زنده‌سازی آیین سنتی کاسه همسُهی در شوشتر

کهن‌شهر شوشتر استان خوزستان یکی از شهر‌های تاریخی ایران است که دیرنگی و اهمیت آن در میان شهر‌های باستانی کشور از گذشته‌های دور زبانزد بوده است. این کهن‌شهر از گذشته‌های دور تاکنون میزبان آیین‌های مذهبی و سنتی، فرهنگی بسیاری بوده است که بسیاری از این آیین‌ها به مرور زمان فراموش و تنها در کتاب‌ها، بازگفت‌های (:روایت‌های) بزرگان و ریش‌سفیدان باقی مانده است‌.

یکی از آیین‌های فرهنگی و سنتی شوشتر آیین کاسی همسُهی است.

دادوستد همسایه‌ها از رسم‌های دیرینه و پسندیده مردم شوشتر است. امروز وقتی برای همسایه کاسه‌ای غذا فرستادم و او پس از شستن ظرف، چند دانه شیرینی در آن گذاشت و با تشکر برگرداند، یاد «دریچه‌ی کاسه‌ همسُهی» افتادم؛ رسمی که سال‌ها بخشی از زندگی خانواده‌های قدیمی این شهر بوده است.

در گذشته هر بانویی می‌دانست که بوی غذا ممکن است به مشام بچه یا زن باردارِ همسایه برسد. به همین دلیل، از غذای خود کاسه‌ای جدا کرده و محترمانه به خانهٔ همسایه می‌فرستاد. همسایه نیز هرچه در دست داشت اگر شده کمی نمک در کاسه می‌گذاشت و با دعا و تشکر برمی‌گرداند. هنگام بازگرداندن ظرف، جملهٔ مشهور «خونه اون دون» را بر زبان می‌آوردند؛ دعایی برای آباد و پرنعمت ماندن خانه‌ی صاحب کاسه.

در خانه‌های قدیمی شوشتر، سه ضلع بنا به خانه‌های مجاور وصل بود و میان هر دو خانه، سوراخی به اندازه‌ی حدود ۲۰ در ۳۰ سانتی‌متر وجود داشت که «دریچه‌ی کاسه همسُهی» نام داشت. این دریچه‌ها پیش از ورود برق و یخچال، کارکرد مهمی داشتند و نیازهای فوری مثل نان، نمک یا تخم‌مرغ بدون خروج از خانه از همین راه برطرف می‌شد.

رعایت اصول اخلاقی در ساخت و استفاده از دریچه مهم بود: محل دریچه باید جایی انتخاب می‌شد که حیاط هیچ‌یک از دو خانه دیده نشود، و استفاده از آن مخصوص بانوان و پسران نابالغ بود. گاهی زنان دو خانه دو طرف دریچه می‌نشستند، سبزی یا نخود پاک می‌کردند و در کنار آن به گفت‌وگوهای روزمره‌ی زنانه می‌پرداختند.

این آیین به کوشش گروهی از کنشگران فرهنگی و اجتماعی شوشتر در تاریخ۳۰ آبان ۱۴۰۴ در سرای جهانی افضل شوشتر زنده‌سازی شد.

فرتورها از ریحانه سیدعطار است.

4090