در سال 1371 خورشیدی کتابی با عنوان «زمان و زندگی استاد پورداوود» انتشار یافت. نویسندهی آن اثر، در جایی از کتابش پرسشی را پیش کشیده و شگفتزده گفته است که هنوز پاسخ پرسش خود را نمیداند. این را نیز افزوده که شاید در آینده پاسخ آن پرسش پیدا شود. آنچه او پرسیده بود، چنین است: «پارسیان هند چهگونه و از چه راهی توانسته بودند به شخصیت علمی و ادبی استاد پورداوود واقف شوند؟». نویسندهی کتاب بهدرستی گفته است که زمانی که پارسیان پورداوود را شناختند، او هنوز آوازهای نداشت و کتابی دربارهی دین مزدیسنایی منتشر نکرده بود تا شناختی از او برای پارسیان فراهم بشود و آنها بتوانند شایستگیهای پژوهشی پورداوود را بشناسند. پس آن شناخت از کجا بهدست آمده بود؟

آن پرسش درست و بهجا بود، اما باید سه دهه سپری میشد تا پاسخ آن یافته شود؛ یعنی زمانی که پژوهندگان به اسنادی نو دست پیدا کرده بودند. یکی از پژوهندههایی که پاسخ آن پرسش را یافت، افشین مرعشی است. او در سال 2020 میلادی کتابی دربارهی جامعهی پارسیان هند و ساختن ایران مدرن نوشت که متن فارسی آن در سال 1402 خورشیدی با عنوان «تبعید و ملت» (با برگردان دکتر کامیاب شهریاری) انتشار یافت. مرعشی به خوانندگان اثرش میگوید که پارسیان چهگونه توانستند به استعداد شگفت پورداوود پی ببرند و دلبستگی بیمرز و اندازهی او به ایران باستان را بشناسند.
دیداری آغازگرانه
مرعشی نوشته است که در روزهای پایانی تابستان 1910 میلادی، پورداوود جوان که تنها چندماهی از آمدنش به پاریس گذشته بود، با بانویی از پارسیان هند، به نام «مادام بهیکاجی رستمکاما» دیدار کرد. در آن زمان پورداوود بیستوچهار ساله بود و برخوردار از ارادهای ستودنی برای شناخت فرهنگوزبان باستانی ایران و دین مزدیسنایی. دیدار با مادام کاما برای پورداوود نوید دهندهی آیندهای پُربار در زمینهی پژوهشهای ایرانی بود. اما آن بانوی پارسی چه کسی بود و در پاریس چه میکرد؟
مادام کاما در تاریخ کشورش به نام «ژاندارک هند» شناخته میشود. او روشنفکری آگاه از جامعهی پارسیان هند بود و عروس یکی از سرشناسان پارسی به نام خورشیدجی رستمجی کاما. مادام ِ پارسی که در این زمان بانویی کموبیش پنجاهساله بود، در جستوجوی یافتن راهی برای استقلال هند، راهی فرانسه شده بود و با آزادیجویان کشورش در ارتباط بود. مادام کاما در پاریس «انجمن هند» را شکل داده بود و با روشنفکرانی کشورهای دیگر که در فرانسه گِرد آمده بودند، هماندیشی و گفتوگو میکرد. با دانشوران سرزمین نیاکانیاش -ایران- نیز که بسیاری از آنها در پاریس پرسه میزدند، در ارتباط بود. مادام کاما هرگاه فرصت میکرد به کافهای که ایرانیان پاریس در آنجا گِرد هم میآمدند، میرفت و با آنها به گفتوگو میپرداخت. در همان کافه بود که مادام کاما جوانی به نام پورداوود را شناخت. او آشکارا میدید که پورداوود شور بیپایانی برای شناخت دین مزدیسنایی و گذشتهی باستانی ایران دارد. مادام کاما با بردباری و همراهی بسیار، پرسشهای پورداوود دربارهی دین مزدیسنایی را پاسخ داد و زمینهای فراهم ساخت تا پورداوود راه مطالعاتی و پژوهشی خود را روشمندانه بیابد. مرعشی یادآوری میکند که بعدها پورداوود گفته بود که برخورد با مادام کاما، برای رشد شخصیت و اندیشهی او بسیار مهم بوده است.
اندک زمانی پس از آن، زمانی که پورداوود جستارهایی دربارهی آیین مزدیسنا نوشت، پارسیان هند او را به بمبئی دعوت کردند. از رهگذر همان سفر بود که پورداوود به برگردان فارسی اوستا و انتشار پژوهشهای خود کامیاب شد. از همه مهمتر آنکه با دانشمندان برجستهای از پارسیان هند آشنایی یافت و دوستیهای استوار پیدا کرد؛ دانشورانی مانند: جیونجی جمشیدجی مودی، گشتاسبشاه کیخسرو نریمان، بهرامگور تهمورس انکلساریا، سهرابجی حمشیدجی بُلسارا، ایرج جهانگیر سهرابجی تاراپوروالا و بهیژه دینشاه ایرانی.
سفرهای چهارگانه به هند
پورداوود در گذر زندگی پربار خود، چهار بار به هند سفر کرد و در آن سفرها بارها و بارها پارسیان هند را دید و از آنها فراوان آموخت. سفر نخست پورداوود به همراه خانواده، در 26 مهرماه 1304 خورشیدی و بهدنبال دعوت پارسیان از او، انجام گرفت. پورداوود دوسالونیم در هند ماند و به انتشار بخشی از ادبیات مزدیسنا و گزارش اوستا پرداخت.
دومین سفر پورداوود به هند از آذر 1311 تا اسفند 1312 خورشیدی، بهدرازا انجامید. این سفر بهدنبال درخواست رابیندرانات تاگور، شاعر و فیلسوف بزرگ هند، بود که از دولت ایران خواسته بود استادی را برای تدریس فرهنگ باستانی ایرانی به هند بفرستد. پورداوود در این سفر در دانشگاه ویسوبهاراتی به تدریس پرداخت. در همین سفر بود که پارسیان از پورداوود دعوت کردند که در آیین دینی یَزِشن که تنها زرتشتیان در آن میتوانستند باشنده باشند، شرکت کند. این افتخاری بزرگ برای پورداوود شناخته میشد.
سفر سوم پورداوود در در اسفندماه 1322 بود که به همراهی علیاصغر حکمت و غلامرضا رشید یاسمی، دو تَن از دانشوران نامدار ایران، به دعوت دولت هند راهی آن کشور شد. سفر چهارم نیز در 14 دیماه 1342 برای شرکت در بیستوششمین کنگرهی خاورشناسان بود که در دهلینو برگزار میشد. در همین سفر بود که پورداوود در آیینی شرکت کرد که دانشگاه دهلی به افتخار پورداوود و برای دادن دکترای افتخاری به او، برگزار کرد.
در آن سفرها پورداوود توانست بخشی از آثار خود را با کمک و همراهی جامعهی پارسیان هند منتشر کند.
*
اکنون، پس از گذشت چندین دهه، میتوان به پرسش نویسندهی کتاب «زمان و زندگی استاد پورداوود» پاسخ داد و دریافت که پارسیان از چه راهی و چهگونه با پورداوود ِ سرشار از میل به آموختن، آشنا شدند و او را یاری کردند تا آیین کهن ایران را بشناسد و بشناساند.
از رهگذر کوششهای بسیار و راهگشای استاد پورداوود بود که اکنون سرفرازانه پنجاهوهشتمین سال درگذشت او (26 آبانماه 1347 خورشیدی) را گرامی میداریم.
یارینامه:
– مرعشی، افشین – تبعید و ملت – ترجمهی کامیاب شهریاری- انتشارات مروارید، 1403؛
– مصطفوی، اصغر – زمان و زندگی استاد پورداوود – ناشر مؤلف، 1371؛
– دادبه، اصغر – دکتر پورداوود که بود و چه کرد – ماهنامهی فروهر، دورهی 52، شماره 481، سال 1397.
