گاندو، تنها تمساح بومی ایران و یکی از نمادهای طبیعی و فرهنگی بلوچستان (نماد برکت و پاکی آب)، بیش از هر زمان دیگری با خطر نابودی روبهرو شده است. این گونه ارزشمند که تنها گونه کروکودیل در ایران است و در تالابها، برکهها و رودخانههای جنوب سیستان و بلوچستان زیست میکند، اکنون قربانی خشکسالیهای پیاپی، کاهش منابع آبی و تخریب زیستگاههای طبیعی شده است.
این خزنده خونسرد که طول آن به ۴ تا ۵ متر و وزنش تا ۴۰۰ کیلوگرم میرسد، پوزهای پهن و کوتاهتر از کروکودیلهای آفریقایی دارد، از این رو «تمساح پوزهکوتاه» نیز نامیده میشود.
الهام آبتین، مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان، در گفتوگو با مهر با اشاره به جایگاه ویژه این گونه گفت: گاندو آخرین بازمانده تمساحهای پوزهکوتاه مردابی در فلات ایران است و جمعیت محدود آن تنها در آبگیرها و رودخانههای جنوب خاوری کشور، بهویژه محدوده حفاظتشده باهوکلات، زندگی میکنند.
گاندو نماد برکت و پاکی آب
به گفتهی وی، اهمیت حفاظت از گاندو تنها به حفظ یک گونه جانوری محدود نمیشود؛ زیرا این خزنده به عنوان شکارچی بالای هرم غذایی، نقش مهمی در تعادل اکوسیستم منطقه دارد. آبتین همچنین تاکید کرد: در باورهای بومی بلوچها، گاندو نماد برکت و پاکی آب است و از میان رفتن آن به معنای گسستن پیوند دیرینه انسان و طبیعت در این سرزمین خواهد بود.
مدیرکل محیط زیست استان مهمترین تهدید پیش روی گاندو را تخریب زیستگاه و کمآبی دانست و افزود: خشکسالیهای پیدرپی و مدیریت نادرست منابع آب، در کنار ساخت سدها و بندهای انحرافی در مسیر رودخانه باهوکلات، جریان طبیعی آب را مختل کرده و بسیاری از آبگیرهای زیستی این گونه را خشک یا کمعمق کرده است.
وی هشدار داد که در پی این شرایط، گاندوها در حوضچههای کوچک گرفتار میشوند، با کمبود غذا و تنشهای دمایی روبهروشده و گاهی در گلولای خشکیده جان خود را از دست میدهند. به گفته آبتین، توسعه کشاورزی پیرامون رودخانهها، ورود سممها و کودهای شیمیایی به منابع آبی، تلفات جادهای و گرفتار شدن در تور صیادان نیز از دیگر عوامل تهدیدکننده این گونه هستند.
اصغر مبارکی، کارشناس محیط زیست و متخصص خزندگان نیز با اشاره به پیشینه تکاملی این گونه گفت: گاندو تمساحی با حدود ۲۰۰ میلیون سال پیشینه زندگی است که امروزه در ایران تنها در رودخانههای سرباز، باهوکلات و کاجو یافت میشود.
وی جمعیت این گونه در ایران را نزدیک ۵۰۰ قلاده برآورد کرد و هشدار داد که محدود بودن گسترهی پراکنش، آسیبپذیری آن را در برابر دگرگونیهای محیطی افزایش داده است.
کارشناسان باور دارند ادامه روند خشکسالی و کاهش حقآبههای زیستمحیطی میتواند بقای تنها تمساح بومی ایران را با تهدیدی جدی روبهرو کند؛ گونهای که نهتنها بخشی از تنوع زیستی کشور، بلکه بخشی از هویت طبیعی و فرهنگی بلوچستان به شمار میرود.
