دکتر جواد صفی نژاد یکی از برجستهترین محققان حوزه قنات و سازههای آبی کشور در روز سه شنبه مورخ 2 دی ماه در سن 96 سالگی روی در نقاب خاک کشید. آن مرحوم یکی از آخرین بازماندگان نسلی طلایی است که با کمترین امکانات و محدودیتهای متعدد پژوهشی و مطالعاتی موفق شدند بسیاری از دانش های بومی، سنت های تاریخی و فرهنگی در حال فراموشی و نسیان ایران را مستند نگاری و تدوین کنند.
سویه اصلی مطالعاتی و پژوهشی آن مرحوم در ابتدا در حوزه عشایر و اقوام ایرانی بوده است و ایشان در سال 1345 خورشیدی با همکاری نادر افشار نادری، بخش مستقل مطالعات و تحقیقات عشایری را پایه گذاری نمود. مسافرت ها و بازدید های پژوهشی متعدد از اقصی نقاط ایران و حساسیت ویژه بر روی سنتهای زراعی، کشاورزی و شیوه زیست و معیشت ساکنان مناطق روستائی کم کم او را به سمت مطالعات بنیادین و پایهای در حوزه آب و سازههای مرتبط با آب کشاند. با توجه به واقع شدن بیش از دو سوم از مساحت سرزمینی ایران در مناطق گرم و خشک و کویری، مطالعات مرحوم دکتر صفینژاد تنها یک پژوهش دانشگاهی و آرشیوی نبود بلکه سعی داشت تا با جمعآوری و گردآوری کلیه تکنیکهای فنون و مهارتهای حفر قنات، ساماندهی آن و کلیه جزییات دانش بومی حفر قنات، این علم و اختراع ارزشمند را با مستندنگاری دقیق و تجربههای مختلف و متفاوت آن در اقصی نقاط کشور تبدیل به یک دانش کاربردی و شکلگیری نسلی از پژوهشگران تازه و همچنین استاد کاران جدید کند. مرحوم صفینژاد با شناختی دقیق از مشکلاتی که حفر چاههای عمیق در راستای نابودی و برداشت بیرویه آبهای زیر زمینی و پیشروی کویرها و خشکی در فلات ایران به وجود آورده بودند، یکی از اولین کارشناسانی بود که به صورت علمی و تحقیقی موضوع ناترازیهای انرژی و بهویژه آب را در دهه هفتاد شمسی مطرح کرد. از خصوصیات و ویژگیهای شاخص اخلاقی این دانشمند فقید حوزه علوم اجتماعی فروتنی و تواضع ایشان برای آموزاندن و صفت معلمی و استادی که تا آخرین سالهای عمرش بدان وفادار ماند. ایشان به شدت محققان بومی و محلی مناطق مختلف ایران را تشویق به مستندنگاری و معرفی استعدادها و توانمندیها و سنتهای کاربردی برای موضوعات اساسی و زیر ساختی آب و قنات میکرد و این زنجیره وسیع از نویسندگان و علاقهمندان امروزه در استانهای کویری ایران به ویژه یزد، کرمان و سیستان و بلوچستان، امروزه تبدیل به کانونهای حمایت از باز زندهسازی و باز گرداندن رشته قناتهای متروکه به چرخه حیات و زندگی شده و همچنین توانستهاند از قناتهای دایر و زنده حمایت کنند و یکی از خروجیهای این فعالیتهای عظیم دکتر صفینژاد و سایر محققان در این حوزه را باید تصویب و نهائیشدن میراث جهانی قناتهای ایران در یونسکو دانست که مرهون زحمات و دغدغهمندیهای این عزیز و سایر دلسوزان بوده است. نویسندگان بومی و محلی زیادی هم با استفاده از تشویقها، راهنماییها و روش تحقیق مناسبی که استاد صفینژاد در اختیارشان گذاشته، موفق به خلق منابع مکتوبی چون کتاب، مقاله و یادداشتهای متعددی شده اند که در سطح محلی و ملی فراگیر است. از جمله این خروجیهای ارزشمند، کتاب 90 روز با مقنیان تالیف نادر پیری اردکانی است که با راهنمایی و هدایت آن مرحوم به زیور طبع آراسته شد و ایشان مقدمهای هم بر آن نگاشتهاند.
مرحوم دکتر صفینژاد برای مردم شهرم اردکان نامی آشناست. آن مرحوم در جریان تدوین کتاب قنات و کاریز در ایران و حتی قبل از آن نیز، شهرستان اردکان را میشناخت و نسبت به قناتها و استعدادها و دانشهای بومی نهفته در سینه مقنیان آن همواره تعریف و تمجید می کرد. مباحث مهمی از کتاب تحقیقی و تالیفی دکتر صفینژاد به قناتهای اردکان، ویژگیها و موارد اختصاصی آن، شیوههای متنوع مرمت و اصلاحِ بخشهای مختلف سازه قنات اختصاص یافته است. در سال 1399 شمسی در جریان برگزاری همایشی علمی در حوزه قنات و کاریز در دانشگاه پیام نور اردکان به همراه جمعی از دوستان برای دعوت رسمی از ایشان به تهران رفتیم. به گرمی پذیرا شدند و با اینکه همان زمان هم سنشان از 90 سال گذشته بود ولی میز تحقیق و پژوهش مملو از کتاب، مقاله و فیشبرداریهای متعددی بود که نشان از فراگیری و استعداد تمام وقت آن مرحوم به امر پژوهش داشت.
بیتردید فقدان امثال دکتر صفینژاد برای جامعه علمی کشور ضایعهای سنگین است ولی یک واقعیت را نباید فراموش کرد و اینکه هر نسلی ویژگیها و علایق و تاملات خاص خود را در مواجهه با موضوعات علمی و پژوهشی داشته و قرار نیست با فقدان امثال دکتر صفینژاد این چرخه متوقف شود، بلکه با استفاده از روشهای نوین پژوهش و ابزارهای دقیق و حساسیتها و مقتضیات پژوهشی امروزی باید پژوهشگران بعدی پا جای پای این بزرگان بگذارند و قطعا این کاروان مرگ و زندگی در حرکت است و یکی از راههای قدردانی و پاسداشت این بزرگان، تداوم راه ارزشمند و استفاده از تجربیات گرانسگ آنها در جهت جلوگیری از وارد شدن خدشهای به ایران است.
روحش شاد و یادش برای همیشه در حافظه جمعی مردم شریف اردکان به ویژه جامعه ارزشمند مقنیان آن جاویدان باد.