کاریز (:قنات) نبادان از کهنترین و ارزشمندترین کاریزهای ایرانزمین است و مادرچاه آن هنوز زنده است. کنشگران میراث طبیعی و فرهنگی بر بایستگی زندهکردن بیدرنگ (:فوری) این کاریز و بازگرداندن آب به مسیر اصلی آن پافشاری دارند و این پافشاری مدنی خردمندانه و برپایهی نگاهی دوستدار انسان و میراث طبیعی و فرهنگی است.
در روزهای ۲۷ و ۲۸ مهرماه 1404 خورشیدی، احمدرضا وکیلیان و هومن سالاریان از هموندان گروه زیستبوم انجمن «افراز» با آرمان بررسی چگونگی حال کاریز تاریخی نبادان، دیدار از سرو کهنسال ابرکوه و بررسی دیگر سرمایههای طبیعی و فرهنگی، سفری به ابرکوه انجام داشتند.
اعضای گروه در دژ تاریخی تیزک (Tizok) که به دوران قاجار بازمیگردد اقامت داشتند و از کاریز کهن تیزک نیز دیدار کردند. به گفتهی اهالی از جمله آقای امیدپناه از دغدغهمندان زیستبوم و میراث فرهنگی، این کاریز تا نزدیک 20 سال پیش آب داشته است و از آن بهدرستی بهرهبرداری میشده ولی پس از ایجاد چاهی ژرف در نزدیکی آن، خشک شده است؛ رخدادی که دشواریهای بسیاری برای مردم، بهویژه در زمینه آب، پدید آورده است.
دیدار از کاریز نبادان
در ادامه، گروه از کاریز باستانی نبادان بازدید کرد؛ کاریزی که به گفتهی پژوهشگران از کهنترین قناتهای ایران است و در گذشته یگانه منبع آبیاری سرو ابرکوه به شمار میرفته است. بررسیهای میدانی و گزارشهای اهالی نشان داد اگرچه آب در مادرچاه همچنان وجود دارد، اما آبراه کاریز پس از زدن چاه خشکانده شده است و امروزه آب از راه لولهکشی به زمینهای کشاورزی منتقل میشود. کارشناسان هشدار میدهند تداوم این روند میتواند به ساختار کاریز آسیب زده و پایداری سرو ابرکوه را تهدید کند.
پهنه پیرامون سرو ابرکوه هنگام بازدید، به دلیل کارهای عمرانی، برای بازه زمانی یک هفته بسته بود. با این همه، یادآوری این نکته بایسته است که شادابی و تداوم زیست هزارساله این سرو، وابسته به جریان پایدار آب کاریز نبادان است و نه آبیاری دستی و انسانساز. هرگونه دگرگونی در این الگوی پایدار سنتی میتواند در درازمدت موجب آسیب جدی و نیز خشکشدن این میراث ارزشمند تاریخی ایران زمین شود.
بیان کارشناسی: هشدار ویژه در مورد برداشت مستقیم از مادرچاه
به گفتهی کارشناسان آب و قنات، برداشت مستقیم آب از مادرچاه و نادیدهگرفتن مسیر سنتی قنات، ساختار چندین هزار سالهی آن را با خطر جدی روبهرو میکند. قناتها بر پایه هماهنگی طبیعی سفرههای زیرزمینی و جریان آرام و پیوستهی آب ساخته شدهاند. پمپاژ مستقیم آب از مادرچاه سبب افت ناگهانی آب زیرزمینی، خشکشدن دیوارهها و در نهایت فروپاشی یا بندآمدن (:انسداد) مسیر کاریز میشود. تجربههای مشابه در جایجای ایران نشان داده است که چنین کارهایی گاه در مدت کوتاهی به خشکی کامل مادرچاه و نابودی کاریزهای تاریخی انجامیده است.
از اینرو، پایبندی به شیوه سنتی انتقال آب در قنات نبادان نهتنها برای پاسداری از این میراث چند هزارساله بسیار ارزشمند است، بلکه در پایداری بومشناختی سرو ابرکوه نیز نقش بنیادین دارد.
نتیجه گیری پایانی
گروه زیستبوم انجمن «افراز» و کنشگران بومی و زیست بوم بر اهمیت والای بازگرداندن آب به مسیر تاریخی کاریز نبادان و زنده کردن سامانه (:نظام) سنتی و پایدار آبیاری، پافشاری دارند. هرگونه دیرکرد در این کار میتواند افزونبر آسیبرسانی جبرانناپذیر به این کاریز کهن، زندگی سرو افسانهای ابرکوه را نیز با تهدید روبهرو سازد. تجربههای گذشته نشان میدهد که دستکاری در ساختار قناتها و دگرگونی در مسیر طبیعی آب، پیامدهای سنگینی به همراه داشته است.
شهرستان ابرکوه در سالهای نهچندان دور، دارای دهها کاریز زنده و پرآب بوده است؛ کاریزهایی که بیشترشان بر اثر خشکسالی و نیز گزینشهای نادرست از کار افتادند و خشک شدند.
با آنکه کاریز نبادان همچنان زنده است، در ماههای گذشته چند تن از مسوولان استان یزد و شهرستان ابرکوه، خبر از خشکشدن آن دادهاند. بدین وسیله توجیهی برای ادامه ساختوسازهای طرحهای عمرانی و مسکن مهر در پهنه (حریم) کاریز ایجاد میشود.
کاریز نبادان از مهمترین کاریزهای ایران بهشمار میرود و شگفتآور است که نام آن در فهرست میراث جهانی افزوده نشده است. در این زمینه شایسته است وزارت میراث فرهنگی هرچه زودتر برای ثبت جهانی این میراث ارزشمند اقدام کند. افزونبر این، بایسته است که بازسازی و لایروبی کاریز نبادان و دیگر کاریزهای ابرکوه در دستور کار دولت قرار گیرد.
* احمدرضا وکیلیان، هموند کارگروه زیستبوم انجمن افراز
فرتور رسیده است.
6744
