حسن پیرنیا (مشیرالدوله) از سیاستمداران نیکنام ایران در سدهی گذشته و از تاریخدانان آگاه و برجستهی روزگار خود شناخته میشود. او در همهی سالهایی که در جایگاه نخستوزیری خدمت کرد کارنامهای درخشان و پاکدلانه از خود به یادگار گذاشت و هیچگاه آلوده به زدوبندهای سیاسی نشد. نوشتن کتاب مهم «ایران باستان» نیز دستاوردهای زندگی او را درخشانتر و سودرسانتر میسازد. بیستونهم آبانماه سالگرد خاموشی اوست.
حسن پیرنیا (مشیرالدوله) در دورهی احمدشاه قاجار، در بازهی زمانی 1293 تا 1302 خورشیدی، چهاربار نخستوزیر ایران شد. در دورههای 2 تا 6 مجلس شورای ملی نیز نمایندهی مجلس بود. افزونبر آنها، یکبار سفیر ایران در روسیه و یکبار نیز در جایگاه وزیر امور خارجه، خدمتهای شایانی انجام داد و در آزمون سیاست، سربلند بیرون آمد. پدر او، نصراله مشیرالدوله و برادرش حسین موتمنالملک نیز اهل سیاستورزی بودند و آن دو نیز در خدمت به ایران به نیکنامی شناخته میشدند. حسن پیرنیا افزون بر سِمتهای سیاسی، دانشمندی حقوقدان و تاریخنگاری برجسته نیز بود.
خاندان پیرنیا از شهر نایین اصفهان برخاسته بودند. خود او در سال 1250 خورشیدی زاده شد. پس از فراگرفتن دانشهای آغازین، از آنرو که پدرش مردی دانشدوست بود و میخواست فرزندانش با دانشهای نو آشنا شوند، آن دو (حسن و حسین پیرنیا) را راهی روسیه کرد تا درس بخوانند و دانش بیاموزند.
حسن پیرنیا در مسکو درس حقوق خواند. در این کار کوشا بود و پس از پایان درسهای دانشگاهی، کارمند سفارت ایران در سنپترزبورگ شد. اندکی پس از آن پدرش به جایگاه صدراعظمی (نخستوزیری) مظفرالدینشاه قاجار رسید. پدر، حسن را به تهران فراخواند و او را در وزارت خارجه به کار گمارد. او در وزارت خارجه پلههای پیشرفت را پیمود و لقب مشیرالدوله را دریافت کرد. دو کار برجسته نیز انجام داد: نخست نظامنامهای برای اتباع ایرانی خارج از کشور نوشت و به این کار نظم بخشید؛ دیگر آن که با کوششهای بسیار مدرسهی سیاسی را بنیاد نهاد و به تربیت و آموزش جوانانی پرداخت تا در آیندهی در وزارت خارجه عهدهدار کار شوند. در کنار آن کوششها، در سفری که مظفرالدینشاه به فرنگ کرد، از همراهان او بود.
زمانی که پیرنیا پس از پایان دانشاندوزیها، به ایران بازگشت، زمینههای انقلاب مشروطیت فراهم شده بود. او پاکدلانه با آن کوشندگیها همراهی کرد و سپستر در نوشتن نظامنامهی انتخابات مجلس و قانون اساسی ایران نقشی مهم و ارزنده بردوش گرفت. با تاجگذاری محمدعلیشاه قاجار نیز در ماموریتی سیاسی، راهی چند کشور اروپایی شد و خویشکاری خود را بهدرستی و ورزیدگی انجام داد. پس از بازگشت، در چند کابینه وزیر شد تا آنکه دورهی سلطنت احمدشاه قاجار فرارسید. از آن پس پیرنیا پستهای سیاسی و کشوری مهمی را بردوش گرفت و تا جایگاه صدراعظمی نیز پیش رفت. در آن زمان ایران دچار کشمکشها و فرازوفرودهای بسیار سیاسی بود، اما پیرنیا با دوراندیشی و خردورزی مسوولیت دشوار خود را انجام داد. تا آنکه پس از برافتادن قاجاریه از کارهای سیاسی کناره گرفت و باقیماندهی سالهای زندگی خود را هزینهی نوشتن کتاب مهم «ایران باستان» کرد. کارنامهی پیرنیا در زمان انجام کارهای سیاسی، بسیار پُربار و درازدامن است.
پیرنیا و نوشتن تاریخ باستانی ایران
حسن پیرنیا پیش از نوشتن کتاب پُربرگوبار «ایران باستان» اثری مهم به نام «داستانهای ایران قدیم» نوشت و کوشید تاریخ کهن ایران را با شیوهای نو بازنویسی کند. اما کار برجسته و ماندگار او بیگمان نوشتن کتاب سه پوشینهای «ایران باستان» بود؛ کتابی که عنوان فرعی «تاریخ مفصل ایران قدیم» نیز دارد.
تا آن زمان تاریخ باستانی ایران برپایهی داستانهای استورهای و شاهنامهای نوشته میشد. در نزد ایرنیان، تاریخ باستانی سرزمین ما با پیشدادیان و کیانیان آغاز میشد و سخن و یادی از مادها و هخامنشیان نبود. هرچند سرگذشت پیشدادیان و کیانیان نیز بهدور از رویدادهای تاریخی نیست، اما پیرنیا کوشید که در کتاب ایران باستان تاریخ ایران را برپایهی سنگنوشتهها، اسناد باستانی، کتابهای کهن یونان و پژوهشهای نوین تاریخی بنویسد و تصویری درستتر از گذشتهی دور ایران بهدست دهد. او برای دست یافتن به چنین کاری از همهی سرچشمههای انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و روسی بهره برد و از برگردان (:ترجمهی) نوشتههای تاریخی یونانی نیز یاری گرفت و در کنار آن، سرچشمههای فارسی و عربی را نیز دید. بدینگونه بود که او توانست اثری بنویسد که بهتمامی تازگی داشت و همانندی برای آن شناخته نمیشد.
ایران باستان کتابی دربارهی سرگذشت تاریخی ایران در روزگار مادها، هخامنشیان، سلوکیان و اشکانیان است. پیرنیا درصدد بود تاریخ ساسانیان را نیز بنویسد و منابع این کار را هم فراهم کرده بود، اما سالخوردگی و ناتوانی او را از نوشتن تاریخ ساسانیان بازداشت و این کتاب مهم ناتمام ماند.
کتاب ایران باستانِ پیرنیا تاکنون بارها و بارها بازچاپ شده است و با آنکه پس از آن پژوهشهای مهمی دربارهی تاریخ باستانی ایران انجام گرفته اما کتاب ارزشمند پیرنیا هنوز هم یکی از سرچشمههای پایهای و آگاهیبخش برای شناخت ایران کهن است.
حسن پیرنیا، تا واپسین سالهای زندگی سرگرم پژوهش و نوشتن و بررسی اسناد تاریخی بود. اما بیماری و پیامدهای سالخوردگی، توان او را روز به روز کاهش میداد تا آنکه در روز 29 اّبانماه 1314 خورشیدی، پس از دو سال بیماری توانفرسا، جهان را بدرود گفت. یادش گرامی
