چهارم مهرماه امسال (1405 خورشیدی) محمد میرشکرایی، یکی از برجسته‌ترین چهره‌های مردم‌شناسی ایران، جهان را بدرود گفت. او کارنامه‌ای ستایش‌برانگیز در زمینه‌ی پژوهش‌های مردم‌شناختی از خود به‌جا گذاشت و در حوزه‌ی مسوولیت‌های اداری و فرهنگی‌اش نیز آن‌چه در توان داشت، برای نگاهبانی و ثبت فرهنگ کهن ایران انجام داد. یادکرد از خویشکاری‌های فرهنگی او یادآوری این نکته است که پایداری فرهنگ ایران وامدار کوشش‌های جانکاه و بسیار مردمان این آب‌وخاک بوده است. میرشکرایی یکی از فرزانگان ایران‌زمین بود که وام خود را به نیکی و درستی به سرزمینش ادا کرد.
گستره‌ی پژوهش‌های مردم‌شناسی زنده‌یاد میرشکرایی، بسیار بود. او درباره‌ی جشن‌ها و آیین‌های ایران، شاهنامه‌خوانی، پیشه‌های اجتماعی، آب و نقش آن در فرهنگ ایران و نمونه‌های دیگر که همگی برای شناخت فرهنگ مردم ایران کارساز و آگاهی‌بخش بودند، مطالعات بسیاری کرد و برآیند پژوهش‌هایش را منتشر کرد. اما چند پژوهش او درخور یادکردی جداگانه است.
میرشکرایی و ثبت جهانی نوروز
جان و دل میرشکرایی با نوروز پیوسته بود. او این جشن را فراتر آیینی همانند آیین‌های دیگر می‌دانست و نوروز را فرهنگی تمدن‌ساز برمی‌شمرد. میرشکرایی می‌گفت: «خاستگاه نوروز فلات ایران است و از این‌جا بود که این آیین به دیگر گستره‌های دیگر رفت و ماندگار شد». او حوزه‌ی فرهنگی ایران را بسیار گسترده می‌دید و باور داشت: «همه‌ی کشورهایی که در فلات ایران و همچنین کناره‌ی این فلات جای دارند، از دید خاستگاه طبیعی، کشورهای حوزه‌ی نوروز هستند. به عنوان نمونه بین‌النهرین و میان‌رودان اگر چه جزو فلات ایران نیست اما چون دامنه‌ی فلات ایران به‌شمار می‌رود، مجموعه کشورهای جهان ایرانی و نیز جهان نوروز هستند» (اعتمادآنلاین، دوم فروردین 1398).
شکرایی که در ثبت جهانی نوروز (هشتم مهرماه 1388) کوشش‌های ارزنده و بسیاری کرده بود و مسوول فراهم‌آوردن پرونده‌ی ثبت جهانی این آیین بود، زمانی که فرنشنین پژوهشکده‌ی مردم‌شناسی سازمان میراث فرهنگی بود، دل‌بستگی‌اش به نوروز را چنین بازگو می‌کرد: «جریان ثبت نوروز، مربوط به دل‌بستگی‌های قلبی و انگیزه‌های درونی‌ام است. از آن‌جایی که علاقه‌ی بسیار زیادی به نوروز و فضای برگزاری آن داشتم، از زمانی که وارد کار پژوهش در حوزه‌ی مردم‌شناسی شدم به این موضوع هم پرداختم. سال‌های پایانی دهه‌ی 60 که مسوولیت سازمان میراث فرهنگی به من داده شد، یکی از پروژه‌هایی که به صورت ملی و کشوری در برنامه گذاشتیم، پروژه نوروز بود»
پس از تصویب کنوانسیون میراث ناملموس یونسکو در سال 2003 میلادی، میرشکرایی پرونده‌ی ثبت جهانی میراث ناملموس نوروز را آماده کرد و برای یونسکو فرستاد. او فرنشین پژوهشکده‌ی مردم‌شناسی بود و ثبت جهانی نوروز را بایسته‌ترین کار خود و مجموعه‌ی همکارانش می‌دانست. میرشکرایی می‌گفت: «بیش از پنج هزاره از عمر نوروز می‌گذرد و با وجود این‌که در برخی دوره‌ها تلاش‌هایی برای جایگزین کردن نوروز با رویدادهای دیگر شد، اما همچنان نوروز در جایگاه خود به سبب ارزش‌هایی که هم از دید فرهنگی و هم از دید دل‌بستگی‌های مردم به این میراث ماندگار وجود داشت، به‌جا ماند. پس می‌توان گفت؛ نوروز خودش ماندگار است».
میرشکرایی نوروز را سبب‌ساز شادی و همبستگی می‌دانست و می‌گفت: «امروزه نوروز آیین بین‌المللی ایرانی است که سبب نشاط و شادابی و وحدت و از بین رفتن دلتنگی‌هاست. نوروز جشن آشتی است و امروزه کشورهایی که به دنبال صلح هستند باید آن را در نوروز که نماد و مظهر صلح است بیابند».
گستره‌ی پژوهش‌های میرشکرایی
میرشکرایی به زمینه‌هایی توجه داشت که بسیار نوآورانه (:خلاقانه) بود. یکی از آن موضوع‌ها «گل سرخ و تولید گلاب» بود. او در این باره جستاری سرشار از آگاهی‌های مردم‌شناختی نوشت و سپندینگی گل سرخ را در نزد ایرانیان، از دوران باستانی تا سده‌های کنونی، بررسی کرد و پیشینه‌ی گلاب‌گیری و کاربردهای گوناگون گلاب را با تکیه بر سرچشمه‌های کهن و جست‌وجوهای مردم‌شناسی آشکار ساخت.
میرشکرایی در زمینه‌ی آب و نقش آن در فرهنگ ایرانی نیز پژوهش‌های دامنه‌داری انجام داده بود. جستار او با عنوان «فرهنگ و آب» نمونه‌ای از بسیاری آگاهی‌های اوست. او همواره در صدد یافتن نشانه‌هایی بیش‌تر برای اهمیت آب در فرهنگ ایران بود.
درباره‌ی نمایش‌های مردمی (عامیانه‌ی) گیلان و مازندران نیز جستار خواندنی انتشار داد و درباره‌ی قالی‌بافی، شاهنامه‌خوانی، بازار در فرهنگ ایران و نیز درباره‌ی موزه‌ها، نوشته‌های پژوهشگرانه‌ای از خود به‌یادگار گذاشت. نگاه او به هر نشانه‌ای از فرهنگ مردمی تا بدان‌جا بود که جستاری درباره‌ی «سلمانی و نقش آن در روستای ولیان» نیز جستاری دامنه‌دار نوشت! ولیان روستایی در نزدیک کرج، در استان البرز است. میرشکرایی در ژرفای پیشه‌ی سلمانی‌های این روستا پژوهش کرده بود و آگاهی‌های به‌دست در این باره به‌دست داده بود که به‌راستی کلیدهایی برای شناخت فرهنگ گوشه‌ای از ایران است. او نقش اجتماعی سلمانی‌های روستای ولیان و کارهایی دیگری که آن‌ها افزون بر پیشه‌ی خود انجام می‌دهند، شناسانده بود. جستار او در این زمینه، در سال 1356 در مجله‌ی «فرهنگ‌شناسی و فرهنگ عامه» انتشار یافت. یک‌سال پیش از آن هم، جستاری خواندنی درباره‌ی شاهنامه‌خوانی در مجله‌ی «هنر و مردم» که از ماهنامه‌های مهم آن زمان بود، منتشر کرد و با دسته‌بندی شیوه‌ی سخن و آهنگ کلام نقالان، پژوهشی مردم‌شناختی انجام داد که نمونه است.
جستارهای پژوهشی زنده‌یاد میرشکرایی تازگی خود را از دست نخواهند داد و همواره سرچشمه‌ای مهم برای جویندگان حوزه‌ی مردم‌شناسی خواهند بود.
بزرگداشتی برای میرشکرایی
دل‌بستگی میرشکرایی به ایران و فرهنگ دیرپای آن بسیار بود. او استاد و دانشوری فرزانه بود که شناخت فرهنگ ایران را از دریچه‌ی آگاهی از فرهنگ زنده‌ی مردم می‌دید. پژوهش‌های او در زمینه‌ی مردم‌شناسی همه برای آن بود که راهی به ژرفای فرهنگ و تمدن ایران بیابد. او جشن‌های ایرانی (به‌ویژه نوروز و یلدا) را ژرفکاوانه برمی‌رسید و نشانه‌های آن را در نزد تبارهای ایرانی جست‌وجو می‌کرد. در دوم شهریورماه 1398 خورشیدی در یکی از «شب‌های بخارا» بود که به آن بخش از پژوهش‌های میرشکرایی باریک‌بینانه‌تر نگریسته شد و شماری از دانشوران گرد هم آمدند تا کوشش‌های او را پاس بدارند. در آن نشست سید محمد بهشتی، باجلان فرخی، احمد محيط طباطبايی، رسول وطن‌دوست، شبان میرشکرایی و علی دهباشی درباره‌ی میرشکرایی و کارنامه‌ی پُربار فرهنگی و مدیریتی او سخن گفتند.
سخنرانان آن نشست جایگاه ارج‌دار میرشکرایی را در انتشار کتاب‌های مردم‌شناسی در زمینه‌هایی چون نوروز، انسان و آب، موزه‌ها، استوره و آیین در فرهنگ ایران و نوشتن صدها جستار علمی، یادآور شدند و آن را کوششی در شناخت فرهنگ ایرانی دانستند.
میرشکرایی چنان جایگاهی در گستره‌ی مردم‌شناسی را از آن‌رو به‌دست آورد که به فرهنگ زنده و پویای جامعه توجه داشت و می‌کوشید که جلوه‌های گوناگون آن را مستندسازی کند.
یاد محمد میرشکرایی را گرام می‌داریم و کوشش‌های فرهنگی او را ارج می‌نهیم.
