ابوریحان بیرونی، دانشمند پُرآوازهی ایران، در گزارش باریکنگرانهاش دربارهی جشنهای باستانی ایران، نوشته است که ایرانیان در روز ششم تیرماه جشنی باشکوه به نام «جشن نیلوفر» برگزار میکردند. سخن او، تنها آگاهی ما از کهنجشن نیلوفر و ارزشهای آن است.
در باور ایرانی، گل نیلوفر نماد ایزدبانوی آبها، اردویسورآناهیتا است. پس جشن نیلوفر نیز باید با شکوفا شدن این گل در میان آبها و در فصل تابستان، پیوند داشته باشد. برخی نیز ریشههای جشن نیلوفر را به روزگار مادها بازمیگردانند و آنها را برپا کنندگان جشنی برای آناهیتا میدانند؛ همان جشنی که بیرونی به آن جشن نیلوفر گفته است.
بیرونی میان جشن نیلوفر و جشن تیرگان همانندیهایی دیده است؛ هرچند زمان برگزاری این دو جشن یکی نیست. نیلوفر در آب میروید و با برآمدن خورشید زندگی را آغاز میکند و تیرگان نیز جشنی برای پاسداشت آبهای روان است.
میتوان گمان بُرد که جشن نیلوفر گرامیداشت خورشید نیز هست. در تابستان خورشید به بالاترین فراز (:ارتفاع) خود میرسد؛ یعنی درست همان زمانی که گل نیلوفر سر بر میآورَد و دمیدن خورشید را مینگرد!
جهاننگری ایرانیان و نمادهای پُرمعنای گل نیلوفر
گل نیلوفر در فرهنگ ایران جایگاهی بلند دارد. هخامنشیان نیز در پاسارگاد از این گل در نقشبرجستههای خود بارها بهره بردهاند. در نگاه شهریاران هخامنشی و ایرانیان روزگار آنها، گل نیلوفر نماد صلح و آشتی، آرامش، سامان (:نظم) کیهانی و پیوستگی زندگی بوده است. وه که چه مفهومهای زندگیسازی! جهانبینی ایرانی با این دریافتها (:مفاهیم) زیبا و جاودانه است!
ایرانیان باستان به نیلوفر نگاهی فراتر از گلی برای آراستن و زیباییگری داشتهاند و به آن معنایی فرهنگی و تمدنی بخشیدهاند. پس میتوان بهدرستی گمان بُرد که جشن نیلوفر در نزد مردمان باستانی ایران جایگاهی ارجمند داشته است. افسوس که نشانههای این جشن سدههاست کمرنگ شده است! با این همه، هنوز هم نشانههایی از این جشن در برخی شهرهای ایران یافتنی است. در فراهان، محلات، خمین و مارلیک تهران جشنی در آغاز تابستان برگزار میشود که گمان میرود بازماندهای از جشن نیلوفر باشد.
شاید روا باشد که از جشن نیلوفر به نام «جشن گل سپندینهی ایران» یاد کنیم و نزدیکی برپایی آن با جشن فرخندهی تیرگان را گرامی بداریم.
