علیرضا خزایی، دانشآموختهی کارشناسی تاریخ دانشگاه تهران (1399-1403) و دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایرانباستان، از نوادگان پسری نجفقلیمیرزا والی پسر سوم حسینعلیمیرزا فرمانفرماست که در میان اهل تاریخ به «خزاییِ قاجار» و «خزاییِ فرمانفرمای قاجار» هم اشتهار دارد، هرچند خود شناحته شدن با نام اصلی «علیرضا خزایی» را بیش از دیگر نامها میپسندد.
از نمونه نوشتهها و تصحیحات او میتوان «بررسی و خوانش شرححال خودنوشتِ امیراسماعیلمیرزا معزالدوله در عصر ناصری»، تصحیح «رموزالسیاحه» نوشتهی نجفقلیمیرزا والی (در دست انتشار)، تصحیح دوبارهی «سفرنامه رضاقلیمیرزا نایبالایاله» (در دست انتشار) و برخی اسناد عبدالصمدمیرزا عزالدوله (در دست انجام) را برشمرد. او همچنین کتابی با عنوان «الواح میخی و طُرُق نگاشتن تاریخ» از مارک فَندِمیروپ را به فارسی برگردانده که در دست انتشار است و اثر مهمی در زمینهی روش پژوهش در تاریخ باستان به شمار میرود.
جناب خزایی لطفا در آغاز گفتوگو در شناخت حسینعلیمیرزا فرمانفرما سخنی داشته باشید و سپس به این نکته بپردازیم که چرا شناخت فرمانفرما برای ما اهمیت دارد؟
حسینعلیمیرزا فرمانفرما، پسر پنجم فتحعلیشاه قاجار است که از بطن بدرجهانخانم عرب عامری، دختر محمدجعفرخان عرب عامری در روز پنجشنبه 12 ذیالحجه 1203 در روستای نوا از توابع لاریجان زاده شد. مشهور است که آقامحمدخان قاجار، سه تن از پسران فتحعلیشاه قاجار را به سرپرستی گرفت و آنها را به حرمسرای خود فرستاد که عبارتند از عباسمیرزا نایبالسلطنه، محمدعلیمیرزا دولتشاه و حسینعلیمیرزا فرمانفرما. همچنین از گزارشهای تاریخ عضدی است که مهدعلیای بزرگ، مادر فتحعلیشاه قاجار، از میان همهی فرزندان خاقان، حسینعلیمیرزا فرمانفرما را به فرزندی نگاه داشته است و حتی وصیت نمودهاند که همانند نام آقامحمدخان قاجار که به پسر ارشد عباسمیرزا نایبالسلطنه رسید، نام من نیز به دختر ارشد حسینعلیمیرزا فرمانفرما برسد و این دختر را آسیه خانم نام نهادند و سپس به «اُمالخاقان» ملقب گردید و به ازدواج میرزا ابوالحسنخان مجتهد فسایی درآمد. همچنین فرمانفرما به واسطهی ازدواجهای پُرشمار خودش و فرزندانش با خاندانهای مهم منطقهی فارس و دیگر ایالات و ولایات، پایگاه اجتماعی قدرتمند و شبکهای از روابط تاثیرگذار را فراهم آورده بود که بر وضعیت ایالت فارس و اقدامات فرمانفرما در جریان بحران جانشینی فتحعلیشاه قاجار و حتی رخدادهای دهههای سپسین ایالت فارس نیز تاثیر داشت.
از سویی، حسینعلیمیرزا فرمانفرما یکی از پسران ارشد فتحعلیشاه است که از سالهای جوانی به حکومت مناطق گوناگون برگزیده شد. فرمانفرما در سال 1214 ه.ق، زمانیکه تنها 11 سال سن داشت با پیشکاری چراغعلیخان قوریسالباشی، وزارت نصراللهخان نوری و غلام پیشخدمتی محمدزکی خان نوری (برادران میرزا اسداللهخان وزیرلشکر) و همراهی یک هزار تفنگچی نوری به سرکردگی شکراللهخان نوری، پسر میرزا اسداللهخان وزیرلشکر، که پسانتر هم یکی از دختران حسینعلیمیرزا فرمانفرما را به همسری گرفت و گروهی دیگر از اعیان و رجال دولتی، به حکومت فارس مامور شد و تا سال 1250 ه.ق، به گونهی بلاعزل در آن جایگاه بود.
آنچه در بالا آمده است بخشی از گفتوگوی فرشید ابراهیمی با علیرضا خزایی، پیرامون چهرهی تاریخی حسینعلیمیرزا فرمانفرما است که با عنوان «در سایه پدر و برادران»، در تازهترین شمارهی امرداد چاپ شده است.
متن کامل این نوشتار را در رویهی ششم (تاریخ و باستانشناسی) شماره 488 امرداد بخوانید.
«امرداد» شمارهی 488 از چهارشنبه، 10 امردادماه 1403 خورشیدی، در روزنامهفروشیها و نمایندگیهای امرداد در دسترس خوانندگان قرار گرفت.
خوانندگان میتوانند برای دسترسی به هفتهنامهی امرداد افزونبر نمایندگیها و روزنامهفروشیها از راههای زیر نیز بهره ببرند.
فروش اینترنتی فایل پیدیاف شمارهی 488 هفتهنامه امرداد
فروش اینترنتی نسخهی چاپی شمارهی 488 امرداد
اشتراک ایمیلی هفتهنامهی امرداد
