نخستین آموزشگاه دخترانهی زرتشتی در چه سالی بنیاد گذاشته شد؟ این پرسشی است که بیشوکم همهی پژوهشگران، به پیروی از آنچه روانشاد رشید شهمردان در کتاب «فرزانگان زرتشتی» آورده است، اینگونه پاسخ دادهاند: نخستین آموزشگاه دخترانهی زرتشتیان، دبستان «اردشیری» یزد است که بهکوشش ارباب کیومرس وفادار اردشیر ساخته شد (1282 خورشیدی). اما گمان میرود این تاریخ را باید به سالهایی دورتر بُرد و آموزشگاههای سهگانهی دخترانهای را که روانشاد ارباب کیخسرو شاهرخ در کرمان بنا نهاد، نخستین دبستان دخترانهی زرتشتیان برشمرد.
ارباب کیخسرو شاهرخ (1319- 1254 خ) در کتابِ «یادداشت»هایش، ضمن ارائه گزارشی از سالهای آغازین زندگی خود و رفتن به هند، مینویسد: زمانی که از بمبئی هند بازگشت، زرتشتیانِ کرمان تنها یک مکتبخانه در محلهشهر (یکی از برزنهای شهر کرمان) داشتند «که عبارت از فقط یک اتاق خشت گِلی، بدون کاهگل و بیفرش و بیصندلی بود و در میان حیاط آن تودههای خاک مخروبهها» انباشته بودند (یادداشتها: رویه 40). اندکی بعد، ارباب کیخسرو آن مکتبخانهی آشفته را سروسامان میدهد و سه آموزشگاه دخترانه و چند آموزشگاه پسرانه در کرمان میسازد.
آموزشگاههای دخترانهای که ارباب کیخسرو شاهرخ در شهر کرمان بنیان نهاد، عبارت بودهاند از: آموزشگاه محلهی قُبهسبز، آموزشگاهی در محلهشهر و نیز آموزشگاه بیرون دروازه ناصریه (در کنار شاهورهرامایزد).
او در یادداشتهایش اشارهای دقیق به سال بنیانگذاری آن سه آموزشگاه دخترانه نمیکند. اما افشین مرعشی در کتاب «ملت و تبعید» ضمن آنکه بازگشت ارباب کیخسرو شاهرخ را به کرمان، در سال 1893 میلادی [1271 خورشیدی] دانسته (مرعشی: 51)، افزوده است: ارباب کیخسرو «در یکدهه بعد، به ابتکار زرتشتیانِ محلی و کمک پارسیان هند، سه مدرسهی جدید پسرانه و سه مدرسه دخترانه تأسیس کرد» (همان: 52).
به هر روی، هر چند زمان دقیق آغاز بهکار آموزشگاههای دخترانهی زرتشتیان کرمان روشن نیست، اما بیگمان سالِ ساخت آن آموزشگاهها زودتر از دبستان دخترانهی اردشیری بوده است که بهکوشش و همتِ بلند استاد کیومرس وفادار اردشیر در سال 1282 خورشیدی در یزد ساخته شده بود. توضیح آن که: ارباب کیومرس وفادار در فروردینماه 1272 یزدگردی (1282 خورشیدی) دبستان دخترانهی اردشیری را در خرمشاهِ یزد تأسیس کرد (شهمردان: رویه 588)؛ و این همان دبستانی است که در پژوهشها از آن به نام «نخستین آموزشگاه دخترانهی زرتشتیان» یاد کردهاند. در حالیکه آغاز به کار آموزشگاه دخترانهای که ارباب کیخسرو در شهر کرمان گشود، زودتر از دبستان دخترانهی اردشیری بوده است. حتا اگر در پایان آن «دهه»ای که مرعشی گمان بُرده است، سه آموزشگاه دخترانهی کرمان ساخته شده باشد (یعنی سال 1281 خورشیدی که البته فرض دوری است) باز سالِ ساخت نخستین آموزشگاه دخترانهی زرتشتیان را باید یکسال به عقب بُرد و برخلاف آنچه در پژوهشها آوردهاند، زرتشتیان نخستین آموزشگاه دخترانه را بسیار زودتر از افتتاح آموزشگاه دخترانهی اردشیری بنیان نهادند. اما اهمیت این مساله در چیست؟
پیشگامی زرتشتیان در پایهگذاری آموزشگاه دخترانه در ایران
اهمیت آن پیشگامی در این است که در کتابها و پژوهشهایی که به پایهگذاری نخستین دبستان دخترانهی ایران اشاره شده است، یا دبستان «پرورش» را که زندهیاد طوبی رُشدیه در سال 1282 خورشیدی در تهران تأسیس کرد (و تنها چهار روز دوام آورد) نخستین آموزشگاه دخترانهی ایران دانستهاند، یا دبستان بیبیخانم استرآبادی را که در سال 1285 خورشیدی به نام «دوشیزگان» بنیان نهاده شد، اولین آموزشگاه دخترانهی ایران قلمداد کردهاند. حتا از زندهیاد طوبی آزموده نیز یاد شده که دبستان دخترانهی «ناموس» را در سال 1286 خورشیدی در تهران پی افکند. در حالیکه کار ارباب کیخسرو شاهرخ در تأسیس نخستین آموزشگاه دخترانه (در کرمان) زودتر از همهی آنها (:دبستانهای دخترانهی اردشیری، پرورش، دوشیزگان و ناموس) بوده است.
اشارهای به نخستین دبستان دخترانه در ایران
برپایهی آنچه در تاریخ آموزشگاههای نوین ایران آمده است، ایرانیان ارمنی در سال 1236 خورشیدی، نخستین آموزشگاه دخترانهی ایران را در شهر اصفهان بنیان گذاشتند و هممیهنان کلیمی نیز در در سال 1276 خورشیدی به کمک «مؤسسهی خیریهی یهودی- فرانسوی»، آموزشگاه دخترانهی «اتحاد» را در تهران تأسیس کردند. اما باید توجه داشت که این دو آموزشگاه دخترانه، مدرسههایی «ملی» نبودند. به سخن دیگر، در آن دو آموزشگاه، درسها و آموزشها به زبان ارمنی (در دبستان دخترانهی ارمینان) و عبری (در دبستان اتحاد کلیمیان) بود، و نه فارسی. دانشآموزان آنها نیز تنها از جامعهی ارمنی و کلیمی بودند، در حالیکه دبستانهای دخترانهای که ارباب کیخسرو شاهرخ در کرمان و سپس ارباب کیومرس وفادار در یزد ساختند، آموزشگاههایی بهتمامی ایرانی بودند و همهی درسها به زبان فارسی آموزش داده میشد. از اینرو، ضمن آنکه باید کوشش ایرانیان ارمنی و کلیمی را در گشایش دبستانهایی برای آموزش دختران ارجنهاد، در یادکرد و شناخت نخستین کسانی که آموزشگاه دخترانه را در ایران ساختند، بازنگری کرد و ایرانیانِ زرتشتی را در ردهی نخست کسانی دانست که راهِ دشوارِ گشایش آموزشگاههای دخترانه را در ایران گشودند.
از اینرو، گمان میرود تاریخ آغاز مدارس دخترانه در ایران را باید از نو نوشت تا پیشگامی و سهم زرتشتیان در این کار فراموش نشود.
*یارینامه:
– یادداشتهای کیخسرو شاهرخ– بهکوشش دکتر جهانگیر اشیدری- تهران، 1355؛
– فرزانگان زرتشتی– رشید شهمردان- انتشارات فروهر، 1363؛
– تبعید و ملت– دکتر افشین مرعشی- ترجمهی دکتر کامیاب شهریاری- انتشارات مروارید، 1403.
