لالایی، نخستین نغمهای است که کودک در آغوش مادر میشنود؛ آوازی که از پس هزارهها سینهبهسینه از نسلی به نسل دیگر رسیده و در میان اقوام و سرزمینهای گوناگون، قصهها، آرزوها، باورها و مهر مادرانه را در خود جای داده است. اکنون این میراث شنیداری و بخشی از حافظه زنده فرهنگهای مردمی، در مسیر ثبت جهانی است؛ گامی برای پاسداشت نوایی که از گهواره آغاز میشود و تا ژرفای حافظه یک ملت امتداد مییابد.

نزدیکبه دو هفتهی دیگر (30 نوامبر تا 5 دسامبر – 9 تا 14 آذرماه) سه پرونده میراث ناملموس ایران در نشست یونسکو در شهر شیامین چین بررسی خواهد شد. یکی از این پروندهها «لالایی» است و دو پروندهی دیگر «جشن تیرگان» و «نمدمالی».
ایران پروندهی «لالایی و سنت آوازخوانی برای کودکان» را با همراهی کشور ترکمنستان، به یونسکو ارائه داده است. لالاییخوانی هرچند در همهی جهان نمونههایی دارد، اما پیشینهی آن در فرهنگ ایران بسیار کهن است. لالایی را آهنگ یا شعری دانستهاند که پیش از خواب برای نوزادان و کودکان میخوانند تا زمینهای آرامشبخش برای او فراهم کنند. درونمایهی لالاییها، ساده و عاطفی است. درخور نگرش است که در کاوشهای باستانشناسی، سنگنوشتهای به خط میخی، بازمانده از 4000 سال پیش در میانرودان پیدا شده است که لالایی برای خواباندن کودک است. این نکته، نشان میدهد که آهنگ و شعرهایی به نام لالایی ریشههایی ژرف در تمدن جهانی دارد.
لالایی در جایجای ایران ریشه دارد و وابسته به یک تبار نیست. این نوای آهنگین و آرامبخش، با هزاران نمونه و با گویشهای گوناگون ایرانی، در سراسر سرزمین ما یافت میشود که هر کدام نمایندهی باورها و رفتارهای مردمان آن بخش از کشورمان است.
لالایی را باید بخشی از فرهنگ سینهبهسینهی (:شفایی) ایرانیان دانست که از نسلی به نسل دیگر رسیده است. مادران، دردها، آرزوها، امیدها و خواستههای خود را با لالایی به گوش نوزادانشان زمزمه کردهاند و بدینگونه با آهنگی منظم و گوشنواز، آرامش و اطمینان را به فرزندان خود بخشیدهاند.
لالاییهای ایران را میتوان بخشبندی کرد. برای نمونه، گروهی از آنها دارای لحن و زبان حماسی هستند. این دست از لالاییها در میان عشایر مرزنشین و کوهستانی ایران گستردگی دارد. یا میتوان آن را گونهای از نشان دادن عاطفه و مِهر مادر به فرزند خود دانست. در لالاییهای آذری، این سویه از این نظم آهنگین جلوهی بیشتری دارد. یا در لالاییهای مازندرانی بارها از جانوران اهلی که با مردم آن گستره زندگی میکنند، سخن به میان میآید. اشاره به مردان سلحشور و حماسی نیز در لالایی تبارهایی که درگیریهای قومی و قبیلهای داشتهاند، نمونههای فراوانی دارد.
اکنون باید چشمبهراه بود تا در نشست یونسکو لالایی همراه با دو پروندهی دیگر ایران، ثبت جهانی شوند تا نگاهبانی و پاسبانی از این میراث کهنِ تبارهای ایرانی، سویهای جهانی بگیرد و با باریکبینی افزونتری پاس داشته شود.
