فرزانه گشتاسب در سخنان خود کتایون مزداپور را بانویی نامید که بهدرستی نجاتبخش دستنویسهای ایرانی اوستا است.
نشست دوازدهم از سلسله نشستهای دوستانه با پژوهشگران جهان باستان، با عنوان «از قیلوقال تا مدرسه»، به زندگی، کارنامه و زمانه دکتر کتایون مزداپور پرداخته شده است. دکتر فرزانه گشتاسب، متخصص فرهنگ و زبانهای باستانی و عضو هیاتعلمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در این نشست در کنار دیگر سخنرانان، در سخنرانی خود چنین گفت:
خدمات دکتر مزداپور به فرهنگ ایران بسیار زیاد است، یک فهرست بسیار طولانی، یکعمر خدمت به فرهنگ ایران که بخش مهمی از آن تدریس و پرورش دانشجو و تربیت محقق هست.
من به سه حوزه از کارهای دکتر مزداپور اشاره میکنم: زبان پهلوی، فرهنگ و گویش زردشتیان ایران، نسخهشناسی و دستنویسهای اوستا، همچنین به این فهرست میتوان موارد بسیار دیگری را نیز اضافه کرد، مانند پژوهشهای وی درباره شاهنامه، اساطیر ایران، فقه و حقوق ایران باستان و…
دکتر گشتاسب در ادامه افزود، در پژوهشهای ایشان درباره زبان پهلوی آوانویسی، ترجمه و تحقیق چند کتاب مهم پهلوی مانند شایستنشایست (بررسی دستنویس م. او ۲۹) ارداویرافنامه و تعدادی متن کوتاه و بلند یعنی ائوگمدئچا، سور سخن و داروی خرسندی به چشم میخورد، همچنین کار روی چند متن مهم و دشوار دیگر پهلوی را نیز تقریبا به پایان بردهاند که هنوز منتشرنشده است.
فرزانه گشتاسب در ادامه افزود، حاصل پژوهشهای دکتر مزداپور درباره زبان پهلوی دو کتاب مهم بوده است: واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی – پهلوی آسان که درسنامهای برای آموزش خط و زبان پهلوی به نوآموزان این زبان است.
وی ادامه داد: میدانیم راه یافتن به سنت زرتشتی بدون متنهای پهلوی ممکن نیست و برعکس بدون آشنایی با سنت زرتشتی نمیتوان در خواندن متون پهلوی پیشرفت کرد. آثار پهلوی دکتر مزداپور این ویژگی مهم را دارد که در خدمت آشنایی با سنت زرتشتی است و ایشان با تعلیقات محققانه خود در این متون دسترسی به سنت زرتشتی را برای خواننده و محقق آسان میکند.
حوزه دیگر پژوهشهای دکتر مزداپور، فرهنگ و گویش زرتشتیان ایران است. در بین محققان ایرانی کسی نیست که بهاندازه دکتر مزداپور درباره آدابورسوم زرتشتیان ایران و گویش بهدینان یزد تحقیق و پژوهش کرده باشد. در تمام کتابهای ایشان جزییات بسیاری را درباره آیینها و آدابورسوم زرتشتیان ایران میتوان یافت. تعلیقات شایستنشایست و دو کتاب زرتشتیان (نشر دفتر پژوهشهای فرهنگی) و نیز ادیان و مذاهب در ایران باستان از این جملهاند.
سخنران در ادامه افزود، مقالهای که به زبان آلمانی منتشرشده و به فارسی با عنوان «تداوم آداب کهن در رسمهای معاصر زرتشتیان در ایران» ترجمهشده است، از معدود مقالاتی است که درباره آیینهای زرتشتی در مجلات اروپایی منتشرشده و خیلی گسترده و درعینحال موجز به تحول آدابورسوم زرتشتیان در دوره معاصر میپردازد و دارای جزییات بسیار است.
کتاب گویش بهدینان یزد در پنج جلد از آثار بسیار مهم و ارزشمند دکتر مزداپور است، اثری که بهتنهایی میتواند دستاورد یکعمر یک پژوهشگر باشد. ویژگی مهم این کتاب این است که مثالهایی که برای هر واژه آورده شده است، گنجینه بزرگی از آدابورسوم و فولکلور و باورهای زرتشتی است. خود من یکبار جلد اول و دوم را فقط با تمرکز بر اطلاعاتی که درباره آدابورسوم و آیینها و ضربالمثلها و اصطلاحات زرتشتی در آن آمده است، خواندم و مطالبی که در این حوزه در این کتاب است، بسیار ناب و شگفت است.
دکتر فرزانه گشتاسب درباره حوزه دیگر پژوهشهای دکتر مزداپور به نسخهشناسی و نسخههای اوستا اشاره کرد.
وی افزود، دکتر مزداپور در سال 1387 مقالهای را با عنوان «چند دستنویس نویافته اوستا» در مجله ایران باستان منتشر کردند. پروفسور کانترا همراه با دانشجوی خویش، تولدو، در آن زمان روی نسخههای وندیداد کار میکردند و به این نتیجه رسیده بودند که اوستای گلدنر به یک بازنگری اساسی نیاز دارد.
دکتر مزداپور در آن سالها چند دستنویس را هم چاپ کرده بودند که عبارتند از:
خردهاوستا به خط ملا بهروز در تاریخ ۱۲۲۶ یزدگردی برابر با ۱۲۷۳ هجری قمری در کرمان به کتابت در آمده است و از سوی پژوهشگاه میراث فرهنگی منتشرشده است.
دستنویس دیگر، یشت وسفرد (یسنا و ویسپرد) و نام کاتب و تاریخ بر آن نیست. این دو از کتابخانه ارباب جمشید سروش سروشیان بود؛ که از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشرشده است.
سومین دستنویس که یکی از قدیمیترین یا یکی از قدیمیترین نسخههای اوستای جهان و مورخ ۹۷۶ یزدگردی است. نویسنده آن مویدی از کرمان است به نام فریدون مرزبان و این وندیداد را که همراه با یسنا و ویسپرد است در شرفآباد یزد به یادبود موبد جوان ناکامی به نام جمشید مرزبان ویراف نوشته است.
فرزانه گشتاسب در ادامه سخنان افزود، کتایون مزداپور همچنین در سال ۱۳۸۵ بنیاد دستنوشتههای کهن را به ثبت رساندند. محمدرضا محمدی مدیرعامل و دکتر کتایون مزداپور فرنشین هیاتمدیره این بنیاد بودند و تعدادی از ایرانیان فعال و علاقهمند و چند تن از همکیشان در این بنیاد عضویت داشتند. شادروان موبد مهربان فیروزگری نیز عضو افتخاری این بنیاد بود.
پروفسور کانترا سال 2010 مقاله دکتر مزداپور(چند دستنویس نویافته اوستا) را میخواند و بهاینترتیب مسیر و فصل جدیدی در کارشان باز میشود و آن جستجو و پیدا کردن نسخههای ایرانی اوستا بود.
دکتر گشتاسب در ادامه افزود، مسلما کسی که در مرکز این جریان قرار داشت خود دکتر مزداپور بود که با کمک دوستان و دانشجویان و همکیشان زرتشتی کمک کردند امروز دهها نسخه اوستا از وضعیت بسیار نامناسب نابودی نجات پیدا کنند، اسکن شوند و به کتابخانهها سپرده شوند که میتوان به کتابخانه مجلس، کتابخانه دانشگاه تهران، کتابخانه یگانگی، کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه و موزه ملی ملک اشاره کرد.
پروژه دیجیتالسازی این نسخهها را از همان سالها پروفسور کانترا آغاز کرد و سال 2016 که کانترا از سالامانکا به برلین رفت به پروژه CAB (مجموعه متون اوستایی برلین) گسترش پیدا کرد.
فرزانه گشتاسب در ادامه به این نکته اشاره کرد که دکتر مزداپور را بهدرستی باید بانوی نجاتبخش دستنویسها ایرانی اوستا دانست. همین برای دکتر مزداپور کافی بود اینکه ببینند این میراث کهن و دستنوشتههای ارزشمند و درخطر نابودی، درجایی امن آرام گرفتهاند.
چیزی که برای من بسیار الهامبخش است و از کتایون مزداپور آموختم این است و همیشه سعی میکنم مثل یک لوح جلوی چشمم باشد این است که خودِ کار مهم است نه اسمورسم من.
سال 2018 که پروفسور کانترا به ایران آمده بودند به کوشش دکتر مزداپور بزرگداشتی در دانشگاه تهران برای پروفسور کانترا گرفته شد و یک شماره مجله فروهر هم برای بزرگداشت کارهای کانترا به ایشان اختصاص یافت.
وی افزود، دکتر مزداپور هر جا صحبتی داشت و مقالهای نوشت، از تمام افرادی که حتا یک کمک کوچک به نجات دستنویسها کردند یادکرده است. همیشه بااینکه خودش در مرکز این کارها و پژوهشها بود، اما وظیفهای که برای خودش تعریف کرده بود این بود که قلمش و کارش در وقف به سرانجام رسیدن کار و بزرگداشت کمکها و تلاشهای کسانی باشد که در انجام کار کمک رساندهاند.
این نشست با سخنرانی فرزانه گشتاسب، نادیا حاجیپور و حمیدرضا دالوند به دبیری آرزو رسولی (طالقانی) ساعت 19 روز یکشنبه 16 شهریور 1404 برگزار شد.
