بانو «خانمحاجب نیّرعظمی» (۱۳۶۱-۱۲۷۷)، از نخستین مترجمان زن معاصر ایران، در تیرماه ۱۲۷۷ زاده شد. پدرش مصطفیقلیخان قاجار دولّو حاجبالدوله (درگذشت حدود: ۱۳۰۲-۱۳۰۱) فراشباشی دربار مظفرالدینشاه و مادرش فصلبهارخانم ایرانالدوله (درگذشت: ۱۳۱۸) هنرمند و شاعر متخلص به «جنت» بود. او خود مینویسد: «از بدو طفولیت بنابه میل و أرادهی والدین محترمین خود که اراده و میل این خادمه نیز با نیات حسنهی ایشان موافق و مطابق بود به تحصیل السنه و علوم جدیدهی مغربزمین اشتیاق تمام داشتهام.» بنابراین، «آموزش در رشتههای گوناگون را نزد آموزگاران سرخانه فرا گرفت».
از کودکی بههمراه خانواده به دربار رفتوآمد داشت و علاقهای میان او و ناصرالدینمیرزا (درگذشت: ۱۳۵۸)، فرزند مظفرالدینشاه، شکل گرفت. در زمستان ۱۲۸۹، برای همکاری در گردآوری کمک مالی به سرمازدگان نامهای به زبان فرانسوی به یپرمخان نوشت و یپرمخان نامه را ترجمه و در روزنامهی ایران نو منتشر کرد.
او توانایی ادبی خود را در زبان فارسی، فرانسه و انگلیسی با خواندن و سرودن شعر افزایش داد و برای سرودههای «Carte de la Persi» و «My book» در سال۱۲۹۰ «به دریافت نشان مطلای علمی نائل شد.» سپس «مدارج تحصیلات خود را به وزارت معارف پیشنهاد نمود» و در بهمنماه همانسال «یک قطعه نشان نقرهی علمی شیرخورشید» دریافت کرد.
پس از یک سال، بههمراه خانواده برای درمان ایرانالدوله به فرانسه رفت و «وقت را غنیمت شمرد و به مطالعهی بعضی کتب مشغول گشت.» با مادموازل دارکور آشنا شد و همراه با خانواده در پاریس با ناصرالدینمیرزا دیدار کرد. پس از بازگشت، «مقدمات ازدواج عاشقانهی آن دو فراهم شد. حاجبالدوله برای گرفتن اجازه به دیدار احمدشاه رفت اما از علاقهی وی به دخترش بیخبر بود. احمدشاه سن کم آنها را بهانه کرد و عروسی را به پس از مهمانیای که ترتیب داده بود موکول کرد». در مهمانی، «از خانمحاجب خواست که جملاتی را از کتابی فرانسوی ترجمه کند.» او پاسخ داد: «نمیفهمم و معنی آن را نمیدانم» و «ترجمه نکردن» را همچون ابزاری برای «ایستادگی» در برابر قدرت برگزید. هرچند بعد پس از آن، «ازدواج او و ناصرالدینمیرزا بههم خورد».
آنچه در بالا آمده است بخشی از نوشتاریست با عنوان «بانویی پیشگام در ترجمهی ادب و اندیشه» به قلم دکتر مریم سعیدی، که در تازهترین شمارهی امرداد چاپ شده است.
متن کامل این نوشتار را در رویهی ششم (تاریخ و باستانشناسی) شمارهی 486 امرداد بخوانید.
«امرداد» شمارهی 486 از شنبه 2 تیرماه 1403 خورشیدی، در روزنامهفروشیها و نمایندگیهای امرداد در دسترس خوانندگان قرار گرفت.
خوانندگان میتوانند برای دسترسی به هفتهنامهی امرداد افزونبر نمایندگیها و روزنامهفروشیها از راههای زیر نیز بهره ببرند.
فروش اینترنتی فایل پیدیاف شمارهی 486 هفتهنامه امرداد
فروش اینترنتی نسخهی چاپی شمارهی 486 امرداد
اشتراک ایمیلی هفتهنامهی امرداد
