امروز 28 تیرماه سالگرد درگذشت پروفسور محمدحسن گنجی، جغرافیدان برجسته و پیشگام هواشناسی نوین ایران، است. یادکردی کوتاه از زندگی علمی او، نکوداشت کسی است که پیشگام دانش نوین جغرافیا در ایران شناخته میشد. از همینرو او را «پدر علم جغرافیای ایران» نامیده بودند.
پروفسور گنجی در بیرجند، در استان خراسان، زاده شد. در همان روزگار نوجوانی دیدن سیل ویرانگر و سپس خشکسالی، او را به دانش جغرافیا و شناخت پدیدههای هوا و زمین دلبسته ساخت. هجده ساله بود که راهی تهران شد و در دارالمعلمین عالی که نخستین نهاد آموزش عالی کشور بود، در رشتهی جغرافیا درس آموخت. در سال 1312 مدرک دانشگاهی کارشناسی ارشد را دریافت کرد. چون دانشجویی کوشا و ممتاز بود، دولت به او بورسیه داد تا در دانشگاههای انگلیس دانش خود را افزون کند. در سال 1317 لیسانس تخصصی ممتاز جغرافیا را از دانشگاه ویکتوریای منچستر دریافت کرد؛ در حالیکه هنوز تشنهی آموختنهای بیشتر وبیشتر بود. او در سال 1331 راهی آمریکا شد و سه سال پس از آن دکترای جغرافیا را از دانشگاه کلارک گرفت. این دانشگاه، از نامآورترین مراکز علمی در رشتهی جغرافیا بود و مدرکی که گنجی دریافت کرده بود، ارزش علمی فراوان داشت.
بازگشت به ایران و بنیانگذاری دانش نوین جغرافیا
گنجی پس از دانشاندوزیها، به ایران بازگشت و در همهی زندگی خدمات علمی خود را پیشکش کسانی کرد که میخواستند دانش جغرافیای نوین را بیاموزند. او از سال 1317 تا 1354 در دانشگاه درس گفت (تدریس کرد)؛ گروه آموزش جغرافیا را در دانشگاه تهران بنیاد گذاشت؛ در بازهی یکسالهی 1353 تا 1354 فرنشین دانشکدهی ادبیاتوعلوم انسانی دانشگاه تهران بود؛ پیش از آن از سال 1342 تا 1347 معاونت دانشگاه تهران را بردوش داشت. بر اثر کوشایی بسیار و دانشافزایی فراوان، در سال 1354 خورشیدی «استاد ممتاز» دانشگاه تهران شناخته شد و چهرهی علمی خود را درخشانتر ساخت.
از دیگر کوششهای پرفسور گنجی باید به این نمونهها اشاره کرد: بنیانگذاری و فرنشینی اداره کل هواشناسی ایران (۱۳۴۷–۱۳۳۵)؛ بنیانگذاری دانشگاه بیرجند؛ نمایندهی ثابت ایران در سازمان هواشناسی جهانی؛ فرنشینی هواشناسی منطقهی آسیا و چندین کار بزرگ و نمایان دیگر.
به کارنامهی علمی پرفسور گنجی باید هموندی انجمن جغرافیای انگلیس؛ هموندی افتخاری انجمن آمریکایی پیشرفت علم؛ هموندی گروه نویسندگان دانشنامهی بریتانیکا؛ چهرهی برگزیدهی سازمان هواشناسی جهان در سال 2001 میلادی؛ برگزیدن به عنوان یکی از 15 جغرافیدان برجستهی جهان در بیستونهمین کنگره اتحادیه بینالمللی جغرافیایی (کره جنوبی، 2001 میلادی)؛ دریافت بیش از 63 سپاسنامه از مراکز علمی و پژوهشی کشور و نمونههای دیگر را باید افزود.
بهراستی که با کوششهای پروفسور گنجی بود که سودمندی و ارزش دانش هواشناسی در ایران آشکار شد. او راهبر تدوین «اطلس اقلیمی ایران» نیز بود. این اطلس دربردارندهی گسترههای محیط زیست ایران، نقشهی کویرها، نقشهی تالابها، نقشهی شبکهی رودخانهای ایران، نقشهی پراکنش بارندگی و نقشهی جنگلها است. پیشتر اشاره کردیم که در سال 2001 میلادی، از سوی سازمان جهانی هواشناسی، دکتر محمدحسن گنجی به عنوان دانشمند برتر جهان و دانشمند سال هواشناسی شناسانده شد. این گزینش جایگاه کممانند او را در نزد دانشمندان جهان آشکار میسازد.
پروفسور محمدحسن گنجی سرانجام پس از دانشافزاییهای بسیار، در روز 28 تیرماه 1391 خورشیدی دیده از جهان فروبست. یادش ماندگار
