از شناسایی دستافزارهای سنگی با دیرینگیای نزدیک به 40 هزار سال تا کشف نشانههای شهرنشینی، بازرگانی سازمانیافته و آثار همپیوند با خط و نگارش؛ جیرفت از مهمترین گسترههای باستانشناختی ایران است که بخشی بزرگ از تاریخ آن همچنان ناشناخته مانده است. بااین همه، کاوشهای کنارصندل پساز درنگهای بسیار همچنان با دشواری برآوردن (:تامین) اعتبار روبهروست و فصل تازه کاوشها نیز به سرانجام نرسیده است.

به گزارش تارنمای خبری پیام ما، تمدن جیرفت از گسترههای مهم باستانشناختی ایران برای بازخوانی پیشینهی تمدنی این سرزمین است؛ به باور کارشناسان، کاوشهای گستردهتر در این تمدن چهبسا گوشههای تازهای از تاریخ ایران را پیشاز شکلگیری فرمانرواییهای مادها و هخامنشیان آشکار کند.
اکنون کنارصندل چشمبهراه کارهای بایسته و پایهای برای ثبت جهانی است؛ چنین کارهایی باید مدتها پیش آغاز میشد، اما این تمدن چندهزارساله با بیتوجهی نهادهای همپیوند روبهرو شده است.
کاوشهای باستانشناسی در جیرفت، بهویژه گستره کنارصندل، این پهنه را به کانونی مهم در پژوهشهای تمدنی در جنوبخاوری ایران تبدیل کرده است. یافتههای بهدستآمده از این گستره میتوانند بخشهایی از تاریخ ناشناختهی هازمانهای باستانی را آشکار و در بازخوانی روایت تاریخ تمدن بشری نقش بازی کنند. کنارصندل با برخورداری از نشانهها و آثار ارزشمند، بستری برای پژوهش نظاممند ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی هازمانهای باستانی فراهم میکند؛ شناخت چنین توانایی، همچنان به پیوستگی کاوشها و پژوهشهای باستانشناختی وابسته است.
وعدههای سرخرمن
«سالهاست وعدهی ثبت جهانی کُنارصندل بازگو میشود، اما نباید این موضوع به گفتن شعار و وعده محدود بماند و بایسته است کارهای اجرایی برای تحقق آن انجام شود». اینها گفتهی «دادخدا سالاری»، رییسکل دادگستری استان کرمان است که در بزرگداشت یوسف مجیدزاده، باستانشناس درگذشتهی کشورمان گفته است.
او با انتقاد از تکرار وعدههای انجام نشده دربارهی ثبت جهانی گستره باستانی کنارصندل، بر بایستگی انجام کارهای عملی برای ثبت جهانی تمدن جیرفت پافشاری کرد و گفت: «سالهاست وعده ثبت جهانی تمدن جیرفت تکرار میشود، اما این پرسش همچنان بهجا است که این وعده چه زمانی به نتیجه خواهد رسید؟».
سالاری که در دههی هشتاد مسوولیت دادستانی جیرفت را بر دوش داشت، در کنار دکتر مجیدزاده، سرپرست گروه کاوشهای باستانشناسی کنارصندل، در رودررویی با قاچاق آثار تاریخی نقشی اثرگذار داشت.
مخالفتها با کاوشهای باستانشناسی در جیرفت
«محمدرضا میری»، استاد باستانشناسی، میگوید: «زمانی که برای کاوش به جیرفت رفتیم، متوجه شدیم که بخشی از آثار در انبار دادستانی انقلاب جیرفت نگهداری میشد. وقتی مجیدزاده با این آثار روبهرو شد، بهشدت شگفتزده و هیجانزده شد. او پیشتر بر این باور بود که باید برای یافتن نشانههای تمدنی کهن در گسترهی کرمان جستوجو کرد و اکنون با آثاری روبهرو شده بود که میتوانستند درستی آن دیدگاه را نشان دهند. آثار بهدستآمده نشان میدادند که گستره جیرفت از بستر تاریخی و تمدنی بسیار مهمی برخوردار است؛ بستری که تا آن زمان بهدرستی شناخته نشده بود».
او میافزاید: «پساز این رویداد، زمینه برای کاوشهای باستانشناسی نظاممند فراهم شد. اهمیت موضوع زمانی بیشتر آشکار شد که شمار زیادی از آثار بهدست آمده از حفاریهای غیرمجاز، از راه قاچاقچیان از کشور خارج و در نقاط گوناگون جهان پراکنده شدهاند. در این میان، برخی از کشاورزان بومی که آثار را از زیر خاک بیرون میآوردند، آنها را به واسطهها و خریداران میفروختند. با توجه به پراکندگی آثار در بازارهای جهانی، این نگرانی بود که در آینده، کارشناسان هنر و آثار باستانی در کشورهای دیگر درباره خاستگاه این اشیا چیزی نگویند و آنها را به تمدنهای دیگری نسبت دهند. از همین رو، تصمیم گرفتیم کتابی منتشر کنیم تا با شناساندن و مستندسازی این آثار، وابستگی آنها به ایران را روشن کنیم».
میری میگوید: «این کتاب در زمانی نزدیک به یک ماه تا 40 روز به زبانهای فارسی و فرانسوی آماده و منتشر شد. سپس، در همایشی با موضوع پیوندهای فرهنگی ایران و آسیای مرکزی از آن رونمایی کردیم. کتاب در همان همایش با استقبال روبهرو شد و نسخههای آن به فروش رفت. همچنین از راه ایمیل و پیوند با دو مجله خارجی، تلاش کردیم پژوهشگران و دانشگاههای کشورهای دیگر را با این آثار آشنا کنیم. این کارها به گسترش شناخت جهانی از تمدن جیرفت کمک کرد و زمینه را برای توجه بیشتر پژوهشگران و برگزاری همایشهای علمی درباره این تمدن فراهم آورد. در آن زمان، برخی از چهرههای محلی، مانند امام جمعه جیرفت و نماینده مجلس، دربارهی چگونگی شناساندن این تمدن موضعگیریهایی داشتند.
او پافشاری میکند که تمدن جیرفت در گسترهای نزدیک به 400 کیلومتر در امتداد رود هلیلرود و در پیوند با گسترهها و کارگاههای گوناگون شکل گرفته بود. بااین همه، در شناساندن این تمدن کمکاری شد و اهمیت آن را کمتر از آنچه بود، نشان دادند. باید گستره و اهمیت این تمدن را به رسمیت میشناختند، اما این موضوع به مذاق برخی از مسوولان محلی خوش نیامد و مخالفتها به کارشکنی در کارهای مجیدزاده انجامید؛ تا جایی که ادامه کار برای او دشوار شد.
آثاری از دوران پارینهسنگی
«نادر علیدادیسلیمانی»، باستانشناسی که سالها گستره جیرفت را پژوهش کرده است، میگوید: «آثار بهدستآمده از دوره پارینهسنگی میانی، از شمار دستافزارهای سنگی با دیرینگی نزدیک به 40 هزار سال، نشان میدهد که انسان از دیرباز، در پیرامون دشت اسفندقه، دشت جیرفت و باختر باتلاق جازموریان، در گستره شهرستان قلعهگنج، حضور داشته است».
علیدادیسلیمانی با اشاره به نقش هلیلرود در شکلگیری سکونتگاههای انسانی در گستره جیرفت پافشاری میکند: «در مسیر این رود، دشتهای حاصلخیز بسیاری جای دارند؛ مانند دشت جیرفت، رودبار، اسفندقه و ارزوییه در بخش باختری این حوضه و دشتهای کهنوج، رودبار، منوجان و قلعهگنج در بخشهای جنوبیتر. همین ویژگیهای جغرافیایی سبب شده است انسان از نزدیک به 40 هزار سال پیش این گستره را برای سکونت برگزیند.
این شواهد نشان میدهد که پیشینهی سکونت انسانی در گستره جیرفت و حوضهی هلیلرود به دورههای بسیار کهن بازمیگردد. سیدمنصور سیدسجادی، باستانشناس و سرپرست فصل اخیر کاوشهای کنارصندل نیز، پیشتر با اشاره به بررسیهای خود در این گستره گفته است که در سال 1363، چهلودو گستره پیشاز تاریخ را در پیرامون هلیلرود شناسایی کرده است. زندگی در این دشت از زمان باشندگی انسان تاکنون ادامه یافته و وقفهای در پیوستگی سکونت در آن دیده نشده است.
از روستانشینی تا شکلگیری شهر
جیرفت تنها به سبب دیرینگی سکونت انسانی اهمیت ندارد؛ نشانههای باستانشناختی نشان میدهد که این گستره در دورهای از تاریخ، شاهد شکلگیری هازمانهای پیچیده و گذار از به شهرنشینی بوده است.
علیدادیسلیمانی با اشاره به یافتههای باستانشناسی در بستر هلیلرود میگوید: «هلیلرود در درازای تاریخ هم زاینده تمدنها بوده و هم در نمونههایی، به ازمیانرفتن آنها انجامیده است. در بستر این رودخانه که از رسوبات رودخانهای پر شده است، کاوشهایی انجام دادیم و به فرهنگی دست یافتیم که به پیش از دوره شهرنشینی و هزاره چهارم پیشاز میلاد وابستگی دارد. این دوره را دوره روستانشینی مینامیم.
او میافزاید: «پژوهشها، کاوشها و بررسیهای باستانشناختی در گستره جیرفت نشان داده است که سکونتگاههای روستانشین در پایان هزاره چهارم پیشاز میلاد و آغاز هزاره سوم، به سطحی از فرهنگ و تمدن رسیدهاند که شهرنشینی در آنها شکل گرفته است. این دگرگونی از مهمترین مراحل تاریخی گستره جیرفت بهشمار میرود و بررسی آن میتواند آگاهیهای ارزشمندی درباره روند شکلگیری نخستین شهرها در این بخش از ایران ارائه کند.
نشانههای شهرنشینی و بازرگانی در کنارصندل
از مباحث مهم در پژوهشهای باستانشناسی جیرفت، بررسی ویژگیهایی است که کنارصندل را در شمار گسترههای شهرنشینی کهن قرار میدهد. از دید باستانشناسی، برای شناسایی یک سکونتگاه بهعنوان شهر، نشانههایی مانند ساختار حکومتی، امنیت، تقسیم کار و تجارت سازمانیافته اهمیت دارد.
بررسیهای انجامشده در کنارصندل تاکنون به شناسایی نشانههایی از وجود مرکز بزرگ فرمانروایی در بخش مرکزی شهر باستانی انجامیده است. همچنین، کارگاههای صنعتی و فضاهای مهرازی گستردهای در پیرامون آن شناسایی شدهاند.
علیدادیسلیمانی با اشاره به نشانههای تجارت در این گستره میگوید: «در کنارصندل، مهرها و اثر مهرهایی به دست آمده است که از وجود تجارت سازمانیافته در این شهر خبر میدهند. این یافتهها نشان میدهد که کارهای اقتصادی در این سکونتگاه از ساختار و نظمی برخوردار بوده و دادوستدهایی تجاری در آن اهمیت داشته است.
از دیگر یافتههای مهم کنارصندل، لوحهای آجری است که در جریان کاوشهای باستانشناسی کشف شدهاند. این آثار از شمار یافتههای درخور نگرش این گستره به شمار میروند و در شناخت نظام ارتباطی و نگارشی ساکنان آن اهمیت دارند.
این باستانشناس درباره اهمیت این یافتهها بیان میکند: «در جریان کاوشها به الواح آجری دست پیدا کردیم که از نمونههای بسیار کهن همپیوند با خط و نگارشاند. نمونههایی از این نوع الواح در شوش و همچنین بینالنهرین، در جنوب عراق امروزی نیز، پیدا شده است. هرچند این لوحها هنوز رمزگشایی نشدهاند، وجود آنها نشان میدهد که مردمان شهرنشین این تمدن از نظامی برای ثبت و نگارش برخوردار بودهاند».
جامعهای برخوردار از ثروت و مهارت هنری
یافتههای کنارصندل تنها به نشانههای مهرازی، تجارت و نگارش محدود نمیشود. آثار بهدستآمده از این گستره، آگاهیهایی درباره وضعیت اقتصادی و تواناییهای هنری باشندگان آن نیز در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
علیدادیسلیمانی با اشاره به اشیای ساختهشده از سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی میگوید: «در جریان کاوشهای باستانشناسی دریافتیم که مردم این گستره با استفاده از سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، آثار هنری بسیار زیبایی تولید میکردهاند. این یافتهها در کنار دیگر نشانههای باستانشناختی، تصویری از جامعهای برخوردار از توان اقتصادی و مهارتهای هنری ارایه میکند».
او پافشاری میکند: «نشانههای گوناگونی نشان میدهد که تمدن جیرفت جامعهای ثروتمند بوده است و مردمان آن از سطحی از رفاه، آرامش و آسایش برخوردار بودهاند. گوناگونی آثار هنری و اشیای ساختهشده از مواد ارزشمند، در کنار نشانههای همپیوند با تجارت و ساختارهای شهری، اهمیت این گستره را در پژوهشهای مربوط به تمدنهای کهن دوچندان میکند».
تمدنی که هنوز به کاوشهای گسترده نیاز دارد
باوجود یافتههای ارزشمند دو دههی گذشته، آنچه تاکنون از کنارصندل و دیگر گسترههای باستانی جیرفت شناخته شده است، تنها بخشی اندک از آگاهیهای موجود درباره این گستره است. به باور باستانشناسان، شناخت باریکبینانهتر این تمدن به کاوشهای پیوسته، هدفمند و برخورداری از پشتوانه مالی و کارشناسی نیاز دارد.
سیدمنصور سیدسجادی، سرپرست فصل گذشتهی کاوشهای کنارصندل، پیشتر بازگو کرده است که شناخت کامل این گستره به نزدیک به 20 سال کاوش پیوسته، منسجم و هدفمند نیاز دارد. این زمان نیز تنها برای شناخت کنارصندل برآورد شده است و دیگر گسترههای باستانی و تاریخی جیرفت را که شمار آنها به بیش از ۴40 گستره میرسد، در بر نمیگیرد.
باوجود چنین اهمیتی، کاوشهای باستانشناسی در جیرفت در سالهای گذشته بارها متوقف شده یا بهشکل مقطعی ادامه یافته است.
تمدنی که بیانگر تاریخ چندهزارساله ایران است
جیرفت که تمدنی 5 هزارساله است، میتواند شناخت ما را از پیشینهی تاریخی ایران گسترش دهد. البته برای این کار باید کاوشهای باستانشناسی پیوسته داشته باشد.
«محمود گلابچی»، مدرس دانشگاه میگوید: تمدنهای گوناگونی در کشور ما پدید آمدهاند که شوربختانه بسیاری از آثار این تمدنها در کاوشهای باستانشناسان هنوز کشف نشدهاند؛ مانند تمدن جیرفت و تمدنهایی که حتا پیش از مادها و سلسله هخامنشی بوده است. تمدن جیرفت نمایانگر تاریخ و تمدن 5 هزارساله ما در این سرزمین است. تمدن جیرفت، تپه سیلک کاشان و دیگر گسترههای باستانی از شمار تواناییهاییاند که میتوانند شناخت ما را از پیشینهی تاریخی ایران گسترش دهند.
او میافزاید: برای شناساندن تمدن جیرفت نیازمند پیئستگی کاوشهای باستانشناسی در این گسترهایم. با پژوهشهای موزهای و پژوهشهای باستانشناسی میتوانیم تمدن بزرگ و باشکوه جیرفت را به جهانیان نشان دهیم. امیدواریم آنچه در جریان کاوشهای تمدن جیرفت به دست میآید، ابعاد تازهای از تاریخ چندهزارساله این سرزمین را نشان دهد. بیش از پنج هزار سال تاریخ و تمدن در ایران وجود دارد که بایسته است با کاوشهای باستانشناسی، پژوهشهای موزهشناختی و پژوهشهای تاریخی، ابعاد آن برای جهانیان روشن شود.
گلابچی با پافشاری بر بایستگی گسترش پژوهشهای باستانشناسی، ادامه میدهد: «شناساندن تمدنهای کهن ایران به جهان، نیازمند پژوهشهای پیوسته و کاوشهای علمی است و امیدواریم این رویداد در آینده نزدیک برای کشور و میراث تاریخی آن رخ دهد».
