شناسایی سنگنبشتهای در فارس که نوشتههای «ماه تیر» و «روز باد» بر آن نقش بسته است، سندی تازه از پیوند آیینهای تیرگان در ایران باستان به دست داد. یافتهای که میتواند در شناخت پیشینه تاریخی جشن تیرگان در دوره ساسانی، اهمیت ویژهای داشته باشد.

به گزارش امرداد، دکتر ابوالحسن اتابکی، باستانشناس و پژوهشگر تاریخ، از دستیابی به سنگنبشتهای کممانند از دوره ساسانی در استان فارس خبر داد که در متن کوتاه آن، نام دو زمان آیینی «ماه تیر» و «روز باد» در کنار یکدیگر آمده است؛ عبارتی که از شواهد مهم تاریخی در برگزاری و پیوند آیینهای جشن تیرگان در روزگار ساسانی حکایت دارد.
اتابکی با اشاره به اهمیت این یافته گفت: جشن تیرگان در روز تیر از ماه تیر برگزار میشده و در آیینهای کهن زرتشتی، روز دهم پس از آن، یعنی روز باد، با پایانبخشیدن به برخی مراسم این جشن همراه بوده است. یکی از شناختهشدهترین این آداب، بستن رشتهای آیینی به دست است که در میان زرتشتیان ایران با نام «تیر و باد» یا «تیر و واز» شناخته میشود.
این باستانشناس گفت: برپایهی روایت فارسی «هرمزدیار فرامرز»، موبدان در روز تیر از ماه تیر، نیرنگی (نوشتهای آیینی) مینوشتند و آن را به دست بهدینان میبستند تا در روز گوواد (باد) بگشایند و به آب بیندازند. این آیین با دور کردن بلاها و ناخوشیها پیوند داشته است. در گزارشهای زندهیادان «شاپور شهبازی» و «اردشیر آذرگشنسب» نیز از رشتهای متشکل از هفت نخ ابریشم رنگین و سیمی نازک یاد شده که در روزِ تیر (13 تیر زرتشتی -10 تیر خورشیدی) به مچ دست بسته میشد و در روزِ باد (22 تیر زرتشتی- 19 تیر خورشیدی)، آن را میگشودند و به باد یا آب روان میسپردند.

در برخی روایتهای مردمی، هنگام گشودن این رشته، آرزوها و خواستهها نیز با خواندن اشعاری آیینی بیان میشد:
«تیر برو، باد بیا
غم برو، شادی بیا
محنت برو، روزی بیا
خوشه مرواری بیا»
اتابکی یادآور شد: «آبپاشی» و «پاشیدن آب» بر یکدیگر، از دیگر آداب شناختهشده تیرگان بوده که با باران خواهی، فراوانی آب و آرزوی تندرستی پیوند داشته است. داستان «آرش کمانگیر» و پرتاب تیر برای تعیین مرز ایران و توران نیز از روایتهای برجستهای است که در روزگار معاصر جایگاه ویژهای در بازگویی این جشن یافته است. همچنین در برخی آداب زرتشتی کرمان و بم، نام «نخ تیرو» برای رشته آیینی این مناسبت در خاطرات و گزارشهای بومی برجای مانده است.
مجموع این روایتها نشان میدهد که تیرگان تنها جشنی برای شادمانی و سرور نبوده، بلکه مجموعهای از آیینهای در پیوند با آب، باد، بارانخواهی، دورکردن ناخوشیها و آرزوی تندرستی و فراوانی را در بر میگرفته است.
اما اهمیت سنگنوشتهی نویافته فارس در آن است که اکنون با یک سند باستان شناسی، سنگنوشته سنگی و میراثی مکتوب از روزگار ساسانی روبهرو هستیم که دیگر بر روایت های شفاهی تکیه ندارد. شاهدی که نام «ماه تیر» و «روز باد» و در عین حال یکی از «بزرگترین جشنهای ایران باستان» را در یک عبارت کوتاه به خط پهلوی کتابی از دوره ساسانی کنار هم قرار داده است.

به گزارش امرداد، خوانش و ترجمهای که دکتر اتابکی از این سنگنوشته ارائه کرده، چنین است:
BYRH TYL W YWM WʾT حرفنویسی
māh Tīr ud rōz Wād آوانویسی
ترجمه: «ماه تیر و روز باد»
این عبارت کوتاه، از منظر شناخت گاهشماری و آیینهای ایران باستان اهمیت ویژهای دارد و میتواند در بررسی پیشینه تاریخی پیوند میان جشن تیرگان و آیین روز باد، جایگاهی ارزشمند داشته باشد. کشف این سنگنوشته، افزون بر اهمیت آن در پژوهشهای کتیبهشناسی دوره ساسانی، دریچهای تازه به بررسی ریشههای تاریخی برخی از آیینهایی میگشاید که بازمانده آنها تا روزگار معاصر در میان زرتشتیان و مردم ایران حفظ شده است.
