قصر ابونصر، نام محوطهای باستانی و ارزشمند در شهر شیراز است که بقایای آن بر روی تپهای برجای مانده است. این یادمان تاریخی و فرهنگی به انگیزه نابودی در گذر زمان و رسیدگی نکردن از سوی مسئولان امر از دیدگاه معماری ارزش خود را از دست داده، ولی از دیدگاه باستانشناختی و تاریخی دارای ارزش بسیار فراوانی است. با این همه، شناخت ما به سبب پیچیدگیهای آن و دادههای تاریخی بسیار اندک و گاه متضاد بسیار کم است. از سویی، این محوطه تاریخی و فرهنگی به سبب اهمیت آن و تأثیرش بر شناخت دورههای تاریخی شیراز کهن و قدیم و جایگاه شهر شیراز از اهمیت بهسزایی در مطالعههای تاریخی و باستانشناختی برخوردار است. اما همانگونه که آمد، شناخت ما از یادمان تاریخی و باستانی بسیار اندک و ناچیز است.
کتاب «قصر ابونصر» نوشته دونالد اِس ویتکامب با برگردان بانو مهرنوش ابوالحسنی، میتواند تا اندازهای بر شناخت ما از این یادمان بیهمتای تاریخی راهگشا باشد و پیشکشی است به دوستداران تاریخ و فرهنگ ایرانی.
در پشت پوشینه (جلد) کتاب آمده است:
قصر ابونصر که کتاب پیشرو در مورد آن نگاشته شده، با شهر شیراز، ارتباط، پیوستگی و همنشینی دیرینهای دارد. این اثر تاریخی، در فاصله شش کیلومتری شهر شیراز جای دارد و هماینک بخشی از منطقه هفت شهرداری است.
قصر ابونصر (تخت ابونصر، تخت مادر سلیمان) بقایای بناهایی چون یک حصار سنگی، دیوارهای آجری، ساختمانهای خشتی و استوانههای سنگی فرو افتاده در خاور (شرق) شیراز، بر بالای یک تپه جای دارد.
بر پایه کاوشهای انجامشده، در این محوطه، نمونههای سفال و قطعههای سنگی دوره هخامنشی با سکهها و آثاری دیگر از دوران پساهخامنشی (پس از هخامنشیان)، اشکانی و ساسانی کشف شده است.
بر پایهی این کشفیات، روشن شد که در دوره اشکانیان بنایی محکم و محصور در آنجا ساخته شده و در زمان ساسانیان هم مورد بهره بوده است.
برخی از بقایای قصر ابونصر، در پیرامون و بالای تپههایی در نزدیکی «برم دلک» واقع شده است. همچنین مهرهایی مربوط به اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی در محوطه قصر ابونصر یافته شده که در بردارنده نام «شیراز» است.
قصر ابونصر، با نام «تخت سلیمان» در تاریخ ۲۴ شهریورماه سال ۱۳۱۰ خورشیدی بهعنوان نخستین اثر تاریخی سرزمین پارس در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران به ثبت رسیده است.
باستانشناسان موزه متروپولیتن نیویورک، با توجه به نتیجه حفاریهای خود در محوطه قصر ابونصر، این استحکامات و بهگمان فراوان روستاهای پیرامونی را بهعنوان جایگاه شیراز پیش از اسلام پیشنهاد میکنند.
هیأت علمی حفاری موزه متروپولیتن که در سالهای ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳ خورشیدی، در ویرانههای قصر ابونصر کاوش کردهاند، پارهای سکه و ظروف و اشیای مربوط به دورههای پساهخامنشی، اشکانیان و ساسانیان به دست آوردند که همه حاکی از وجود و اهمیت این منطقه «شهر» در آن دوران است…
کتاب بسیار ارزشمند قصر ابونصر در برگیرنده بخشهای زیر است:
پیشگفتار؛
مقدمهی نویسنده؛
مقدمه مترجم؛
فصل یکم: معرفی؛
فصل دوم: ناحیه غربی محصور هخامنشیان؛
فصل سوم: قلعه ارگ ساسانیان؛
فصل چهارم: مقبرهها و شهر؛
فصل پنجم: ضمایم؛
ضمیمه یکم: مکانهای مهروموم شده؛
ضمیمه دوم: آثار باقیمانده قصر ابونصر در موزه هنر متروپولیتن؛
ضمیمه سوم: رنگ برای سرامیکها؛
ضمیمه چهارم: کلید مراجع اختصاری برای محوطههای باستانی؛
ضمیمه پنجم: کتابشناسی؛
ضمیمه ششم: شاخصها.
این کتاب در انتشارات آپامهر و در سال ۱۴۰۱ خورشیدی به چاپ رسیده و دوستداران تاریخ و خوانندگان میتوانند برای فراهمسازی کتاب با شماره همراه ۰۹۱۷۱۱۲۵۶۱۵ بانو ابوالحسنی در ارتباط باشند.
اما این کتاب ارزنده بسیار برای دانشجویان باستانشناسی و پژوهندگان تاریخ و بهویژه باستانشناسان دارای اهمیت بوده و ضروری است. با این همه، کتاب قصر ابونصر به انگیزه آگاهی اندک و کمبود دادههای تاریخی و پیچیدگی و رازهای سربسته آن، سرچشمهای تخصصی به شمار میآید که بیشتر مورد بهره باستانشناسان است و دادههای بسیار خوبی را پیش روی خواننده و پژوهشگران و دوستداران تاریخ ایران میگذارد.
*پژوهشگر تاریخ ایران ـ کنشگر و پژوهشگر میراث فرهنگی
