زمانی که شادروان دکتر ماهبانو تاتا در سال 1351 خورشیدی در دانشگاه صنعتی آریامهر (دانشگاه صنعتی شریف کنونی) دورهی دوسالهی درس آمار را به دانشجویان آموزش داد، در دانشگاههای ایران استادی برای آموزش درس آمار وجود نداشت. ماهبانو تاتا نخستین دکتر آماری است که در ایران این رشته را به دانشجویان درس گفت. از اینرو، او به نام «مادر دانش آمار ایران» شناخته میشود.
ماهبانو تاتا، از پارسیان هند، در سال 1942 میلادی (اردیبهشتماه 1321 خورشیدی) در شهر بمبئی زاده شد. مدرک کارشناسی رشتهی ریاضیات را از دانشگاه بمبئی دریافت کرد و سپس درسآموزی خود را در رشتهی آمار در همان دانشگاه ادامه داد. آنگاه راهی آمریکا شد و در دانشگاه پوردو آن کشور مدرک دکترای آمار را دریافت کرد. ماهبانو تاتا در سال 1351 خورشیدی به دعوت مرتضی انواری، استاد دانشگاه صنعتی آریامهر، به ایران آمد در این دانشگاه عهدهدار تدریس درس آمار به دانشجویان شد. در همان زمان بود که شهروندی ایران را پذیرفت و تا پایان زندگی پُربارِش در زادگاه نیاکانیاش زیست.
ماهبانو تاتا در سال 1356 خورشیدی در «دانشگاه آزاد ایران» و در دههی 60 خورشیدی در «دانشگاه کرمان» به تدریس آمار سرگرم بود. از این بانوی دانشمند در زمان زندگیاش چندینبار سپاسداری شد.
دکتر ماهبانو تاتا در بامداد 15 امردادماه 1402 خورشیدی در کرمان درگذشت. یادش گرامی
*یارینامه: جستار «یادی از پروفسور ماهبانو تاتا، مادر آمار ایران و استاد برجستهی دانشگاه تهران»؛ نوشتهی بوذرجمهر پرخیده- ماهنامه فروهر، فروردین و اردیبهشتماه 1403- شماره 494- رویههای 11 تا 15.
3 پاسخ
شما اشتباه میکنید، دانشگاه تهران، دانشکده علوم، در سال ۱۳۳۹ دارای رشته آمار بود. فوق دیپلم آمار، فوق لیسانس آمار ریاضی، دکتر افضلی پور، دکتر قینی، …
اگر به سایت رسمی «انجمن آمار ایران» مراجعه کنید، از روانشاد ماهبانو تاتا به عنوان «مادر علم آمار ایران» نام بُرده شده است.
شادروان دکتر علیرضا افضلی که در سال 1319 خورشیدی نخستین کتاب علم آمار را در ایران منتشر کرد، دارای دکترای ریاضیات از دانشگاه سوربن پاریس بود و پس از بازگشت به ایران درس آنالیز مختلط را تدریس میکرد. از دکتر عباسقلی خواجهنوری هم به عنوان «پدر آمار ایران» نام برده شده است. او در سال 1335 خورشیدی دکترای آمار خود را در خارج از ایران دریافت کرد.
به هر روی، در پیشگامی شادروان ماهبانو تاتا در تدریس علم آمار در ایران، تردیدی نیست و او را نخستین بانوی دکترایی نام بردهاند که علم آمار را در دانشگاه ایران تدریس کرد.
آیا ماهبانو تاتا پایهگذار علم آمار در ایران است؟
دیدگاهی که در این پست قرار داده شده (نوشتهی آقایی که خود را «محمود» نامیده است) این پرسش را پیش میآورد که آیا زندهیاد ماهبانو تاتا بنیانگذار علم آمار در ایران است؟
خودِ دکتر تاتا در گفتوگویی با او که در «سایت سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی» آورده شده، گفته است: «قرار بود دو سال به ایران بیایم و برگردم، اما آمدم و 45 سال ماندم سالهای طولانی تنها زنی بودم که دکترای آمار داشت و تدریس میکرد».
دکتر مهدی رجبعلیپور، ریاضیدان برجسته و استاد پیشکسوت دانشگاه، نیز با اشاره به نقش موثر زندهیاد دکتر«ماهبانو تاتا» در ایجاد رشتۀ آمار و انفورماتیک، گفت است: «دکتر تاتا آمار را از حالت تئوری خارج کرد و از بنیانگذاران مرکز آمار بود… تا سال 45 که من از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شدم بسیاری از اساتید ما، مانند مرحوم علی افضلیپور دکترای آمار داشتند اما آن زمان خیلی در دانشگاهها به آمار اهمیت نمیدادند و بعدها یک مرکز آمار تاسیس شد که مرحوم تاتا از افراد بسیار موثر در تاسیس این مرکز بود» (سایت فردای کرمان- 23 امرداد 1402).
در «ویکیپدیا» هم به چنین عبارتی برمیخوریم: «ماهبانو تاتا در سال 1356 در دانشگاه آزاد ایران به تدریس پرداخت. در آن زمان بیشتر دانشگاههای ایران رشته آمار نداشتند و تاتا در این مدت عمدتاً درسهای مقدماتی آمار و ریاضی تدریس میکرد».
پس در پیشگامی زندهیاد ماهبانو تاتا در تدریس آمار در ایران نباید دو دل بود و تردید کرد.
اما پرسش دیگر آن است که: بنیانگذار علم آمار در ایران کیست؟ جالب است که برخی دکتر عباسقلی خواجهنوری (درگذشتهی 1400 خورشیدی) را پدر آمار ایران دانستهاند (خبرنامه انجمن آمار ایران- بهار 1400- شماره 110- ص 24)؛ برخی دیگر دکتر ابوالقاسم بزرگنیا (درگذشته 1402خ) را که در دانشگاه شفلید انگلستان، مدرک کارشناسی ارشد و دکترای آمار و احتمال را دریافت کرد چنین عنوانی دادهاند (ویکیپدیا و سایت عصر ایران- 15 اردیبهشت 1400) و دیگران دکتر علی مدنی (درگذشته 1393خ) را پدر علم آمار ایران میدانند (پایگاه خبری روانشناسی و بهداشت روان). این همه سردرگمی، شگفتآور است!
به هر حال، دکتر ماهبانو تاتا نخستین بانوی ایرانی بود که در دانشگاه دانش آمار را به دانشجویان درس گفت. به این آغازگری همگان اذعان دارند.