«چراغ مردمشناسی ایران» عنوان نشستی برای یادآوری خدمات گرانبهای شادروان دکتر محمد میرشکرایی در پیشبرد دانش مردمشناسی ایران بود. در این نشست، شماری از دانشوران و دوستان میرشکرایی دربارهی ویژگیهای والای اخلاقی و شیوهی نمونهوار مدیریتی او سخن گفتند و به پیگیری کارهای پژوهشگرانهای که او در بخش مردمشناسی انجام داده بود، پافشاری کردند.
نشست «چراغ مردمشناسی ایران» با مدیریت و گردانندگی احمد محیط طباطبایی، سرپرست ایکوم ایران، آغاز شد و به انجام رسید. او برگزاری این نشست را دنبالهی چند برنامهای برشمرد که گوشههایی از شخصیت علمی و آثار میرشکرایی را روشن میسازد. طباطبایی گفت: «ما فردی را از دست دادیم که نمادی از یک انسان ایرانی با هویت ایرانی بود. او به ایرانیبودن خود افتخار میکرد».
کاش همه مانند او زندگی کنیم
در این نشست، دکتر ژاله آموزگار، استاد دانشگاه و استورهشناس، از آغاز آشنایی خود با میرشکرایی سخن گفت. آن آشنایی زمانی فراهم شده بود که میرشکرایی پیش از پرداختن به مردمشناسی، دانشجوی زبانهای باستانی دانشگاه تهران بود. آموزگار گفت: «میرشکرایی پایاننامهاش را دربارهی آب در فرهنگ ایران نوشت. در این باره سخنهای ابتکارانهای گفته بود».
آموزگار سپس افزود: «بیشترین چیزی که از میرشکرایی بهیاد دارم چهرهی مهربان اوست. همین حالا هم میتوانم قیافهاش را در کلاس درس ببینم. این دوستی در سالهای بعد ادامه پیدا کرد. در این مدت هرگز جملهی ناروایی از او نشنیدم. دو سال دانشجوی ما بود و هرچه از او به یاد دارم، مهربانی است. خاطرهای هم از او دارم. او در کتابش نوشته بود که ما شناخت ایزد رپیتون را مدیون آموزگار هستیم. انگار که من این ایزد را آفریده بودم! این را آنقدر شیرین نوشته بود که لذت بردم. اینکه اینگونه از من یاد کرده بود، از خوشاخلاقی و مهربانی او بود».
آموزگار افزود: «حیفم میآید که میرشکرایی دیگر در میان ما نیست. اما برای اینجور انسانها تاسف نمیخورم و نمیپرسم چرا رفت. او تا آخرین لحظهی عمرش کار کرد؛ کارش را دوست داشت؛ مورد احترام بود؛ هیچکس از او بد نمیگوید؛ آدم خوبی بود؛ آثار خوب و همسری مهربان دارد؛ دو فرزند خوب نیز از خود بهیادگار گذاشت. پس چرا تاسف بخوریم؟ کاش همه اینجور زندگی کنیم و با نام خوب برویم و پشت سرمان خاطرههای خوب بگذاریم».
آموزگار در پایان گفت: «میرشکرایی میگفت مدیون همسرم هستم و اگر بهجایی رسیدهام نتیجهی صبر و حوصلهی همسرم بوده است. این سخن میرشکرایی بود. پس افتخار کنیم به بانوانی که همسران پژوهشگرشان را تحمل میکنند!».
میرشکرایی به توسعهی فرهنگ ایران میاندیشید
لاله تقیان، کارگردان و پژوهشگر رشتهی تآتر، سخنران دیگر بود. او گفت: «فرهنگ مردم، اعم از باورها و آداب و رسوم و شیوهی زندگی و آنچه از اقوام، از دیرباز میشناسیم، اهمیت ویژهای دارد. سالها پیش یونسکو در کشور قزاقستان سمیناری با عنوان “توسعهی مطبوعات در کشورهای آسیا و اقیانوسیه” تشکیل داد. نمایندگانی از همهی کشورها در آن سمینار شرکت داشتند. من هم بودم. نمایندهای از سازمان ملل متحد یکی از سخنرانان بود. او به نکتهای اشاره کرد که هشداری بود به روزنامهنگاران، بهعنوان کسانی که ارتباط گستردهای با جوامع خود دارند. او گفت که به یاد داشته باشید که در سالهای پیش رو تکنولوژی پیشرفت بسیار خواهد داشت. به اندازهای که دیگر نمیتوان ارتباطات را محدود کرد. بلکه وضعیتی پیش خواهد آمد که سبب خواهد شد فرهنگها، بهویژه فرهنگ کشورهای ضعیفتر زیر فشاری قرار بگیرند که پایداری در برابر آن بسیار دشوار خواهد بود. تنها راه برای حفظ فرهنگ این بخش از جهان این است که فرهنگ مردم خود را خوب بشناسید و آن را توسعه دهید تا بتواند در برابر تهاجم گریزناپذیر، از خود دفاع کند».
تقیان در ادامه افزود: «مردم سرزمین ما در طول تاریخ دارای بستر واحد فرهنگ ایرانی بودهاند که ماورای قومیت بوده است. تمامی اقوام ایرانی خود را وابسته به فرهنگ ایران میدانند. آنچه این فرهنگ را از روزگار باستان تا به امروز پایدار نگه داشته است و رمز بقای موجودیت ایران بوده است، مبتنی بر زبان، همزیستی فرهنگی و گاه مذهبی و البته تاریخ مشترک است».
تقیان افزود: «مردمشناسان ما نباید فقط به گردآوری فرهنگ مردم بپردازند، بلکه باید علل پیدایی فرهنگ را مشخص کنند و به رابطهای بپردازند که فرهنگ با زندگی مردم دارد. یکی از از پژوهندگانی که چنین توجهی داشت، محمد میرشکرایی بود. او مردی شریف، آرام و متین بود که به چنین مسایلی میاندیشید و پیوسته به توسعهی فرهنگ ارزشمند ایران توجه داشت».
تقیان در پایان سخنانش دغدغههای مهم میرشکرایی را در توجه به افسانهها و قصههای مردمی دانست و نیز استورههای ایرانی و ارتباطی که قصهها و استورهها با طبیعت دارند.
میرشکرایی مردموار و مردمگرا زندگی کرد
محمدابراهیم زارعی، فرنشین پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، سخنران دیگر نشست، بود. او در پاسداشت جایگاه میرشکرایی گفت: «بیگمان خدمات او بر کسی پوشیده نیست. میرشکرایی میگفت که شادی در ذات فرهنگ ماست. این سخنی پُرمعنی و پُرمغز بود. میرشکرایی به فرهنگ عامهی ایرانزمین بسیار خدمت کرد. من در یک دورهی هفتساله که در میراث فرهنگی کردستان بودم، از راهنماییها او بسیار آموختم و کار مردمشناسی کردستان را با سرپرستی او انجام دادیم».
زارعی افزود: «استاد میرشکرایی فرهنگ را نه فقط در کتابها، بلکه در زندگی مردم جستوجو میکرد. او بر این باور بود که میراث ما فقط بناهای باستانی و اشیاء تاریخی نیستند، بلکه زندگی مردم است که باید ثبت و ضبط شود. او پژوهشگری بود که به فرهنگ مردم بسیار اهمیت میداد. از دید اخلاقی نیز سرآمد بود و روی خوش و خندههای زیبایی داشت».
زارعی گفت: «میرشکرایی سالهای زندگی خود را با دانش بومی مردم ایران گذراند. کمتر کسی را میشناسیم که به اندازهی او در این باره کار و پژوهش کرده باشد. او میکوشید میراث مردمی را بهسرعت ثبت و ضبط کند، چون نگران بود که آن میراث فراموش شود».
زارعی در پایان گفت: «میرشکرایی مردموارانه و مردمگرایانه زندگی کرد و در پی نایافتهها بود و به بسیاری از نایافتهها هم دست پیدا کرد. اگر ثبت جهانی نوروز را داریم، وامدار و مدیون کوشش او در این باره هستیم».
میرشکرایی به همهی جنبههای تاریخ و فرهنگ ایران مینگریست
احمد مسجدجامعی، وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی، در سخنانی کوتاه گفت: «ایران مفهومی است که از دوران استورهای و تاریخ کهن و تاریخ میانه و امروز، ادامه داشته است. ما بنا بر سلیقهی خود در هر زمانی به گوشهای از این فرهنگ و تاریخ نور میافکنیم و بخشی از آن را در ویترین قرار میدهیم. اما یکی از کارهایی که باید کرد این است که ایران یکپارچه را به معرض نمایش بگذاریم».
او سپس افزود: «ما مناسبتهایی داریم که ملی است و نیز مناسبتهایی که مذهبی هستند. جشنهای مختلفی مانند نوروز و یلدا و چهارشنبهسوری و دیگر جشنها را داریم که بخشی از تاریخ ماست. جشنهای کهن و ملی ما با آیینهای دوران اسلامی تاریخ ما آمیخته شده است. به سخن دیگر، ترکیبی از سنت کهن قدیمی با آیینها و سنتهای اسلامی است».
مسجدجامعی افزود: «استاد میرشکرایی به هر دو جنبه پرداخت. همان اندازه که به مناسبتهای تاریخی و کهن ما وفادار بود، به مناسبتهای قمری هم توجه داشت. یکی از آن آیینها، وابسته به آب است. میرشکرایی به تاریخ کهن آب توجه داشت. دربارهی آداب رمضان در میان مردم ایران و جنبههای مختلف آن نیز مفصل کار کرد».
میرشکرایی مسوولیتشناس بود
در ادامهی نشست، استادان دیگری دربارهی ویژگیهای مدیریتی و پژوهشگری محمد میرشکرایی سخن گفتند. جلالالدین رفیعفر، استاد دانشکدهی علوم اجتماعی، شخصیت میرشکرایی را چه از دید علمی و چه از نگاه اخلاقی و انسانی، برجسته برشمرد و گفت: «نخستینبار ایشان را در سمینار باستانشناسی که در شوش برگزار میشد، دیدم. چنان برخورد صمیمانهای با من داشت که انگار سالهاست که همدیگر را میشناختیم. این سبب شد که ارتباطمان حفظ شود. از دید علمی نیز کممانند بود. زمانی که مسوول مرکز مردمشناسی شد، روح تازهای به این رشته دمید. درسخواندگان جوان را جذب میکرد و کارهای ارزندهای انجام میداد. او مسوولیتشناس بود».
مهرداد ملکزاده، باستانشناس و استاد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، از آشنایی خود با میرشکرایی در زمانی سخن گفت که دانشجوی مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی بود. او گفت: «مسوولان دانشگاه خوشذوقیای به کار برده بودند و برای رشتهی باستانشناسی دو واحد درس آشنایی با مردمشناسی را گذاشته بودند. زندهیاد میرشکرایی استاد این رشته بود. او همواره از پیوند و پیوستگی مواد فرهنگی سخن میگفت و گرایش به باستانشناسی روندگرا داشت. ما همیشه وامدار راهنماییهای او هستیم».
افشین نادری، پژوهندهی علوم اجتماعی، به بازگویی خاطرهای از میرشکرایی پرداخت و گفت: «به یاد دارم که با استاد میرشکرایی در اهواز بودم. آقایی آمد و گفت که عربهای اینجا نوروز را جشن میگیرند. با شنیدن این حرف، شادمانی شگفتی در چهرهی استاد میرشکرایی پدید آمد. گویی باستانشناسی بود که به نکتهی مهم باستانیای دست یافته است».
نادری افزود: «میرشکرایی از همان زمان که سکاندار مرکز مردمشناسی شد با برنامهریزی بلندمدت به این رشته توجه دیگری نشان داد. اما افسوس که کار او به نتیجه نرسید. چون کسانی که پس از او آمدند، کار را ادامه ندادند و نگاه او را نداشتند و این باعث شد که ارتباط با مردمنگاریهای استانها بهتمامی قطع شود».
در ادامهی نشست، علیرضا فرزین، عکاس مردمشناسی، از همراهی با زندهیاد میرشکرایی بهعنوان «یکی از دلبستگیهای ماندگار» زندگی خود یاد کرد و گفت: «نیکی کردن هنر میرشکرایی بود. اینکه بتوانی مانند میرشکرایی انسان بمانی و در میان مردم زندگی کنی، حتا زمانی که پشت میز ریاست نشستهای، کار دشواری است. میرشکرایی این کار را کرد و ما شرمسار مهربانی و طاقت او میشدیم. هیچگاه ندیدم که او از کسی بدگویی کند. آن اندازه هم بزرگ بود که بخشنده باشد. همیشه از شاهنامه سخن میگفت و این کتاب سرلوحهی زندگیاش بود. میرشکرایی سرشت آدمی را میشناخت و رفتارش عجینشده با فرهنگ و منش ایرانی بود. او از زمانش جلوتر بود».
نگاه میرشکرایی به ایران و ایرانیان را بهتر بشناسیم
علیرضا قلینژاد پیربازاری، معاون فناوری و کاربردیسازی پژوهشگاه میراث فرهنگی، نیز در سخنانش گفت: «آنچه برای میرشکرایی مهم بود، همان چیزهایی است که به آن روزمره میگوییم. میرشکرایی از روزمرهها پرسشهای عمیق میساخت. پیش از آنکه مطالعات میانرشتهای عرف پژوهشی بشود نیز میرشکرایی نگاه میانرشتهای داشت. ما اگرچه از درگذشت او اندوهناک هستیم اما مسوولیت علمی هم داریم. باید کتابشناسی میرشکرایی تهیه شود و راهی را که او در مردمشناسی پیمود، شناسایی کرد. نگاه میرشکرایی به ایران و ایرانیان را هم باید بیشتر بشناسیم».
محمدرضا میری، باستانشناس، دورهی مدیریت میرشکرایی در مرکز مردمشناسی را «نقطهعطفی» برای این رشته برشمرد و گفت که از نتایجی که میرشکرایی بهدست آورد، بسیار میتوان آموخت. او افزود: «میرشکرایی متناسب با ظرفیت پژوهشگران به آنها مسوولیت میداد و منابعی برای مردمشناسی ایجاد کرد که تا به اکنون نیز درخور استفاده است. او بسیاری از موضوعات روز را وارد مردمشناسی کرد».
رضا محمدی، مردمشناس، افزون بر یادکرد از کارهای ارزندهی میرشکرایی، دلنوشتهای را دربارهی او خواند و گفت: «میرشکرایی به فرهنگ ژرف و دامنگستر ایران اِشراف داشت. او مردی آرام و شکیبا و سختکوش بود. مهرماه چه بیمِهر بود که میرشکرایی را از ما گرفت!».
ترابزاده، مردمشناس، نیز در سخنانش، خود را از «تربیتشدگان استاد میرشکرایی» برشمرد و گفت: «در کارها همیشه سرلوحهی من بود و به ما آموخت که چهگونه در حوزهی فرهنگی کار پژوهشی انجام دهیم و چهگونه شیء مردمشناسی را بشناسیم».
برنامههای دیگر نشست یادبود میرشکرایی
در نشست «چراغ مردمشناسی ایران» دو کلیپ از سخنان زندهیاد محمد میرشکرایی نمایش داده شد. در کلیپ نخست که «میخواستم انسان دیگری باشم» عنوان داشت، میرشکرایی از رویدادهای زندگی خود سخن گفت و از روزگار کودکی و نوجوانی و دانشجوییاش یادهایی را بهمیان آورد و در نگرشی گسترده به دستاوردهای زندگیاش، گفت: «من همیشه به دنبال جهان ایرانی بودم. همواره هم سعی کردم که انسان دیگری باشم».
کلیپ دوم، سخنرانی میرشکرایی در نشستی بود که به کوشش «انجمن فرهنگی بیستون» در سال 1387 خورشیدی برگزار شده بود. در این سخنرانی، میرشکرایی از شاهنامه و بایستگی شناخت آن به کودکان و نیز نگاه گستردهی مردم ایران به چهرهها و قهرمانان شاهنامه، سخن گفته بود.
شاهنامهخوانی کودک نوجوان مهرسانا، بخش دیگر برنامهها بود.
برنامهی یادشده با تنبورنوازی و آواز کُردی محمد حیدری آغاز شد و با عاشیقنوازی شهبازی به پایان رسید.
«چراغ مردمشناسی ایران»، آیینی برای یادکرد از دکتر محمد میرشکرایی، در پسین آدینه 30 آبانماه 1405 خورشیدی، در تالار روحالامینی باغموزهی نگارستان، با باشندگی شماری از دوستداران دانش مردمشناسی و نیزخانوادهی زندهیاد میرشکرایی، برگزار شد.
محمد میرشکرایی از چهرههای برجستهی دانش مردمشناسی و میراث ناملموس ایران، در چهارم مهرماه 1405 خورشیدی دیده از جهان فروبست. او دهها پژوهش میدانی در زمینهی آیینها و استورههای مردم ایران انجام داد و سالها فرنشین مرکز مردمشناسی بود. یکی از درخشانترین کارهای میرشکرایی کوششهای توانفرسایش برای ثبت جهانی جشن نوروز و آیین باستانی شب چله (یلدا) بود. آثاری نوشتاری نیز از او به یادگار مانده است. محمد میرشکرایی زادهی سال 1321 خورشیدی در شهر تفرش بود.


سخنی از زندهیاد میرشکرایی: «شادی در ذات فرهنگ ما است»

نمایی از تالار روحالامینی، محل برگزاری آیین «چراغ مردمشناسی ایران»



از راست به چپ: همسر زندهیاد میرشکرایی، محمدابراهیم زارعی، ژاله آموزگار، احمد محیط طباطبایی، علیرضا قلینژاد، جلالالدین رفیع





سمت چپ: شبان میرشکرایی

لاله تقیان در حال سخنرانی

رضا محمدی

علیرضا فرزین

علیرضا قلینژاد پیربازاری


ترابزاده

امیرعباس میرشکرایی


تنبورنوازی و آوازخوانی کُردی محمد حیدری

نقالی مهرسانا

عاشیقنوازی شهبازی

پوستر یادبود همایش و امضای استادان باشنده در نشست

فرتورها از احسان محمودی است.
5259
