گزارشی از برگزاری نشست‌های «تاریخ زرتشتیان» در خانه فرهنگ و هنر

اولِ شبِ دوشنبه ۲۱ آبان‌ماه ۱۴۰۳، ساعت ۱۹:۴۲ این پیامک، آغاز کار بود: «آقای پرخیده، شبتون خوش [ایموجی قلب قرمز]. خوب هستید؟ آرزو مهربابا هستم، همسر کوروش مرادیان. کی میتونم مزاحمتون بشم، کاری باهاتون داشتم؟»
چند لحظه بعد با ایشان تلفنی گفت‌وگو کردم و قرار شد در «پنج‌شنبه‌های فرهنگی» خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان من هم باشم و نشست‌های «تاریخ زرتشتیان» را برگزار کنم.
پیامک بعدی این بود: «آقای پرخیده، درود صبحتون بخیر و شادی، روز و هفته خوبی داشته باشید. ممنون می‌شم پنجشنبه اول آذر ساعت ۷:۱۵ پسین تشریف بیارید. اگه موضوع خاصی هم داره بگید که ما در پوستر چاپ کنیم. سپاس» (شنبه ۲۶ آبان‌ماه، ساعت ۱۰:۰۸ صبح)
به این ترتیب کلاس‌های «تاریخ زرتشتیان»، دوباره و در پنج‌شنبه‌های فرهنگی خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان، در یکم آذرماه ۱۴۰۳ خورشیدی برپا شد.
می‌گویم «دوباره»، زیرا چند سال پیش از این – پیش از کرونا – هم همین کلاس در همین جا به پیشنهاد و کوشش میترا جمشیدی تشکیل شده بود، ولی به دلیل استقبال کم، چند جلسه‌ای بیشتر دوام نیاورد و تعطیل شد.

پیشینه کلاس‌های تاریخ زرتشتیان
سابقه کلاس‌های تاریخ زرتشتیان برمی‌گردد به دوره‌های آموزشی انجمن موبدان، در سال ۱۳۸۵ خورشیدی. در آن سال انجمن موبدان برای کسانی که می‌خواستند موبد یا موبدیار شوند کلاس‌های آموزشی اوستاخوانی و شناخت دین و فرهنگ زرتشتی برگزار کرد. «تاریخ زرتشتیان» هم عنوان یکی از درس‌های این دوره بود که من درس می‌دادم. برای آن کلاس پنج جزوه؛ هر کدام شامل چهار یا پنج درس تهیه کرده بودم. به نظرم کلاس پرباری بود (البته که هیچ بقالی نمی‌گوید ماستم ترش است!). پایان‌نامه‌های دقیق و خواندنی تهیه شد که برخی به کتاب هم تبدیل شدند. هفته‌ای یکبار هم برای تدریس همین درس، با قطار یک هفته به یزد و یک هفته هم به کرمان می‌رفتم. این کلاس دو دوره (ترم) ادامه پیدا کرد. خوشبختانه دانش‌آموختگان باسوادی از این دوره‌ها فارغ‌التحصیل شدند و علاوه بر این‌که موبدیار شدند، در این رشته به آموختن ادامه دادند و آن را تا ارشد و دکترا دنبال کردند
این درس و تدریس آن را دوست داشتم و دوره خوبی بود و به من خیلی خوش گذشت.
پس از کلاس‌های انجمن موبدان و پیش از کرونا، همان‌گونه که گفتم دوره جدیدی از این کلاس‌ها در خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان آغاز شد ولی شوربختانه به دلیل استقبال کم، دیری نپایید.

یک دوره نُه ماهه
از اول آذرماه ۱۴۰۳ خورشیدی دوره جدید کلاس تاریخ زرتشتیان را به پیشنهاد و کوشش هیات اجرایی خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان (میترا جمشیدی، مهین فروزش، آرزو مهربابا و شیرین مزداپور) آغاز به تدریس کردم.
قصدم این بود که به همان جزوه‌های انجمن موبدان درس‌هایی را بیفزایم و کُل آن را ویرایش کنم و برای تدریس آماده کنم که نشد، زیرا هرچه اضافه می‌کردم احساس می‌کردم بازهم مطلبی جامانده و جزوه ناقص است. آن جزوه را کنار گذاشتم. کتاب «اسنادی از زرتشتیان معاصر»، تالیف تورج امینی را برای تدریس انتخاب و کلاس را آغاز کردم.
جلسه نخست، حدود بیست نفر به کلاس آمده بودند. ذوق‌زده شدم و از حاضرین پرسیدم «معلوم نیست این جمعیت به خاطر من آمده‌اند یا به خاطر تاریخ زرتشتیان؟»، که یکی پاسخ داد: «به خاطر هردو». خوشحال شدم، گرچه می‌دانستم تبلیغاتِ خوب همیشه جواب می‌دهد.

درباره کتاب اسنادی از زرتشتیان معاصر (۱۲۵۸ تا ۱۳۳۸)
این کتاب در سال۱۳۸۰ خورشیدی از سوی سازمان اسناد ملی ایران و به كوشش تورج امینی منتشر شده است.
این كتابِ هفتصد صفحه‌ای شامل ده فصل سند طبقه‌بندی شده بر اساس موضوع همراه با پاورقی‌هایی درباره آن‌ها است.
فصل اول درباره مانكجی صاحب و شامل شرح زندگی مانكجی و بیست‌وپنج سند مربوط به او است. او می‌نویسد: «…افسوس كه در این روزگار همایون، همای دانش نگون‌سار گشته و درفش نادانی و بدگوهری افراخته شده، فرومایگان جای ویژگان را گرفته‌اند و بی‌دانشان به پوشش دانشوران اندر شده‌اند…»(ص ۸۴).
فصل دوم به ارباب جمشید جمشیدیان بزرگ تاجر زرتشتی در دوره قاجار ویژه شده است.
امینی می‌نویسد: «در آرشیو سازمان اسناد ملی ایران، اسناد بسیار زیادی درباره ارباب جمشید وجود دارد و در انتخاب اسناد این فصل، نگارنده را هدف خاصی مورد نظر بوده است: جهت نشان دادن اعتبار بلاحد و حصر ارباب نزد دولت‌های زمان خود و كمك‌های مالی كه ارباب به آن دولت‌ها می‌نموده…» (ص ۹۸).

فصل سوم درباره ارباب كیخسرو شاهرخ است. بیشتر اسناد این فصل مربوط به مكاتبات ارباب با دوایر دولتی، مجلس، دربار و… است. این اسناد قدرت بی‌بدیل ارباب كیخسرو را در مدیریت، برنامه‌ریزی و سازندگی نشان می‌دهد كه نتیجه درست‌كاری و قاطعیت او در انجام مسئولیت‌های دولتی و ملی او بوده است.
فصل چهارم: مدارس، بنگاه‌های فرهنگی و موقوفات. در پاورقی اسناد این فصل، سرگذشت اغلب بزرگان فرهنگی جامعه زرتشتی مانند برزو آمیغی (ص ۲۴۱)‌ و… آمده. هم‌چنین نگارنده، تاریخچه مختصر مدارس زرتشتی را با استفاده از منابع موجود در پانوشت اغلب صفحات آورده؛ برای نمونه در مورد مكتب‌خانه‌هایی كه توسط مانکجی تشكیل شده بود سخن به میان آمده (ص ۲۲۳).
در فصل پنجم به انجمن‌ها پرداخته شده است. نگارنده كتاب كه تمام اسناد منتشر شده در كتاب را به دقت وارسی كرده و برای هركدام به دنبال منبعی برای شرح آن بوده، در پایان مقدمه این فصل می‌نویسد: «باید گفت علی‌رغم این كه انجمن‌ها حافظ و پناهگاهی برای جامعه زرتشتی بوده‌اند و بر خلاف آن كه جامعه كم‌جمعیت زرتشتیان ایرانی می‌بایست برای اتحاد خود ارزش بیشتری قایل شوند، همیشه علیه اقدامات و یا افراد عضو انجمن‌ها مخالفت‌هایی در جامعه زرتشتی وجود داشته است. اختلاف‌نظرهایی كه بعضا به دسته‌بندی و یا حتی شب‌نامه‌نویسی منجر شده را می‌توان در ادوار مختلفه تشكیل انجمن‌ها مشاهده كرد» (ص ۲۸۶).
فصل ششم از فصولی است كه تاریخ كمتر به آن پرداخته و مدارک كمی درباره آن وجود دارد: مهاجرت، آمار، مسافرت.
«اسنادی كه در این فصل تقدیم می‌گردند، مهاجرت‌های داخلی و یا خارجی زرتشتیان را با علل و عوامل آن‌ها در مقاطع خاصی از تاریخ نشان می‌دهند. در این میان اگر اسنادی نیز درباره آمار زرتشتیان وجود داشت، ضمیمه این مختصر گردید، چرا كه مطالعه درباره مهاجرت بدون توجه به موضوع آمار امكان‌پذیر نخواهد بود» (ص ۳۱۱ و ۳۱۲).
قسمتی از اسناد این فصل به تصمیم برای كوچاندن ۶۰۰ خانوار زرتشتی به خوزستان می‌پردازد.
«تغییر مذهب»، عنوان فصل هفتم كتاب است.
در سندی از یک تلگراف با تاریخ دهم بهمن ۱۳۱۵ خورشیدی، می‌خوانیم: «یزد – حكومت – قضیه دختر زرتشتی كه اكبر محمدرضا می‌گویند او را ربوده چیست؟ چرا راپورت نداده‌اید؟ اگر مطلب به طوری است كه اظهار می‌شود، رباینده دختر تعقیب و تنبیه باید بشود. جریان را تلگرافید» (ص ۳۶۳).
فصل هشتم درباره حوادث و وقایع است. برخی از اسناد این فصل به واقع تكان‌دهنده است. برای نمونه سند ۲۷۱ در مورد قتل استاد ماستر خدابخش است؛ نامه‌ای كه از سوی مادر او به احمد شاه نوشته شده خواندنی است (ص ۴۰۵). در پاورقی این سند، شرح مفصل زندگی و قتل ماستر خدابخش، از بزرگان و دانشمندان بزرگ تاریخ معاصر زرتشتی آمده است.
فصل نهم؛ تجار، تجارتخانه‌ها و مسائل مالیاتی را بررسی می‌کند. نگارنده كتاب در پاورقی ص ۵۱۷، كشته شدن ارباب پرویز – مدیر تجارتخانه جهانیان – به دست حكومت استبدادی ضد مشروطه را مورد پژوهش قرار می‌دهد و تحقیقی گسترده درباره نقش زرتشتیان در مشروطیت ارایه می‌دهد.
سرانجام در فصل آخر، «اسناد متفرقه»ای كه در موضوع ۹ فصل گذشته قرار نمی‌گرفت آورده شده است. برای نمونه؛ اسنادی درباره توارث از نظر احوال شخصیه زرتشتیان، قابل توجه و پراهمیت است.
كتاب با گزیده تصاویری از سندها و عكس‌هایی از زرتشتیان معاصر به پایان می رسد.

سرچشمه‌های معتبر برای تدریس در کلاس
به‌هرروی، کتاب «اسنادی از زرتشتیان معاصر» را به عنوان سرچشمه اصلی برگزیدم. معتقدم تاریخ را باید برپایه سندهای معتبر درس داد ولی به گونه‌ای شیرین که به دل بنشیند و شمار خواهندگان شنیدن و یادگرفتن افزون شود. روش تدریس این کتاب این گونه بود که در هر موضوع ابتدا مقدمه هر مبحث خوانده و توضیح داده می‌شد، سپس یکی‌دو سند قابل‌توجه و جالب را از کتاب می‌خواندم و تازه می‌رسیدم به مطلب اصلی فصل که همانا پاورقی‌ها بود.
پاورقی‌های این کتاب دربردارنده سرگذشت‌نامه‌ها، تاریخچه مدارس و سازمان‌ها و … است و در واقع به نوعی اصل کتاب در آن نهفته است. البته توضیحات من هم که گاه همراه با نکته‌های خنده‌آور و گریه‌آور بود، تکمیل‌کننده و سبب درک بهتر مطالب می‌شد. بررسی این کتاب حدود ۲۴ هفته طول کشید. در هر جلسه؛ چند کتاب و مجله هم در زمینه تاریخ زرتشتیان معرفی می‌کردم. هر کدام از کتاب‌ها و مجلاتی را می‌خواستم معرفی کنم همراه خودم می‌آوردم تا همه باشندگان در کلاس از نزدیک با آن‌ها آشنا شوند، حتی ورق بزنند و چند صفحه از آن را بخوانند. گاه برخی خواهان بردن آن کتاب یا مجله می‌شدند که در اختیارشان قرار می‌دادم.
تاکیدم همیشه این بود و البته هست که بدون مدرک درباره تاریخ حرف زدن، نه‌تنها معلم بلکه کلاس را هم بی‌اعتبار می‌کند.

کتاب و مجلاتِ معرفی شده
همان‌گونه که گفتم؛ افزون بر پیش‌بردن درس کلاس برمبنای کتاب اسنادی از زرتشتیان معاصر، در هر جلسه شماری از کتاب‌ها و مجلاتی را که برای تاریخ زرتشتیان مرجع است، معرفی کردم. فهرست‌شان تا جایی که یادم می‌آید چنین است:
۱. رساله ترجمه اظهار سیاحت ایران
سفرنامه مانکجی با نام «اظهار سیاحت ایران» به خط و زبان گجراتی است و در بمبئی به چاپ رسیده. این سفرنامه (چاپ شده در بمبئی؛ حدود سال ۱۲۴۰ خورشیدی) که گزارش مانکجی به پارسیان هند درباره ده سال رفت‌وآمد در ایران است، نزدیک به دویست صفحه، یک مقدمه و بیست و دو باب دارد.
کتاب درباره امور و مسائل زرتشتیان ایران و ارتباط آن‌ها با پارسیان هند است. در هر یک از باب­‌های کتاب به طور بسیار مفصل درباره رفتار، موقعیت­‌ها و … زرتشتیان ایران سخن به میان آمده است. مختصری از این کتاب با نام «رساله ترجمه اظهار سیاحت ایران/ تالیف مسافر مانک درویش فانی» در سال ۱۸۶۳ میلادی (۱۲۴۲ خورشیدی) در بندر بمبئی به چاپ رسیده است و نسخه­‌ای از آن با شماره ۲۸۸ در کتابخانه اردشیر یگانگی تهران موجود است. این ترجمه مختصر توسط باقر کرمانشاهانی از گجراتی به فارسی در­آمده است. گویا اصل کتاب به زبان اصلی (گجراتی) نیز در کتابخانه یگانگی موجود است.
۲. یادداشت‌های کیخسرو شاهرخ
یکی از آثار مهم تاریخی بازمانده از ارباب کیخسرو شاهرخ کتاب ارزشمند «یادداشت‌های ارباب کیخسرو شاهرخ» است. این خاطرات را ارباب کیخسرو در سال ۱۳۱۷ خورشیدی در آلمان نوشته است و تاکنون دو چاپ از آن شده است: چاپ اول: در سال ۱۳۵۵ خورشیدی، با شرح و تفصیل فراوان به کوشش دکتر جهانگیر اشیدری. چاپ دوم: با عنوان «خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ»، به کوشش شاهرخ شاهرخ و راشنا رایتر، با ترجمه غلامحسین میرزا صالح، انتشارات مازیار.
حضور و کوشش ارباب در پاره‌ای از وقایع روزگار قاجار و پهلوی، مانند انقلاب مشروطه، سرپرستی مراسم تاجگذاری احمدشاه، برقراری روابط با دولت‌های اروپایی، تاسیس شرکت تلفن، کتابخانه و چاپخانه مجلس شورای ملی، کشف گور و ساخت آرامگاه فردوسی، برگزاری هزاره آن شاعر حماسه‌سرا و …، از جمله حوادث زندگی پرماجرای ارباب کیخسرو است که شرحِ آن در این کتاب آمده است.
۳. تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان، رشید شهمردان، چاپ راستی، چاپ ۱۳۶۰ خورشیدی.
۴. فرزانگان زرتشتی، رشید شهمردان، نشریه سازمان جوانان زرتشتی بمبئی، چاپ ۱۳۳۰ یزدگردی.
۵. تاریخ زرتشتیان کرمان، جمشید سروش سروشیان، چاپ اول ۱۳۸۸ خورشیدی.
۶. ایرانشاه، ابراهیم پورداود، انتشارات انجمن ایرانی بمبئی، ۱۳۴۴ خورشیدی
۷. تاریخ کیش زرتشت، مری بویس، ترجمه همایون صنعتی‌زاده، انتشارات توس، ۱۳۷۶ خورشیدی.
۸. ستیز و سازش؛ زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایرانِ نخستین سده‌های اسلامی، جمشید گرشاسب چوکسی، ترجمه نادر میرسعیدی، انتشارت ققنوس، ۱۳۸۱ خورشیدی.
۹. سروش پیر مغان، یادنامه جمشید سروشیان، به کوشش کتایون مزداپور، انتشارات ثریا، ۱۳۸۱ خورشیدی.
۱۰. قصه سنجان (داستان مهاجرت زرتشتیان ایران به هند)، بهمن کیقباد، انتشارات فروهر، ۱۳۵۰ خوشیدی.
۱۱. دبستان مذاهب، موبد کیخسرو اسفندیار، رحیم رضازادهٔ ملک، انتشارات کتابخانهٔ طهوری، چاپ اول ۱۳۶۲ خورشیدی.
۱۲.‌ آذرکیوان، زندگینامه، آثار و عقاید، فرزانه گشتاسب، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول ۱۴۰۰ خورشیدی.
۱۳. ایرانشاه، تاریخچه‌ مهاجرت‌‌ زرتشتیان‌ ایران‌ به هند، ابراهیم پورداود، نشر شفیعی، چاپ‌اول ۱۳۹۹ خورشیدی.
۱۴. بالاخره به یزد برمی‌گردم، خسرو باستانی‌فر، چاپ آمریکا.
۱۵. بر ما چه گذشت، جمشید پیشدادی، چاپ آمریکا.
۱۶.‌ پرستشگاه زرتشتیان، رشید شهمردان، نشریه سازمان جوانان زرتشتی بمبئی، ۱۳۳۶ یزدگردی
۱۷. تاریخ پهلوی و زرتشتیان، جهانگیر اُشیدری، نشریه هوخت، ۱۳۵۵ خورشیدی.
۱۸. تاریخ روابط پارسیان هند با زرتشتیان ایران، فرهاد صبوری، انتشارات فروهر ۱۳۹۵ خورشیدی.
۱۹. زرتشتیان ایران پس از اسلام تا امروز، کتایون نمیرانیان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۷ خورشیدی.
۲۰. چاشت، جمشید سروشیان
۲۱. خاطرات اردشیر خاضع، بوذرجمهر پرخیده، نشر هیرمبا، ۱۴۰۰ خورشیدی.
۲۲. خرمشاه، ابراهیم پورداود، ۱۳۵۵ خورشیدی.
۲۳. تاریخ زرتشتیان ایران، هاشم رضی، بهجت، ۱۳۹۴ خورشیدی.
۲۴. زرتشتیان، باورها و آداب دینی آن‌ها، مری بویس، ترجمه عسکر بهرامی، ققنوس، ۱۳۹۵ خورشیدی.
۲۵. سفرنامه جکسن: ایران در گذشته و حال، ابراهم و. ویلیامز جکسن، ترجمه منوچهر امیری، فریدون بدره‌ای، خوارزمی، ۱۳۸۸ خورشیدی.
۲۶. نقش زرتشتیان در نهضت مشروطیت، فرهنگ مهر، دانشگاه اصفهان، ۱۳۴۸ خورشیدی.
۲۷. همزبانان من، فرهنگ مهر، چاپ آمریکا.
۲۸. گذری در تاریخچه و فرهنگ زرتشتیان مریم‌آباد یزد، سروش مالی
۲۹. اقلیت و اکثریت، زندگی و آثار فرهنگ مهر، حسین دهباشی، مرکز اسناد کتابخانه ملی، ۱۳۹۸ خورشیدی.
۳۰. یاد سرو ایستاده، ۲ جلد، زندگی‌نامه جانباختگان، جانبازان و آزادگان زرتشتی، پروین بامسیان، بوذرجمهر پرخیده، نخستین‌دخت فرهادی، انتشارات بهجت، ۱۳۹۶ خورشیدی.
۳۱. دادوستدهای فرهنگی میان زرتشتیان و مسلمانان در سه سده نخست هجری، دکتر فرهاد صبوری‌فر، فروهر، ۱۳۹۹ خورشیدی.
۳۲. روایات داراب هرمزدیار، در قرن یازدهم هجری مقارن با عصر صفوی در هند نگارش شده‌ است. این کتاب به صورت پرسش و پاسخ و به مانند دادِستان دینی است. این کتاب توسط داراب، پسر هرمزدیار از پارسیان هند در سال ۱۰۴۷ یزدگردی تدوین نهایی و برای نخستین بار در سال ۱۹۲۲ میلادی توسط جیوانجی جمشید جی مودی در بمبئی منتشر شده است. روایات در نزد پارسیان هند عبارت از نوشته‌های حاوی پرسش و پاسخ‌های دینی زرتشتی هستند. این پرسش‌ها از هند به ایران نزد پیشوایان دینی زرتشتی فرستاده و پاسخ دریافت می‌شده است.
۳۳. زرتشتیان، کتایون مزداپور، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۴ خورشیدی.
۳۴. خاطرات اردشیر زارع زرتشتی، گردآوری کیخسرو اردشیر زارع، به کوشش فریدون جنیدی، نشر بلخ، ۱۳۹۹ خورشیدی.
۳۵. انجمن زرتشتیان تهران؛ یک سده تلاش و خدمت، فرامرز پوررستمی، فروهر، ۱۳۸۷ خورشیدی.
… و چندین جلد کتاب دیگر. به طور متوسط در هر جلسه دو جلد کتاب درباره تاریخ زرتشتیان معرفی و بخش‌هایی از آن خوانده شد.
هم‌چنین کتاب «۳۰ داستان تاریخی از زندگی اجتماعی زرتشتیان» نوشته خودم را به تعداد محدود چاپ و در اختیار باشندگان کلاس قرار دادم.

مجله‌ها
۱. هوخت؛ به صاحب‌امتیازی دکتر صرفه و سردبیری اردشیر جهانیان.
۲. مهنامه زرتشتیان؛ به صاحب‌امتیازی انجمن زرتشتیان تهران و سردبیری مهندس رستم پارکی.
۳. فروهر؛ نشریه سازمان فروهر، صاحب‌امتیازی هرمزدیار هرمزدیاری و سردبیری رستم وحیدی و سپس‌تر پدرام سروش‌پور.
۴. چیستا؛ به صاحب‌امتیازی پرویز ملک‌پور و سردبیری پرویز شهریاری.
۵. امرداد؛ به صاحب‌امتیازی و سردبیری بابک سلامتی.
۶. وهومن؛ به صاحب‌امتیازی افلاتون ضیافت و سردبیری بوذرجمهر پرخیده
۷. نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان؛ به صاحب‌امتیازی انجمن فرهنگ ایران باستان و سردبیری فرهنگ مهر.
۸. سالنامه‌های مدارس زرتشتی و سالنامه‌های فرهنگ یزد.
… و چندین مجله دیگر که دربردارنده گوشه‌های فراوانی از تاریخ زرتشتیان هستند.

خاطرات
در پایان سلطنت قاجار و نیز در دوره پهلوی اول و دوم، زرتشتیان که از جور و ستم تا اندازه‌ای رها شده بودند و می‌دیدند که دیگران خاطرات و سفرنامه‌های خود را می‌نویسند، آن‌ها هم دست به این کار زدند و گوشه‌هایی از تاریخ اجتماعی و سیاسی زرتشتیان در این دوره را روشن کردند. کتاب‌ها و جزوه‌هایی که تا کنون از خاطرات و سفرنامه‌های زرتشتیان در ایران منتشر شده (و یا دیده شده) از این قرار است:
۱. اظهار سیاحت ایران، نوشته مانکجی
۲.یادداشت‌های ارباب کیخسرو شاهرخ
۳. خاطرات اردشیر زارع
۴. یاد کوتاهی از سرگذشتم، از هرمزدیار نوروز همتی
۵. خاطرات اردشیر خاضع اله آبادی
۶. خاطرات ۳۶۵ روز جمشید پیشدادی
۷. خاطرات موبد اردشیر آذرگشسب
۸. خاطرات موبد رستم شهزادی
۹.نوشته‌های پراکنده و خاطرات سروش لهراسب در کتاب یادنامه او.
۱۰. بالاخره به یزد برمی‌گردم، خاطرات خسرو باستانی‌فر، چاپ آمریکا.
۱۰. خاطرات اسفندیار مرادیان
۱۱. نوشته‌ها و مقالات گوناگون خاطرات که در مجله‌های مختلف زرتشتی و غیرزرتشتی چاپ شده است. مانند خاطرات دکتر رستم صرفه در مجله هوخت.

بزرگان زرتشتی
در حین صحبت درباره تاریخ زرتشتیان، از بزرگان و فرهیختگان زرتشتی بسیاری نام برده شد.
از مانکجی که جزیه را لغو کرد تا پرویز شاهجهان که در مشروطیت کشته شد.
از نمایندگان زرتشتی مجلس شورای ملی و سنا: ارباب جمشید، ارباب کیخسرو، ارباب رستم گیو (شورای ملی و سنا)، دکتر اسفندیار یگانگی، دکتر بوذرجمهر مهر، تا نمایندگان زرتشتی پس از انقلاب: پرویز ملک‌پور، افلاتون ضیافت، پرویز روانی، دکتر خسرو دبستانی، کورش نیکنام، دکتر اسفندیار اختیاری و دکتر بهشید برخوردار. در کلاس گفتم که در حال نوشتن کتاب سرگذشت نمایندگان زرتشتی هستم و قرار است که نام کتاب را «از جمشید تا بهشید» بگذارم.
کوتاه این‌که در حین صحبت‌ها در کلاس، از این بزرگان نام برده شد:
رستم گیو ـ جمشید جمشیدیان ـ دکتر اسفندیار یگانگی ـ اردشیر یگانگی ـ سروش لهراسب ـ جمشید پیشدادی ـ اردشیر جهانیان ـ رستم شهزادی ـ اردشیر آذرگشسب ـ فیروز آذرگشسب ـ پریبرز نسیمی ـ فرهنگ مهر ـ بوذرجمهر مهر ـ مهربان مهر ـ ارباب کیخسرو شاهرخ ـ کیخسرو کشاورز ـ رشید شهمردان ـ رستم صرفه ـ رستم پارکی ـ جهانگیر اشیدری ـ خداداد خنجری ـ جمشید سروشیان ـ پشوتن مارکار ـ اردشیر یگانگی ـ پرویز شهریاری ـ سهراب خدابخشی ـ سهراب سفرنگ ـ فریدون کیامنش ـ فریدون ورجاوند ـ فرهاد آبادانی ـ مهربان منشنی ـ دینیار فرین ـ خسرو دبستانی ـ دینشاه ایرانی سلیسیتر ـ رستم آبادیان ـ فریدون صداقت ـ هرمز آرش ـ فرنگیس شاهرخ ـ ارباب گیو شاهپور ـ پرویز شاهجهان ـ اردشیرجی ریپورتر ـ شاهپور ریپورتر ـ ماستر خدابخش ـ اردشیر خاضع ـ اردشیر کیامنش ـ فریدون خسرو اهرستانی ـ کیخسروجی خانصاحب ـ استاد جوانمرد ـ استاد کیومرس وفادار ـ خسرو باستانیفر ـ اسفندیار مرادیان – افلاتون ضیافت ـ سهرابی عکاس ـ مانکجی لیمجی هاتریا ـ اردشیر زارع ـ کیخسرو خسرویانی راستی ـ برزو آمیغی ـ جمشید فولادزندی ـ کتایون مزداپور ـ کورش نیکنام ـ شهدای زرتشتی از کتاب سرو ایستاده ـ توران بهرامی – الله‌یار دبستانی – مهربان فیروزگری و … چندین تن دیگر که در لابه‌لای کتاب‌ها و اسناد به نام آن‌ها برخورد کردیم.
درباره سرگذشت برخی از این کسان مفصل و درباره برخی دیگر به کوتاهی سخن گفتیم و البته از گفت‌وگو با باشندگان کلاس بر معلومات من نیز بسیار افزوده شد. از همه خواهش کردم تا اگر سرگذشت و یا مدارکی از این بزرگان دارند به کلاس ارایه کنند.

در حاشیه
– در یک بعدازظهر سرد زمستانی، به دلیل تداخل کلاس موسیقی با ما، مجبور شدیم که کلاس را در سالنِ حیاط برگزار کنیم و البته همه تمام وقت می‌لرزیدیم!
– سر وقت نیامدن دوستداران یکی از دردسرهای کلاس بود که من را خیلی ناراحت می‌کرد. گاهی تذکری می‌دادم و گاه با گفتن «خوش آمدید» می‌خواستم طرف را شرمنده کنم! هم‌چنین شلوغ کردن سرایدار و گاهی بچه‌های کلاس‌های دیگر نظم را به هم می‌زد که در ماه‌های آخر دیگر به آن عادت کرده بودم.
– همیشه، بدون تاخیر در همه کلاس‌ها حاضر شدم، به‌جز یک جلسه در پایان اسفندماه که به علت شلوغی شب عید یک ربع دیر رسیدم.
– جا‌به‌جا کردن ساعت کلاس‌ها، گاه بدون هماهنگی و خبر دادن، از دیگر مواردی بود که باعث می‌شد من و دیگران به برگزارکنندکان و مسئولین اعتراض کنیم.
– چالشی را برای نوشتن خاطرات گذشته و حال هر یک از باشندگان کلاس به راه انداختم. خودم نیز برای همراهی خاطراتم را از یکم تا بیست‌وپنجم اسفند نوشتم. بسیاری در این چالش شرکت کردند و خاطرات خواندنی و زیبایی نوشتند.
– در روز نمایش مستند «شاهجهان»، در سالن برگزاری کلاس جا برای نشستن نبود.
در این مستند که به کارگردانی حسن نقاشی ساخته شده است، زندگی پرویز شاهجهان تاجر زرتشتی و از بنیان‌گزاران بانک ملی به تصویر کشیده شده است. این فیلم نگاه نوینی به تاریخ مشروطه دارد و به بررسی نقش پرویز شاهجهان در انقلاب مشروطه ایران و فعالیت‌هایی که برای قیام مشروطه‌خواهی ایران انجام داده است، می‌پردازد.
– چهارشنبه ۱۱ تیر ۱۴۰۴ خورشیدی، ساعت ۱۰ صبح از دبیرستان فیروز بهرام بازدید کردیم و من تاریخچه مفصلی از این مدرسه و خاطرات خودم را برای کسانی که آمده بودند گفتم.
– از روز ۷ اسفند ۱۴۰۳ خورشیدی، یک کانال تلگرامی به نام «دوستداران تاریخ زرتشتیان» به راه انداختیم تا مطالب تاریخی، کتاب‌ها و عکس‌ها را در آن بگذاریم.
– معمولا گزارشی از کلاس در هر جلسه، توسط خداداد مزداپور نوشته می‌شد، برای نمونه گزارشِ پنج‌شنبه، ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ خورشیدی: «امروز در خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان، کلاس تاریخ زرتشتیان برگزار شد. در این نشست، آقای پرخیده کتاب‌های «پیر سبزپوشان» و «جامع‌المقدمات» اثر باستانی پاریزی و «زونکنی» بزرگ از شجره‌نامه اثر آقای فریدون فرهمند را با خود آورده بودند و معرفی کردند. ایشان بخشی از فصل «تساهل و سازگاری زرتشتیان و مسلمانان در کرمان» از کتاب «پیر سبزپوشان» را شرح دادند و افزودند که شایسته است بخش مربوط به ارباب کیخسرو از کتاب «جامع‌المقدمات»، تکثیر و منتشر شود. همچنین به سفرهای تاورنیه، جهانگرد فرانسوی در دوران صفویه و جکسن، جهانگرد آمریکایی در دوران قاجار، که از ایران بازدید کرده‌اند، اشاره کردند.»
ضمن معرفی شجره‌نامه فرهمند، از باشندگان خواستم تا سعی کنند و شجره‌نامه خودشان را بنویسند.
– در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۴ خورشیدی یک گزارش ویدئویی از این کلاس که توسط امید کاجیان تهیه شده بود، منتشر شد.

سپاس‌گزاری
از مسوولین اجرایی پیشین و جدید خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان برای سعی در برگزاری هرچه بهتر این کلاس تشکر و قدردانی می‌کنم؛ میترا جمشیدی، مهین فروزش، شیرین مزداپور، آرزو مهربابا، ترانه سرایی و پروین خدادادی نهایت همکاری را با من کردند تا بهترین نشست‌ها را در بعدازظهرهای پنجشنبه هر هفته داشته باشیم.
هم‌چنین از همه کسانی که در این نشست‌های یک‌ساعت‌ونیمه که گاه بیشتر هم طول می‌کشید، شرکت کردند و با من در بیان گوشه‌ای از تاریخ‌مان همکاری کردند، سپاس‌گزارم؛ میراندا سلامتی – میترا جمشیدی – مهین فروزش – آرزو مهربابا – شیرین مزداپور – شیرین رستمی – مهنوش رستمی – خداداد مزداپور – نوشین فرامرزی – پروانه خرمشاهی – خداداد ظهرابی – ویستا جاودان – آرش چهل‌مرد – مینا مهرآئین – نیما خادمی – رستم پیمان – رستم شه‌لری – ایران افشاری – مهربان افسرکشمیری – افشین نمیرانیان – فرامرز پوررستمی – پریچهر بزرگی – ویستا جاودان – کورش مرادیان – پانته‌آ اشتری – کیاندخت خسرویانی – کامبیز رستمی – فرنوش خسروی – بهناز مهرشاهی – شهرزاد مژگانی – ستاره جمشیدی – پوران کادمی – رامک کشاورزی – آرمیتا مستغنی – میترا مستغنی – هرمز خسرویانی – میترا شهریارزاده – گردآفرید مرادیان – بهمن مرادیان – نسرین مرادیان – شیرین هیربد – فرهاد اردشیری – بهروز بهی‌زاده – فرحناز فروغی – ماندانا معاونت – فرنوش فلاحتی – مهران گشتاسبی – مهرداد بنداری – بهرام جاودانی – آرتمیس بنشاهی – ماندانا غریب‌شاهی – فرنوش خسروی – شاه‌بهرام درخشنده – کورش کیغبادی – آذرمیدخت مزداپور – دلنواز جمشیدی – فرشته سلامتی – گلناز کیانفر – رویا گشتاسبی – مینا مهرآیین – سرور تاراپوروالا – فرشاد فرهی‌فر – آتوسا دینیاریان – …
نمی‌دانم شاید نام‌هایی را از قلم انداخته باشم. اگر این کسان همت نمی‌کردند و نمی‌آمدند کلاسی تشکیل نمی‌شد؛ به عشق‌شان به جامعه‌مان و تاریخ آن، آفرین می‌گویم.
امیدوارم دوره جدید این نشست‌ها از مهرماه در خانه فرهنگ و هنر زرتشتیان برگزار شود.

سالنامه فرهنگ یزد سال 42و41

کتاب اقلیت اکثریت تاریخ شفاهی زرتشتیان گفت گو با دکتر فرهنگ مهر

سالنامه مدارس

کتاب معرفی شده جلسه پنجشنبه 22خرداد 1414

کتاب معرفی شده جلسه پنجشنبه 22خرداد 1414

کتاب معرفی شده جلسه پنجشنبه 8خرداد 1414

کتاب‌های معرفی شده در کلاس

فرتور از خداداد مزداپور و پریچهر بزرگی و آرزو مهربابا است.
6744