این روزها دیوارهای تاریخی محدوده «ارگ» مشهد شاهد فروپاشی یکی از واپسین نشانههای تنوع دینی و فرهنگی شهر است. در حالی که «کلیسای انجیلی» میان دو بازگفت (:روایت) ناهمگون (:متضاد) از ویرانی شبانه و توقف قضایی در هالهای از ابهام و آسیب قرار گرفته، «کلیسای مسروپ مقدس» نیز در سایهی تصمیم شورای خلیفهگری ارامنه، در آستانه سرنوشتی همانند قرار دارد؛ فرجامی که کنشگران میراث فرهنگی آن را تنها نه ویرانکردن یک سازه، که از میان بردن (:حذف) بخشی از حافظه تاریخی و هویتی مشهد میدانند.
کلیسای انجیلی مشهد که دیرینگی آن به دوره پهلوی یکم بازمیگردد، بامداد چهارشنبه گذشته در کانون یک تنش جدی قرار گرفت. در حالی که رضا سلیماننوری، پژوهشگر تاریخ خراسان و کنشگر میراث فرهنگی، از «تخریب کامل و شبانه» این بنا از سوی یک نهاد دولتی در فاصله ساعتت ۱۲ تا ۲ بامداد خبر میدهد، ادارهکل میراث فرهنگی خراسان رضوی روایت متفاوتی را ارایه میکند.
حمید حلاجمقدم، سرپرست معاونت میراث فرهنگی استان، با تاکید بر دارای ارزش تاریخی بودن این سازه و وجود الزامات حفاظتی در طرحهای تفصیلی، اعلام کرده است که با ورود یگان حفاظت و دستور قضایی، عملیات تخریب متوقف شده و پیگیری حقوقی علیه نهاد متخلف آغاز گشته است. این در حالی است که کنشگران میراث فرهنگی تاکید دارند این اثر در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسیده و حتی در صورت ادعاهای نامعتبر مبنی بر خروج از فهرست، جایگاه آن در محور فرهنگی «جنت-ارگ» تخریب آن را به یک فاجعه فرهنگی بدل کرده است. این نخستینبار است که یکی از سازههای باپیشینهی کلیسایی کشور (پس از ثبت جهانی کلیساهای ایران در یونسکو) مورد دستیازی قرار میگیرد.
سایه تردید بر سر کلیسای مسروپ مقدس
در حالی که پرونده کلیسای انجیلی در انتظار بررسیهای قضایی است، گزارشها از وضعیت بحرانی «کلیسای مسروپ مقدس» (تنها کلیسای باقیمانده ارامنه در مشهد) خبر میدهند. بر اساس اطلاعات واصله، شورای خلیفهگری ارامنه تهران به دلیل کاهش جمعیت ارامنه در مشهد (کمتر از ۱۰ نفر) و هزینههای نگهداری، قصد فروش این بنای ثبت ملی شده را دارد.
این در حالی است که پیشتر مدرسه «آرین»، متعلق به اقلیتهای دینی که در پرونده ثبتی این مجموعه دیده میشد، با تصمیم شورای خلیفهگری از بدنه کلیسا جدا و فروخته شده بود. اکنون ممنوعیت ورود بازدیدکنندگان به این کلیسا از سال ۱۴۰۳، نگرانیها را درباره تغییر کاربری یا حذف فیزیکی این میراث تاریخی دوچندان کرده است.
میراثی که در غبار بیمهری فرو میریزد
کلیسای انجیلی و کلیسای مسروپ مقدس، نمادهای تنوع ادیان در بافت تاریخی مشهد بودند؛ بناهایی که همراه با کنیسه یهودیان و آرامستان ارامنه، شناسنامه تکثر فرهنگی این شهر را تشکیل میدادند. کنشگران میراث فرهنگی انتظار دارند دستگاه قضایی با ورود مستقیم به این پرونده، خواستار پاسخگویی متخلفان و مانع از تکرار تجربههای تلخ ویرانکردن آثار ملی در سایه غفلتها شود.
مشهد اکنون بر سر دوراهی است؛ حفاظت از واپسین بازماندههای تاریخ مسیحیت در بافت مرکزی شهر، یا تن دادن به موجی از دگرگونیها که میراث مذهبی و تاریخی این کلانشهر را آرامآرام به دست فراموشی میسپارد.
