ریاب از روستاهای کهن و دیرینهی سرزمین ما، در شهرستان گناباد، یکی از هشت روستای شناسانده شده از سوی ایران برای ثبت در فهرست جهانی بهترین روستاهای جهان است. ریاب تاریخی درازآهنگ، مهرازیای (:معماری) نمونه و سنتهایی ریشهدار دارد و ثبت جهانی آن زمینهساز رونق اقتصادی، کارآفرینی و توسعهی گردشگری پایدار در این روستای هدف گردشگری خواهد بود.
این نوشته شناخت کوتاهی از ریاب و ویژگیهای آن به دست میدهد.
رد پای تاریخ در ریاب
در پیرامون کویر خراسان رضوی، روستایی هدف گردشگری به نام «ریاب» سایهافکنده است. اگر آغاز سفرمان برای رسیدن به ریاب از شهر گناباد باشد، 3 کیلومتر باید گذر کرد تا به آنجا رسید. فاصلهای که دستاورد آن ارمغانی شگفتآور است؛ چرا که با روستایی رودرو خواهیم شد که هزارسال از دیرینگی تاریخی آن میگذرد و مهرازی کاهگلیاش چنان دلنواز و یگانه است که ریاب را نامزد ثبت در سیاههی بهترین روستاهای جهان گردشگری ساخته است.
ریاب نشانههای تاریخی کهن خود را همچنان نگه داشته است. بافت سنتی و خانههای بادگیری، حوضخانه، آبانباری دیرینه، باغهای دیرسال و مهمتر از آن نزدیکی به کاریز (قنات) جهانی قصبه با درازایی 20 کیلومتری، از ریاب نمونهای درخشان در دل کویر ساخته است. ریاب پیکرهای از باغهای سرسبزی هم است که جابهجا در گذر از کوچههای باریک آن، نمایان میشود و با دیوارهای خشتیِ خانههای ریاب ترکیبی میسازد که نمونهی آن در کمتر جایی یافتنی است. در میان آن خانهها، زندگیای جاری است که ریشه در فرهنگ و آیینها و گذرانی هزارساله دارد. مردمان ریاب نیز پیوندی ژرف با فرهنگ دیرینهشان دارند و برای زنده ماندن آیینهای نیاکانی سختکوش هستند. رقصهای بومی، چوببازی، کشتی سنتی و موسیقی ویژهی آن گستره، ریاب را رنگرویی یگانه بخشیده است. برای گردشگران چه چیز دلخواهتر از مهرازی و فرهنگی بومی کهن است؟ آنها در جستوجوی همین نشانهها هستند. پس ریاب روستایی نمونهوار و کممانند برای ثبت در فهرست جهانی روستاهای برتر است. آنجا هویت تاریخی و فرهنگی پویایی دارد.
مردمان ریاب
ریاب در زبان بومیان آن به معنی «جاری شدن آب» است. مردمانش بیشتر به کار گلیمبافی و نمدمالی سرگرماند. کلاه نمدی، پالتو نمدی و زیراندازهای نمدی از صنایع دستی آنجا است. خوراک بومی این روستا نیز آوازهای دارد. اشکنه، قطاب، جوشپره، کلومپه، توگی و نان محلی از شمار خوراکیهای ریابیهاست.
روستای ریاب به داشتن مردی نامور از وزیران سلجوقی، در سدهی ششم مهی، هم سرافراز است. در آن سدهی دور دانشمندی به نام «ابومنصور ریابی» وزیر طغرل سوم سلجوقی بوده است. این نکته نشان میدهد که ریاب در گذشتههای دور زادگاه مردمانی فرهنگی بوده است. آرامگاه او در روستای زادگاهش ریاب جای دارد.
از دیدنیهای گردشگری ریاب به دو دژ (قلعه) آن باید اشاره کرد که تُو در تُو است و خانههایی را در درون خود جای داده است. این دژ کاهگِلی و سنگی چهار برج نگهبانی با بلندایی 10 متری دارد. اما برجهای دیدبانی به همین دژ پایان نمییابد و در بخش باختری روستا دو برج دیگر نمایان است.
از دیگر دیدنیهای ریاب خانهای است که به نام «ناصریان» آوازه دارد. این خانه با مهرازی یگانهاش پنجرههایی دارد که تمامی آنها رو به حیاط باز میشوند و هیچکدام روزنهای به بیرون ندارند. بازماندهای از حوضچهای کهن در حیاط خانه هنوز هم نشانههایی از گذشتهاش را نگه داشته است. خانههای تاریخی دیگر ریاب قوامیه، بیدل و بابا حسن نام دارند.
ساباط کوچههای ریاب سایهافکناند و خانههایش برخوردار از بادگیر، سردابه و حوضخانه. اتاق خانهها رو به حیاط باز میشوند تا از وزش بادهای کویری در امان باشند. این خانهها گاه بر روی بافت کهن روستا ساخته شدهاند.
تماشاییهای ریاب یکیدو تا نیست. شمار آنهای بیش از آن است که بتوان شناساند. باید ریاب و یادمانهای کهن آن را دید و از فرهنگ و آیینهای آن پی به ریشههای استوار ایران کهن بُرد.
