلس شورا، به سخن پرداخت. او در آغاز گفت: «شایسته می‌دانم که از همه‌ی کسانی که برای سربلندی ایران، با پهنه‌ی فراخ‌دامن فرهنگی‌ و تاریخی‌اش، تلاش می‌کنند، سپاسگزاری کنم. یقین دارم هر که با این فرهنگ دلنشین و خجسته و خرّم که سرشار از ویژگی‌های والای انسانی است آشنا شود، آن را ارج می‌نهد».
او سپس افزود: «ارج می‌نهم و گرامی می‌دارم و قدردانی می‌کنم از دکتر مهرداد قدردان- این پدرِ سر در گرو دفتر و کتاب- که با تالیف کتاب اسناد تاریخی انجمن ناصری زرتشتیان یزد، با امانتداری، به‌راستی و درستی، با حُسن اخلاق و با دقتی مثال‌زدنی مسوولانه چون همیشه، همت گمارده است. همچنین از آقای سهراب سلامتی، از انجمن زرتشتیان اشا سپاسگزارم که در این راه یاوری کردند و حمایت بی‌دریغ بدون هیچ‌گونه توقعی. امروز این برگ زرین با حضور استادان فرهیخته رونمایی می‌شود؛ کتابی که ثبت و حفظ بخشی مهم از تاریخ زرتشتیان، بدون تحریف و ماندگار برای آیندگان، است».
برخوردار سپس افزود: «ایران سرزمین شگفتی‌هاست. برترین و گران‌مایه‌ترین و بشکوه‌ترین این شگفتی‌ها، فرهنگ و منش و اندیشه‌ی ایرانی است. شما استادان گران‌مایه در این سرزمین چون گوهری گران‌سنگ و بی‌مانند می‌درخشید. من به چنین ایرانی می‌نازم و حتا به بر زبان آوردن نام ایران سرافرازم».

کتابی ارزنده و پُرزحمت
دکتر ژاله آموزگار، استاد فرهنگ و زبان‌های باستانی و استوره‌شناس، نیز در آغاز سخنانش گفت: «بسیار مفتخرم که در این جمع بسیار ارزنده هستم». سپس افزود: «همگی هم‌داستان هستیم که بررسی اسناد گذشته که خاصیت درزمانی دارند، برای ثبت اطلاعات تاریخی بسیار مفید است و حتا برای من به‌گونه‌ای همپای کتیبه‌ها هستند. من به برتری کتیبه‌ها نسبت به روایات تاریخی در تاریخ‌نگاری، باور دارم. برای من اسناد همان ارزش را دارند و هربار اسنادی از دوران مختلف و در موضوعات گوناگون در دسترس قرار می‌گیرد، خوشحال می‌شوم و فکر می‌کنم گوشه‌ای از تاریخ ما روشن‌تر می‌شود».
او درباره‌ی کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان» گفت: «کتابی که امروز رونمایی می‌شود حاوی اطلاعات بسیار جالبی است و این سخنی اغراق‌آمیز نیست. به آقای دکتر قدردان عزیزم و انجمن زرتشتیان تبریک می‌گویم و از بزرگانی که راه این پژوهش را هموار کرده‌اند، به نوبه‌ی خود سپاسگزاری می‌کنم».
آموزگار در پایان سخنانش به نمونه‌هایی از اسناد اشاره کرد و اهمیت درون‌مایه‌ی آن‌ها برشمرد و چند نکته‌ی پیشنهادی را یاد کرد.

فرصت‌ها زودگذر هستند
در ادامه دکتر حمیدرضا دالوند، استاد پژوهشکده زبان‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی، درباره‌ی ارزش و اهمیت مجموعه اسناد انجمن ناصری یزد سخن گفت. او نخست اشاره کرد: «با فروپاشی دولت ساسانی، تحولی که اتفاق افتاد تضعیف جایگاه پادشاه بود. در سنت زرتشتی این موبدان بودند که از آن پس هم بار دینی را بر دوش گرفتند و هم بار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را. شاید بتوان گفت که مفهوم شاه- موبد در همین دوره شکل گرفته است».
دالوند سپس گفت: «جامعه‌ی موبدی از آغاز اسلام تا دوره‌ی مدرن، این وظیفه‌ی اصلی را برعهده داشت، اما به تدریج از دوره‌ی صفوی که اسناد زیاد می‌شوند، کسانی دیگر در این جامعه به‌عنوان صاحب‌منصب شکل می‌گیرند؛ کسانی مانند کلانترها، ارباب‌ها و بازرگانان. این‌ها در مدیریت جامعه‌ی زرتشتی نقش دارند.
در دوره‌ی معاصر می‌شود گفت که فصل جدایی سنت و مدرنیسم در جامعه‌ی زرتشتی شکل می‌گیرد. یک معیار آن هم تحول در مدیریت جامعه‌ی زرتشتی است».
به سخن او زمانی که مانکجی در دوره‌ی ناصری وارد ایران می‌شود به‌دنبال این است که انجمن‌ها را تشکیل بدهد، اما با آمدن کیخسروجی صاحب است که انجمن ناصری تشکیل می‌شود. ما اسناد این دوره را در اختیار داریم. این اسناد معیاری برای ورود جامعه زرتشتی به دنیای مدرن است. انجمن ناصری آنقدر قدرت می‌گیرد که در تعیین مراتب موبدی که کار بسیار مهمی است، تاثیر می‌گذارد.
دالوند سپس افزود: «این اسناد باید خوانده می‌شدند اما من به آقای قدردان پیشنهاد کردم که زمان کوتاه است و نخست باید اسناد را پیاده‌سازی و ثبت و شماره‌گذاری کرد و در مرحله‌ی بعد آغاز به بازخوانی آن‌ها کرد. چون واقعیت این است که در کشور ما فرصت‌ها زودگذر هستند».

این کتاب فصلی از تاریخ ایران است
سخنران دیگر دکتر شهرام یوسفی‌فر، استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، بود. او در آغاز سخنانش درباره‌ی اهمیت کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان» گفت: «از نگاه کسی که تجاربی در زمینه‌ی کار سندپژوهی دارم و تخصصم که مطالعات تاریخ اجتماعی است، می‌گویم این کتاب دو ویژگی یا مزیت دارد. مزیت نخست از بابت اهمیتی است که برای تاریخ زرتشتیان دارد، و مزیت دوم برای مطالعه‌ی تاریخ ایران است. هر دو منظر هم مهم هستند».
او سپس افزود: «این مجموعه اسناد، بی‌همتا هستند. شبیه به این مجموعه سند را در دوره‌ی قاجار داریم اما کیفیت این اسناد را ندارند. اسناد دوره‌ی قاجار، اسناد محاکم شرع است. در چنان کتاب‌هایی خلاصه‌ی معاملات آمده است، اما در این اسناد شرح مذاکرات به صدور حکم انجامیده است، یعنی مذاکراتی که منجر به گزاره‌ی حقوقی شده است. این، موردی نادر است. از این منظر اسناد ملی است. اسناد ملی یعنی سندهایی که در شمار میراث معنوی قرار می‌گیرند. سال‌ها طول می‌کشد که شبیه به این اسناد را در کشورمان تولید کنیم. در همین حالت هم که به‌صورت فاکسیمیله چاپ شده، بسیار ارزشمند است. ما هزاران سند داریم اما هیچ‌کدام به این اهمیت نیستند».
یوسفی‌فر گفت: «هیچ تردیدی ندارم که این اسناد باید هرچه زودتر در دسترس قرار بگیرند، چون جامعه‌ی زرتشتی از منظر تاریخ اجتماعی جامعه‌ای بسته، خودبسنده و جامعه‌ای بوده که خودش خود را اداره کرده است. این نخستین جایی است که مناسبات درونی جامعه انشا و ثبت شده است و به آن دسترسی پیدا می‌کنیم. از نظر تاریخ اجتماعی، این قضیه‌ای بی‌نظیر است».
او در ادامه گفت: «از منظر تاریخ جامعه‌ی زرتشتی، چیزی که در این اسناد به آن برخورد می‌کنیم عبارت است از مستندنگاری گذار جامعه از وضعیت سنتی به تجدد و مدرنیته. این هم بحث ارزشمندی است و نشان می‌دهد که چگونه جامعه از وضعیت پیشامدرن به وضعیت مدرن تغییر پیدا می‌کند و چگونه این وضعیتِ گذار صورت می‌گیرد. برگ‌برگ و سطرسطر این صورت‌جلسات مملو از داده‌های مستندنگاری‌ی پروسه‌ی تغییر است».
به سخن یوسفی‌فر، در این اسناد ما با یک تجربه‌ی بی‌نظیر مواجه‌ایم. یعنی از طریق اصلاحات اجتماعی، فرایند گذار از سنت به مدرنیته صورت گرفته است، و نه از راه انقلاب. می‌بینیم که چگونه از راه‌های مسالمت‌آمیز و خردمندانه چنان گذاری صورت گرفته است. بعدها مجامع و کنشگران سیاسی- اجتماعی سخنانی می‌گویند که ده‌ها سال پیش از مشروطیت، انجمن ناصری گفته بوده است؛ سخنانی در حوزه‌ی احوال شخصیه.
یوسفی‌فر گفت: «نکته‌ی دیگر در این اسناد، روابط محاکم اختصاصی است. زرتشتیان محکمه‌ی اختصاصی دارند و باید هم داشته باشند. روابط بین محاکم و صلاحیت محاکم برای نخستین‌بار پیش از مشروطیت در این اسناد بحث شده است».

رویه‌ی مداراگرایانه‌ی‌ جامعه‌ی زرتشتی
دکتر علی‌رضا ملایی توانی، استاد پژوهشکده‌ی تاریخ، نیز با اشاره به این‌که کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان» کاری بسیار ارزشمند است که تاکنون شناختی از آن نداشتیم، گفت: «کار بزرگی که آقای قدردان کرده‌اند این است که مجموعه‌ای را در معرض دید هموطنان و همه‌ی علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ این سرزمین گذاشته‌اند و کاری فوق‌العاده عرضه کرده‌اند».
او سپس افزود: «تا زمانی که این اسناد شناخته نبود و این دریچه به روی ما باز نبود، هیچ مسوولیتی در برابر آن نداشتیم، اما امروز وقتی رشحاتی از این مجموعه‌ی گران‌سنگ در اختیار ما قرار گرفته است، در برابر آن مسوولیت بزرگی داریم. به نظرم درباره‌ی این مجموعه می‌توان به تعداد پژوهشگران سخن گفت تا هر کسی از منظر و زاویه و دریافت خود این مجموعه را بررسی کند و بخش‌هایی از تاریخ و فرهنگ سرزمین ما را آشکار سازد».
ملایی توانی در ادامه گفت: «این اسناد از نظر محتوا بسیار ارزشمند هستند و نشان می‌دهد که جامعه‌ی زرتشتیان ایران چگونه در متن یک جامعه اسلامی و در یک حاکمیت غیرزرتشتی، به مثابه‌ی یک جامعه‌ی مدنی عمل می‌کرده است. به این معنی که مطالبات، خواسته‌ها و مشکلاتی را که داشته است در درون حل و فصل کرده یا به حاکمیت منتقل کرده یا تعدیل ساخته و به جامعه‌ی زرتشتی منتقل کرده است. این از نظر دانش سیاسی بسیار اهمیت دارد».
این سخنران سپس گفت: «دانش مدنی ایرانیان نشان می‌دهد که سنت قدرتمندی در پشت این اسناد وجود داشته است که تاکنون درباره‌ی آن شناختی نداشتیم. پیچیدگی‌های دین‌ورزی را هم در بدنه‌ی یک جامعه‌ی بزرگ‌تر نشان می‌دهد و این‌که چه چالش‌ها و دشواری‌هایی وجود داشته و راه‌حل‌های عقلانی و خردمندانه‌ای مبتنی بر مذاکره و گفت‌وگو برای آن یافته شده است».
به سخن ملایی توانی، این اسناد نشانگر یک رویه‌ی مداراگرایانه است که جامعه‌ی زرتشتی داشته است. در متن جامعه‌ای که جریان‌های مذهبی رادیکال وجود داشته است و نیز نگرش‌های گوناگون، چگونه این جامعه توانسته است پایدار بماند و خود را حفظ کند و تقویت بشود. این نکته‌ی مهمی است و نشان می‌دهد که عقلانیتی دانشی و فکری در پشت آن بوده است.
ملایی توانی در ادامه افزود: «به نظر من وقتی یک جامعه‌ی سنتی در معرض امواج توفنده‌ی مدرنیته قرار می‌گیرد، دستخوش بحران‌ها و دست‌اندازهای بسیار می‌شود و این‌که چگونه باید خود را پایدار نگه دارد و تدوام بیابد و رشد کند. در این اسناد و مذاکرات می‌توانید این فرایند را ببینید. این اسناد روشنگر بخشی از تاریخ زرتشتیان است. افزون بر این‌که روشنگر بخش مهمی از تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران و پیچیدگی‌های آن هم است؛ آن هم در جامعه‌ای که سنت خاطره‌نویسی، سفرنامه‌نوشتن و یادداشت‌های روزانه مورد توجه نبوده است».

ما وامدار فرهنگ ایران‌زمین هستیم
دکتر مهرداد قدردان، سندپژوه و فراهم‌آورنده‌ی کتابِ «اسناد تاریخی زرتشتیان» در پایان سخنرانی‌های علمی گفت: «بسیار شادمانم که در این جمع حضور دارم. ما وامدار فرهنگ ایران‌زمین هستیم و قبای اطلس ایران را نباید رشحه‌رشحه کرد. می‌خواستم کتاب را بهتر از این که هست تدوین کنم و ادامه بدهم، اما مشکلاتی هست که کار را به‌جایی رسانده که باید بگویم مافیای اسناد وجود دارد. در این دوسه هفته بسیار سختی کشیدم و اگر پشتیبانی استادان نبود، کار پیش نمی‌رفت. با این همه، ایستاده‌ام و کار را متوقف نخواهم کرد».
قدردان سپس افزود: «بیست‌وسه هزار برگ سند از انجمن ناصری داریم که اسکن شده و در اختیار من است. افزون بر این اسناد نایابی دارم، اما دیگر می‌ترسم منتشرشان کنم! این را سربسته گفتم».
او سپس با سپاسگزاری از پشتیبانی بهشید برخوردار در انتشار دفتر نخست اسناد، گفت: «تا آن‌جا که بتوانم تلاش خواهم کرد، هرچند سختی‌های طاقت‌فرسایی دارد. اما ادامه‌ی کار من در یَد قدرت خانم برخوردار است».

مرتضی وزیری، نواده‌ی محمد وزیر مستوفی (حکمران یزد در دوره‌ی ناصری) نیز در این نشست باشنده بود. او در سخنانی کوتاه اشاره به پیشینه‌ی خاندان خود و کارهای محمد وزیر مستوفی در یزد کرد.
جواد اصغری، ریاست دانشکده ادبیات‌وعلوم انسانی دانشگاه تهران نیز در پیامی انتشار کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان» را شادباش گفته بود.

پایان‌بخش این آیین، رونمایی از دفتر تخست «اسناد تاریخی زرتشتیان؛ صورت‌جلسه‌ی دوره‌های اول تا سوم انجمن ناصری زرتشتیان یزد» بود. در کنار آن از سهراب سلامتی، فرنشین انجمن زرتشتیان شریف‌آباد مقیم مرکز (اشا) به سبب یاری‌های بسیار او در انتشار اسناد، سپاسداری شد.

دیگر استادان باشنده در نشست
شماری از استادانی که در این نشست و آیین رونمایی باشنده بودند، عبارتند بودند از: دکتر محمود جعفری دهقی، دکتر مرتضی عسکری، دکتر شاهین آریامنش، موبد پدرام سروش‌پور، دکتر روزبه زرین‌کوب، دکتر افشین نمیرانیان، دکتر مجتبی منشی‌زاده، دکتر شکوهی، دکتر سرور تاراپوروالا، بانو مهرانگیز شهزادی، بوذرجمهر پرخیده؛ و نیز نمایندگانی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
گردانندگی و مدیریت نشست را علی مزاری، دانشجوی دکترای تخصصی رشته‌ی زبان‌های باستانی در پژوهشگاه علوم انسانی، برعهده داشت.

چند حاشیه
– آیین رونمایی از کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان» همزمان با زادروز دکتر ژاله‌ی آموزگار بود. علی مزاری –گرداننده‌ی نشست- با یادآوری این روز فرخنده، با خواندن بیتی دلنشین از سعدی به دکتر آموزگار تولدش را شادباش گفت: «هزارسال جلالی بقای عمر تو باد/ شهور آن همه اردی‌بهشت و فروردین»!
– دکتر شهرام یوسفی‌فر در آغاز سخنانش به همکاری علمی با دو تن از فرزانگان زرتشتی اشاره کرد و گفت: «من افتخار داشتم با دو تَن از هموطنان زرتشتی خودم همکار باشم. یکی سرکار خانم اشیدری که شخصیت منحصربه‌فردی در پژوهشگاه علوم انسانی بودند و مورد احترام همه‌ی اعضای هیات علمی پژوهشگاه. ایشان چنان سنجیده و با انصاف و احترام رفتار می‌کردند که نظیر آن را ندیده‌ام. دیگر سرکار خانم دکتر فرزانه گشتاسب است.
یک‌روز در پژوهشگاه علوم انسانی در معاونت پژوهشی بودم. جمعی آمدند از بزرگان و اعاظم و فضلای حوزه‌ی فرهنگ و زبان‌های باستانی: دکتر محمدتقی راشدمحصل، دکتر زهره زرشناس، دکتر بهزادی و دکتر کتایون مزداپور. فردی همراه ایشان بود که همه‌ی این استادان با نهایت تواضع و تکریم با او برخورد کردند. معرفی کردند و گفتند که خانم دکتر فرزانه گشتاسب است. فرمودند که ایشان از پایان‌نامه‌اش دفاع کرده است. اولین برخورد من با ایشان در آن‌جا بود. دکتر گشتاسب نجابت، حیا، ادب و شخصیت کاملاً علمی دارند. خوشحالم که از این دو بزرگوار در این جلسه خاطراتی را نقل کردم».
– دکتر مهرداد قدردان در آغاز سخنانش با اشاره به جمع بسیار استادان باشنده در این نشست گفت: «می‌گویند که در آسمان کهکشان‌ وجود دارد و در کهکشان، خورشیدی چند. امروز در این نشست می‌بینم که در روی زمین و در این تالار کهکشانی از خورشید وجود دارد».
– هنگامی که در آیین رونمایی از کتاب «اسناد تاریخی زرتشتیان»، از سوی برگزارکنندگان نشست هدیه‌ای به سهراب سلامتی پیشکش شد، او با فروتنی بسیار آن را به دکتر قدردان داد و از کار بزرگ او ستایش کرد.

علی مزاری، گرداننده و مدیر نشست

دکتر فرزانه گشتاسب در پایان به سپاسگزاری از انجمن زرتشتیان یزد که «با نگاهی باز و مسوولانه از انجام این پژوهش حمایت کردند و الگویی بودند برای دیگر انجمن‌ها تا چنین اسناد مهمی را در سکوت بایگانی‌ها رها نکنند، بلکه آن‌ها را در قالب طرح‌های پژوهشی در اختیار محققان قرار دهند» و نیز سپاسگزاری از دکتر مهرداد قدردان که «با همه‌ی مشکلات که خواندن این اسناد دارند، منبعی بی‌تردید مهم برای پژوهشگران فراهم کرده‌اند» و همچنین سپاسگزاری از بهشید برخوردار، نماینده‌ی ایرانیان زرتشتی در مجلس شورا، که همراهی مؤثری داشته است، پرداخت.

دکتر بهشید برخوردار با سپاسگزاری از همه‌ی کسانی که در این راه قدم گذاشته‌اند: انجمن زرتشتیان یزد، سازمان جوانان زرتشتی (فروهر) و انتشارات فروهر به‌ویژه دکتر فرزانه گشتاسب، گفت: «اشاره به یک نکته‌ی مهم را بایسته می‌دانم. من شخصاً از دکتر مهرداد قدردان می‌خواهم به‌دور از حاشیه‌ها، به عنوان یک وظیفه‌ به تالیف کتاب اسناد تاریخی زرتشتیان ادامه دهد. بدون تردید اینجانب در جایگاه نمایندگی مجلس شورای اسلامی از ایشان حمایت می‌کنم و این وظیفه‌ی مهم را برعهده ایشان می‌گذارم. مطمئن باشید که زرتشتیان و ایرانیان خردمند نیز از شما و تمام کسانی که در این مسیر گام برمی‌دارند، حمایت می‌کنند».

دکتر ژاله آموزگار در سخنان خود گفت: «این کتاب کار ارزنده و پرزحمتی بوده است و در این وانفسای کاغذ و چاپ و نشر، کاری تحسین‌کردنی است. در حدی که فرصت بود، من تعدادی از صورت‌جلسات کتاب را خواندم. به مطالب بسیار جالبی برخوردم که به‌نظر من اگر امکان خواندن همه‌ی متن اسناد فراهم شود، زمینه‌ای برای بررسی تاریخی و حتا بررسی‌های جامعه‌شناسی آن دوران فراهم می‌شود».

دکتر حمیدرضا دالوند: «این اسناد باید خوانده می‌شدند اما من به آقای قدردان پیشنهاد کردم که زمان کوتاه است و نخست باید اسناد را پیاده‌سازی و ثبت و شماره‌گذاری کرد و در مرحله‌ی بعد آغاز به بازخوانی آن‌ها کرد. چون واقعیت این است که در کشور ما فرصت‌ها زودگذر هستند».

دکتر شهرام یوسفی‌فر در پایان گفت: «از منظر تاریخ ایران نیز بحث این کتاب و داده‌های آن بسیار ارزشمند است. این که چطور می‌شود که یک جامعه‌ی درخودفرو رفته، محدود شده و خو گرفته با سنت، توانمند شده است. بخشی از آن برمی‌گردد به اصلاح ساختار حقوقی و بخش دیگر به ارتباط این جامعه با ساختار سیاسی؛ یعنی حکمرانی. این‌که یک جامعه با توجه به مشکلاتی که دارد می‌تواند خودش را توانمند کند؛ اصلاحات را به‌وجود آورد و ضوابط و مقررات را بچیند و دستورالعمل‌ها را تنظیم کند و از همه‌ی فرصت‌ها استفاده کند تا خود را برکِشد و احترام و سپاس هم‌میهنانش را جلب کند». دکتر علی‌رضا ملایی توانی: «دکتر قدردان چشم ما را به سوی دریچه‌ای باز کرد و ذخیره‌ی فکری، فرهنگی و آموزشی‌ای را در برابر ما قرار داد. پس همه‌ی ما در برابر این اسناد مسوول هستیم».

دکتر ملایی توانی در پایان سخنانش گفت: «به نمایندگی از سوی سازمان اسناد ملی ایران پیشنهاد می‌کنم که اگر انجمن بزرگ زرتشتیان مایل باشد برای حفظ و نگهداری این مجموعه آن را در اختیار سازمان اسناد ملی ایران قرار بدهند. چون این اسناد باید در شرایط خاصی نگهداری شوند تا از بین نروند. این اسناد بخشی از حافظه‌ی ملت ایران است که باید به روش درست نگهداری شوند».

مرتضی وزیری، نواده‌ی محمد وزیر مستوفی (حکمران یزد در دوره‌ی ناصری)

مهرداد قدردان از سهراب سلامتی نیز سپاسگزاری ویژه کرد که در همه‌ی مراحل پژوهش یاری‌رسان بوده است. او گفت: «آقای سهراب سلامتی در ثبت میراث ملموس و ناملموس زرتشتیان دست سخاوت دارند و بسیار تلاش می‌کنند». سپاسگزاری از انتشارات فروهر، انجمن زرتشتیان یزد، فریبا مالی و جاوید شهریاری‌فر بخش پایانی سخنان کوتاه مهرداد قدردان بود.

از راست: سهراب سلامتی، فرنشین انجمن اشا، دکتر بهشید برخوردار، دکتر فرزانه گشتاسب، دکتر افشین نمیرانیان، فرنشین انجمن زرتشتیان تهران، مهرتاش مهروزیاد زردشتی، فرنشین سازمان فروهر

فرتورها از مهربان افسرکشمیری است.

4090