آیین گشایش «مرکز پژوهشهای ایرانی- سامی آمارد» با باشندگی شماری از دانشوران و استادان و نیز علاقهمندان به پژوهشهای ایرانشناسی، برگزار شد. در این آیین دربارهی ساختار و چشماندازهای این مرکز پژوهشی سخن به میان آمد. ارائهی جستاری پژوهشی و یادکرد از متنی مکاشفهای و کهن، از بخشهای دیگر این آیین بود.
باید بدانیم در تاریخ پیرامونی ما چه گذشته است
در این نشست، دکتر محمد شکری فومشی، هموند هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، دربارهی «مطالعات ایرانی- سامی؛ ضرورتها، رویکردها و چشماندازهای همکاری علمی» سخن گفت. او در آغاز سخنانش به بنیادگذاران، پژوهشگران و همکاران مرکز آمارد به سبب آغاز به کار این موسسه، شادباش گفت و افزود که جای چنین نهادی علمی خالی بود و باید پژوهشگری گام پیش میگذاشت و این کار را آغاز میکرد. سپس امیدواری خود را چنین بازگو کرد که پژوهشهای این مرکز برای تاریخ و فرهنگ ایران پاسخگو باشد.
دکتر شکری فومشی آنگاه دربارهی اهمیت و بایستگی پژوهشهای ایرانی- سامی سخن گفت و یادآور شد: «جوامع سامیزبان و ایرانیزبان در گذر سدهها، فرهنگ و تمدن ویژهی خود را تولید کردهاند. این دو جامعه در طول تاریخ در کنار هم بودهاند و بر فرهنگهای هم اثر گذاشتهاند. اینگونه نبوده که ما همیشه تاثیرگذار بودهایم و دیگران از ما تاثیر گرفتهاند. در گفتوگوهای علمی باید معتدل سخن گفت. مرکز ایرانی- سامی آمارد نیز برای آنکه در کار خود موفق باشد باید هر دو جامعه را در کنار هم ببیند و دقیق مطالعه کند تا به درک درستی از هر دو جامعه دست یابد. دیدن اسناد و متنهای بازمانده نیز اهمیت بسیار دارد».
دکتر شکری فومشی سپس افزود: «مناسبات ایرانیها و سامیها در گذر سدهها، روشن است. این دو جامعه از دوران پیشاآریایی با هم پیوند داشتهاند. ماناها، لولوبیها، گوتیها و ایلامیها که همگی در سرزمین ایران سکنا داشتند، با میانرودان در ارتباط بودهاند. پس از آمدن آریاییها نیز چنین تعاملاتی وجود داشته است. نمونهاش هنر آشوری است که در معماری ایران تاثیر داشته است. در تل آجری ِ تخت جمشید معبدی میبینیم که ریشههای آن برگرفته از میانرودان است و این نکته بر کسی پوشیده نیست. اهمیت پژوهشهای مرکز ایرانی- سامی آمارد در این است که به این پیوندها، دقیق و جامع بنگرد. زیرا ما به درک درستی از تاریخ و فرهنگ ایران نخواهیم رسید مگر آنکه بدانیم که در پیرامون ما چه گذشته است».
این سخنران سپس به مسالهی پیوستگی و دگرگونی فرهنگ ایرانی- سامی پرداخت و گفت: «یکی از مسایل مهم در پژوهشهای تاریخی و فرهنگی، بررسی چگونگی تداوم و تعامل جوامع در دورههای بعد است. دگرگونی ساختارهای سیاسی و اجتماعی به معنای به پایان رسیدن سنتهای ادبی، زبانی و دینی نیست. بسیاری از آن سنتها در محیطهای تاریخی تازه، ادامه یافتهاند و تغییر کردهاند. در پیوند با فرهنگهای دیگر هم کارکردهای دیگری یافتهاند. این نکتهی مهم باید در مطالعات ایرانی- سامی- با دقت در نظر گرفته شود. پژوهش در متون و اسناد نشان میدهد که آن سنتها چهگونه منتقل شدهاند و چه تغییراتی پیدا کردهاند».
دکتر فومشی دربارهی رویکردها و اولویتهای پژوهشی مرکز ایرانی- سامی آمارد، گفت: «نخستین اولویت باید مطالعهی زبانها و متون و اسناد باشد. ما نیاز داریم که از تمدنهای سومر، اکد، آشور، بابل و بابل نو در جوامع سامی را بشناسیم. همهی کتیبهها باید دیده شود. بدون دیدن اسناد، کار ما کامل نخواهد بود».
او اولویتهای پیشنهادی دیگری برای مرکز آمارد برشمرد؛ مانند: مطالعهی تاریخ ادیان و سنتها فکری در بستر تاریخی آنها؛ توجه به تاریخ ایران باستان و میراث آن در دورهی پساساسانی؛ پژوهشهای مقایسهای و تاریخ ارتباطات فرهنگی و مناسبات میان جوامع ایرانی و سامی؛ گسترش زیرساختهای پژوهشی و دسترسی به منابع؛ دیجیتالی کردن متون و تصاویر و ایجاد پایگاهی اطلاعاتی برای دسترسی به آنها.
دکتر فومشی در پایان گفت: «ساختار سازمانی موسسه باید با اهداف آن همخوان باشد. زمینهی همکاری حوزههای گوناگون را مشخص کند و با برگزاری نشستهای علمی و همایشها و همکاری با مراکز علمی و دانشگاهی بینالمللی، کوششهای پژوهشی خود را گسترش دهد. توجه به پژوهشگران جوان بسیار مهم است. آنها باید در کنار استادان بنشینند و چارچوبهای کار پژوهشی را بشناسند. اهمیت مرکز ایرانی- سامی آمارد در شناخت ژرف زبانها و متون ایرانی- سامی و نیز در بررسی روابط و تعاملات تاریخی میان این دو حوزه، باید باشد».
ایران خاستگاه پیدایش خط بوده است
سخنران دیگر این آیین، دکتر حسین بادامچی، استاد دانشگاه تهران، بود. گفتار او «اسناد اکدی ازدواج در دورهی هخامنشی» عنوان داشت. او در آغاز سخنانش بنیادگذاری مرکز ایرانی- سامی آمارد را مهم برشمرد و گفت که ما نیاز داریم برای روشن شدن بخشی از تاریخ ایران از زبانهای سامی و خطهای میخی آگاهی داشته باشیم.
دکتر بادامچی سپس افزود: «ما در ایران، در هزارهی چهارم پیش از میلاد، کموبیش همزمان با میانرودان، ابداع خط را داریم. پژوهندگان در آغاز گمان میکردند که خط در میانرودان ابداع شده است، اما اکنون میدانیم که پیش از میانرودان، در ایلام و شوش خط زودتر ابداع شده بود. زبان اکدی نیز در ایلام، از اواخر هزارهی دوم پیش از میلاد، بهکار برده میشد. بنابراین منابعی از خط اکدی داریم که فقط منابع بینالنهرینی نیستند. ما از اواخر هزارهی دوم پیش از میلاد نزدیک به دو هزار سال سند سومری و اکدی داریم که شماری از آنها در موزهی ملی ایران نگهداری میشود و شماری نیز در موزهی لوور. این اسناد همچنان ماندهاند و مطالعات شایستهای دربارهی آنها انجام نشده است».
دکتر بادامچی سپس با طرح پرسشی افزود: «یکی از پرسشهای پژوهندگان این است که چرا زبان اکدی در ایران استفاده میشد؟ در پاسخ به این پرسش، سه نظریه مطرح شده است. نخست گروهی هستند که فکر میکنند یک پادگان بابلی در شوش مستقر بوده و این اسناد به آنها تعلق داشته است. این نظریه اکنون رد شده است. زیرا ما میدانیم که در سدهی 18 پیش از میلاد، ایلام قدرت برتر منطقه بود و نیروی نظامیای از بابل در ایلام وجود نداشت. بلکه این ایلام بود که کشورگشایی میکرد».
این سخنران سپس افزود: «نظریهی دوم این است که آنها مهاجرهای بابلی بودهاند؛ مهاجرانی که از بینالنهرین از اواخر هزارهی سوم آمدهاند و در شوش و سوزیان (خوزستان) ساکن شدهاند. این نظریه هم بیاعتبار است. چون برپایهی این فکر شکل گرفته است که نامهای آن اسناد اکدی است. امروز مردمشناسان میدانند که نام نشاندهندهی قومیت نیست».
دکتر بادامچی دربارهی نظریهی سوم پژوهندگان گفت: «نظریهی سوم به تاثیر فرهنگی اشاره میکند. این نظریه بیشتر مورد پذیرش است. تاثیر فرهنگی گاهی با سلطهی نظامی آغاز میشود، اما سالها و سدهها پس از این که سلطه نظامی از میان برود، تاثیر آن همچنان بهجا میماند. در دورهی سارگون، حضور اکدیها در خوزستان سبب رواج زبان اکدی در ایران شد، اما در اواخر هزارهی دوم دیگر حضور نظامی نداشتهاند و تاثیرات فرهنگی در ایران پایدار مانده است».
او سپس در پایان سخنانش از چند سند باستانی ازدواج، بازمانده از دورهی هخامنشی، نام برد و متن آنها را خواند. یکی از آن سندها به سال ششم، ماه هشتم از روز 27 فرمانروایی کمبوجیه بازمیگردد. سند دیگر باز از دورهی هخامنشی و داریوش بزرگ، سال 35 پادشاهی او، ماه 12، روز 26 است. این سندها، پیماننامهی زناشویی است که در آن نکتههای درخور توجه بسیاری یافت میشود. مانند اینکه اگر مرد همسرش را رها کند باید تاوان مالی بپردازد، یا زن حق طلاق داشته است. در اسناد، مهریه وجود ندارد، اما از جهیزیه سخن به میان آمده است. در یکی از سندها جهیزیه زن چنین بوده است: نقره، طرف قدمی خالی، پایهی قابلمه، پایه برای گلدان، تختخواب، پنج صندلی چوبی و ظرف برنزی. یک ویژگی جالب دیگر آن است که عروس و داماد خود عقدشان را جاری میکردند و شخص دیگری در این کار دخالت نداشته است. سند در دو نسخه فراهم میشد؛ یک نسخه در نزد مرد و نسخهی دیگر در نزذ زن نگهداری میشد تا از تقلب در سند جلوگیری شود. دکتر بادامچی آگاهیهایی را که از این اسناد بهدست میآید، بسیار درخور اهمیت برشمرد.
کاش جوان بودم و بیشتر میآموختم
دکتر ژاله آموزگار، استاد دانشگاه و استورهشناس نامدار، که پس از گفتارهای دکتر شکری فومشی و دکتر بادامچی سخن میگفت، در آغاز سخنانش اشاره کرد: «آنقدر حرفهای جالب شنیدم که برایم لذتبخش بود. ما موضوعهای پژوهشی فراوانی داریم که هنوز به آنها نپرداختهایم، اما موضوعات قبلی را مدام تکرار میکنیم. راه پژوهش همیشه باز است چون این همه موضوع هست که نمیدانیم».
آموزگار سپس افزود: «آرزو میکنم که کاش جوان بودم دوباره همهی این چیزها را یاد میگرفتم. من به کسانی که میگویند: همه گذاشتهاند و رفتهاند و کسی نمانده، میگویم: چطور کسی نمانده؟ پس اینها چه کسی هستند که این همه کار میکنند؟ هنوز پژوهشگران فعال واقعی در ایران هستند. آنها با عشق پژوهش میکنند. من خودخواه نیستم که از خودم حرف بزنم؛ از پژوهشگران جوانی حرف میزنم که کارهایی انجام دادهاند که صدبار بهتر از کار آنهایی است که ادعا میکنند از ایران میروند تا بهتر بدانند».
دکتر آموزگار کار آزاده احسانی را در بنیادگذاری مرکز پژوهشی آمارد ارج گذارد و گفت: «من با کارهای دکتر احسانی آشنا هستم و او را تحسین میکنم. چون در متون پهلوی بسیار با تلمود سروکار داریم. بهویژه در دینکرد که پنج فصل نخست آن ما را به تلمود میبرد. بنیاد بسیار جالبی است که به صلح میان ادیان کمک میکند. یعنی وقتی اندیشه میآید همه چیز فراموش میشود. دیگر سیاستی وجود ندارد. فقط علم و پژوهش است. یک چیزهایی خوب شروع میشود اما ادامه نمییابد. امیدوارم این مرکز پژوهشی ادامه پیدا کند.».
آموزگار در پایان گفت: «خوشحالم که پایان زندگی من طوری است که هیچ متأسف نیستم که زندگیام تمام شده است. آغاز قشنگی برای پژوهندگان درپیش است و افتخار میکنم که در بین این جوانان پژوهشگر هستم».
متن مکاشفهای آخرالزمانی
دکتر آزاده احسانی، بنیادگذار مرکز پژوهشهای ایرانی- سامی آمارد، در آغاز سخنانش از باشندگان و استادان و همهی کسانی که در این راه یاریگر او بودهاند، سپاسگزاری کرد و گفت که مرکز پژوهشی آمارد آمادهی همکاری با پژوهشگران است و از ایدههای نو پژوهشی استقبال میکند. آنگاه سخنرانی خود را با عنوان «سفر زروبابل؛ متن مکاشفهای عبری از قرن هفتم میلادی» پی گرفت.
احسانی از یک متن یهودی آخرالزمانی و برگردان آن به فارسی نام برد و ویژگیهای آن را برشمرد. او گفت: «این متن که “سفر زروبابل” نام دارد، جزو متون سنت مکاشفهای یهودی بهشمار میآید. از بحث نسخهشناسی آن تنها به این نکته اشاره کنم که از کاملترین نسخهی آن که در کتابخانهی بادلیان آکسفورد نگهداری میشود برای برگردان فارسی اثر استفاده کردهایم. البته این متن پیشتر به فارسی ترجمه شده است. ترجمهی ما از زبان عبری است و با برگردان انگلیسی آن تفاوتهایی دارد».
احسانی در ادامه افزود: «این متن، دشوار نیست اما ناشناخته است. در آن به نبردهای ایران و اعراب و رومیان اشاره دارد و از “شیرو” پادشاه پارس نام میبَرد».
به سخن احسانی، متون مکاشفهای منسوب به زروبابل هستند. زروبابل کسی بود که در دورهی هخامنشی بخشی از یهودیانی را همراهی کرد که میخواستند به سرزمین خود بازگردند.
این سخنران سپس گفت: «متن یاد شده در سدهی هفتم و به گمان بسیار از زبان زروبابل نوشته شده است. انگار که زروبابل در دورهی هخامنشی رویدادهای سدهی هفتم را پیشبینی کرده است. او در مکاشفهای با دو فرشته به نامهای میکاییل و متاترون روبهرو میشود و آن دو به زروبابل میگویند که در آخرالزمان چه اتفاقی میافتد. جغرافیای این متن برای ما بسیار مهم است؛ زیرا از “تیمن” نام برده است که بهگمان بسیار یمن است».
احسانی در پایان گفت: «در این متن گفته شده که پارسها به رهبری شیرو در نبرد آخرالزمانی شرکت میکنند. از دو موعود که به آن “ماشیح” میگویند، یاد میکند. ماشیح در سنت یهودی بیپیشینه نیست و ما در تلمود هم داریم؛ یکی ماشیحی که از خاندان یوسف است و دیگری از خاندان داوود».
دیگر برنامهها
پخش پیام صوتی و تصویری از سه تَن از ایرانشناسان باخترزمین، از دیگر برنامههای آیین گشایش مرکز پژوهشهای ایرانی- سامی آمارد بود. آنها به اهمیت گشایش این مرکز اشاره کردند و ستایشگر کار دکتر آزاده احسانی بودند.
پخش کلیپی دربارهی نیایش ادیان در ایران (زرتشتیان، مسیحیان، کلیمیها، مسلمانان، صائبیها، متصوفه و…) با عنوان «هزار آوای آیین» برنامهی دیگر این نشست بود. این کلیپ را آرمیتا احسانی ساخته بود. شاهنامهخوانی کودک خردسال نایریکا عطایی نیز در آغاز این برنامه انجام شد. گردانندگی نشست را سعید رضادوست، حقوقدان و پژوهشگر، برعهده داشت.
آیین گشایش مرکز پژوهشهای ایرانی- سامی آمارد، در پسین دوشنبه 25 آبانماه 1405 خورشیدی در تالار استاد شهنار خانهی هنرمندان ایران برگزار شد.
گفتنی است که «آمارد»، نامی که برای این مؤسسهی پژوهشی برگزیده شده، در گذشتههای تاریخی به گسترهای از ایران، میان دیلمان و گیلان، گفته میشده است. هستهی علمی این مرکز را این استادان شکل میدهند: دکتر ژاله آموزگار، دکتر محمد شکری فومشی، آرش آوایی، علی صابونچی، خاخام یونس حمامی، عادل شیرالی، ریچارد فولتس، ریچارد کالمین و مایکل مکدانلد.
در حاشیهی آیین گشایش مرکز پژوهشی آمارد
– در آغاز برنامه، گردانندهی نشست از باشندگان خواست که به احترام دکتر ژاله آموزگار از جا برخیزند. آنها نیز چنین کردند و برای دقایقی با دستزدنهای پیوسته، ستایشگر جایگاه علمی او شدند.
– در میانهی سخنرانیها، گردانندهی نشست با پافشاری تمناگونهای از دکتر ژاله آموزگار خواست که او نیز چند کلمهای با باشندگان نشست سخن بگوید. در فهرست برنامه تنها اشاره شده بود که دکتر آموزگار حضوری افتخاری دارد و قراری برای سخنرانی او در میان نبود. دکتر آموزگار بهدشواری از جا برخاست و پشت تریبون جای گرفت و مانند همیشه سخنان ِ از دل برآمدهای گفت. اما پیش از آن، با گلایهای طنزآمیز اشاره کرد: «هرجا بروم باید حرف بزنم. آنوقت از چشم میافتم. من دلم نمیخواهد از چشم بیافتم!».
– در آغاز نشست از باشندگی دکتر فرزانه گشتاسب، موبد پدرام سروشپور و چند تَن دیگر از چهرههای علمی حاضر در این آیین، سپاسگزاری شد.
– دکتر محمد شکری فومنی که آشکارا از طولانیشدن سخنانش نگران بود، در میانه و پایان گفتارش چندبار به زبان آورد که: «چیزی به پایان سخنهای خستهکنندهام نمانده»! این در حالی بود که او با واژگانی روشن و گفتاری سخته و استوار که نشان از ذهن علمی و منظم او داشت، سخن میگفت و گمان نمیرفت که گفتارش خستهکننده باشد.
– سخنران پایانی دکتر آزاده احسانی، بنیادگذار مرکز پژوهشی آمارد بود. او که بسیار هیجانزده و شادمان بهگمان میرسید، در آغاز گفت: «برایم مهم است که از پدر و مادر عزیزم سپاسگزاری کنم». سپس از آنها خواست که از جا برخیزند. آن دو نیز چنین کردند و با تشویقهای پیدرپی باشندگان روبهرو شدند. دکتر احسانی سپس گفت: « پدر و مادر من انسانهای فرهنگی و فرهنگدوست و عاشق ایران هستند. از نظر مادی و معنوی پشتیبان من بودهاند. ببخشید که وقت شما را میگیرم و به جای این که حرف علمی بزنم دارم قربانصدقهی خانوادهام میروم. ولی واقعاً فکر میکنم نیاز هست که اینجا از آنها سپاسگزاری کنم».
دکتر احسانی از دو خواهر و برادر خود نیز سپاسگزاری کرد و گفت: «همهی اینها پیوند خونی و جانی با من دارند و طبیعی است که فداکاری کنند، اما کسی که پیوند خونی با من ندارد و بعداً با همدیگر پیوند پیدا کردیم، همسرم است که همراه همیشهی این ماجراجوییهای من است. نمیتوانم بگویم چقدر همراه است. بینهایت از همسرم سپاسگزارم».

تالار جلیل شهناز خانه هنرمندان ایران

دیناز دهنادی مدیرمسوول انتشارات برسم

دکتر فرزانه گشتاسب و دکتر ژاله آموزگار


دبیر نشست، سعید رضادوست

نقالی شاهنامه از سوی نایریکا عطایی


دکتر محمد شکری فومشی

از چپ: خاخام یونس حمامی و آبایی ناشر و نویسنده جامعه یهودیان ایران

پرفسور ریچارد فولتس

دکتر هوشنگ طالع

دکتر حسین بادامچی

موبد پدرام سروشپور مدیر مسوول مجله فروهر و دکتر فرزانه گشتاسب



آداب دینی زرتشتیان

کلیپ ادیان الهی ساخته آرمیتا احسانی

آداب دینی یهودیان


آداب دینی مداییان


آداب دینی مسیحیان


آداب دینی حج مسلمانان



دکتر ژاله آموزگار

دکتر آزاده احسانی، مدیر انجمن پژوهشهای ایرانی- سامی آمارد



پرفسور ریچارد کالیمن


پدر و مادر دکتر آزاده احسانی



فرتور از همایون مهرزاد است.
2393
