ایرانیان از گذشتههای باستانی، در روزگار شاهنشاهی هخامنشیان با گرمابه آشنا بودهاند. نشانههای تاریخی نیز ما را به دوران اشکانیان میبرد و گواه آن است که آنان نیز گرمابه داشتهاند. گواهان افزونتر از ساسانیان به دست میآید که گرمابههایی داشتهاند یا دگرگونیهایی که در ساخت گرمابه پدید آوردهاند. از سدههای تاریخی دیگر ایران نیز سازههای گرمابهای بسیاری بهجا مانده است.
امروز (14 ژوئن_ 24 خوردادماه) در سالنمای جهانی «روز حمام» شناخته شده است. از اینرو و به بهانهی این روز، گذری به گرمابههای تاریخی ایران خواهیم داشت.
گرمابهی سلطان امیر احمد کاشان
این گرمابهی سلجوقی که از دید زیباییشناسی ارزش بسیار دارد، در فهرست آثار تاریخی ایران ثبت شده است. گرمابهی یادشده در روزگار سلجوقیان ساخته شد اما در زلزلهی هولناک 1150 مهی کاشان بخشهای بسیاری از آن ویران شد. در دورهی قاجاریه گرمابه را بازسازی کردند. آنچه اکنون از گرمابهی سلطان امیر احمد دیده میشود همان سازهی بازسازی شدهی قاجاری است.
در این گرمابه مهرازی باشکوه و فاخر ایران آشکارتر از هر سازهای نمایان است. گچبریها و کاشیکاریهای آن نیز بسیار تماشایی است. گنبد گرمابه دارای شیشههای عدسی است که برای برآوردن (:تامین) روشنایی گرمابه طراحی شدهاند.
گرمابهی پهنهی سمنان
سنگ بنای این گرمابه در دورهی تیموریان، به سال 856 مهی، گذاشته شده است. در زمان پادشاهی مظفرالدینشاه قاجار آن را بازسازی کردند و سردر زیبایی برای گرمابه ساختند. در دههی هفتاد خورشیدی گرمابهی پهنه تبدیل به موزهی باستانشناسی و مردمشناسی شد.
گرمابهی پهنه هزار متر مربع وسعت دارد و دارای سربینه، گرمخانه و خزانه است. دو در جداگانه برای ورود بانوان و مردان از ویژگیهای این سازه است. ایوانهای گرمابه کاشیکاری شدهاند و تصویر دو سرباز قاجاری نقاشی شده روی کاشیهای گرمابه از دیدنیهای آن است.
گرمابهی گنجعلیخان
از باشکوهترین سازههای گرمابهای ایران که در دورهی صفویه ساخته شده، گرمابهی گنجعلیخان است. مهرازی گرمابه بهراستی شاهکار کممانندی است. بخشی از آراستگی بسیار آن نیز به سبب خطهای نوشته شده بر روی کاشیهای گرمابه، از علیرضا عباسی، خوشنویس نامدار عصر صفوی است.
گنجعلیخان، فرمانروای کرمان در زمان پادشاهی شاهعباس صفوی، برای زیباتر ساختن این گرمابه از هیچ کوششی دریغ نکرده است. فضای اصلی گرمابه نقشهای دلانگیز حجاری شدهای دارد. کاشیهای هفترنگ آن نیز خیره کننده است. نورپردازی گرمابه خود شاهکار دیگری در مهرازی است.
گرمابهی شاهزاده اصفهان
شهربانو بیگم، از شاهدختهای صفوی، بانی گرمابهای است که آن را به نام گرمابهی شاهزاده میشناسند. او دختر شاهسلطان حسین، واپسین پادشاه صفوی، بود. گرمابه در بازار اصفهان جای دارد و نقش و نگارههای آن تماشایی از تصویرهاست. در برخوردگاه بازار رنگرزها و بازارچهی نو، این گرمابهی تاریخی نمایان است. اما آسیبهایی که در گذر زمان به گرمابه رسیده، سازه را از شکل نخستین آن دور ساخته است. در بخشی از آن کاشیهای مربعشکل فیروزهای به کار رفته است که هنوز هم جلوهی نخستین آن را آشکار میسازد.
گرمابهی شیخ بهایی
از شناخته شدهترین و رازآمیزترین گرمابههای تاریخی ایران گرمابهای است که آن را دانشمند نامدار ایرانی، شیخ بهایی، طرح ریخته است. شگفت است که تا چندی پیش آب گرمابه تنها با روشن کردن یک شمع گرم میشد! گویا شیخ بهایی برپایهی قانونهای فیزیک و شیمی توانسته بود به چنین کاری دست زند. این که آن قانونها چه بوده است؟ پرسشی است که پاسخهای گوناگونی دارد. برخی راز آن را در گاز متان و اکسیدهای گوگردیای میدانند که با لولههای سفالی به گرمخانه برده میشده است. برخی دیگر میگویند منبع آب این گرمابه از طلا بوده و چون طلا رساناترین فلز انتقال گرما است، با حرارت کم انرژی زیادی تولید و آب منبع گرم میشده است.
گرمابهی فین کاشان
بخشی از گرمابهی فین در دورهی صفویه و بخش دیگر در زمان چیرگی قاجاریه ساخته شده است. آوازهی آن در نزد مردم شاید بیشتر از این دید باشد که قتلگاه امیرکبیر، صدراعظم نامدار قاجاری، بوده است. این گرمابه به سبب ویژگیهای مهرازیاش در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شده است. یکی از آن ویژگیها در کف گرمابه است که در آن کانالهایی برای آب خزینه و حوضچهها ساخته شده است. دالان و راهروهای گرمابه نیز پُرشمار است. طراحی گرمابه چنان است که در روزهای بسیار گرم تابستان فضای گرمابه خنک و دلپذیر است.
گرمابهی وکیل شیراز
این سازه از دورهی زندیه بازمانده است. گرمابه را به دستور کریمخان زند و برای او ساختهاند. به همین سبب بخشی به نام شاهنشین دارد که ویژهی شهریار زند بوده است. گسترهی گرمابه بیش از 11 هزار متر مربع است و از مهرازیای بسیار درخور نگرش برخوردار است. از اینها گذشته، این گرمابه در دورههایی دگرگونیهای کاربری دیده، اما هنوز شکوه نخستین خود را از دست نداده است. در دورهی قاجاریه بیشترین دگرگونیهای گرمابه روی داده بود.
گرمابهی خان کاشان
این گرمابهی ساخته شده در روزگار شهریاران زند، به نام «رازقیه» نیز آوازه دارد. پی گرمابه چنان استوار است که در برابر زلزلهی سهمگین 1192 مهی کاشان پایداری شگفتی از خود نشان داد و خوشبختانه فرو نریخت. سه بخش اصلی آن سربینه، گرمخانه و فضای چالحوض است. حوضها ساخته شده از سنگ مرمر هستند و نقشهای دیوارها برگرفته از داستانهای ملی ایران است.
گرمابهی وکیل کرمان
از دورهی زندیه و قاجاریه گرمابهی وکیل کرمان را هم میشناسیم که ساخت آن اثرپذیرفته از گرمابهی گنجعلیخان است. در سربینهی آن هشت ستون سنگی دیده میشود. همین ستونها فضای گرمخانه را سهبخشی ساختهاند. به خزینهی گرمابه با پیمودن پلهها میتوان رسید. در ورودی گرمابه نیز سردر و هشتی و دالان جای گرفتهاند.
گرمابهی صفا قزوین
این سازهی زیبا از دورهی قاجار بهجا مانده است. هنوز هم کاربری اندک آن ادامه دارد، اما نه به رونق روزگاران پیشین. سنگ، آجر، مرمر و ملاط ساروج، ساختمایههای (:مصالح) بهکار رفته در این گرمابهی تاریخی هستند. شیرهای غُرانی که در حوض گرمابه دیده میشوند، از دید مهرازان بهگمان با نگاه به مهرازی باستانی ایران ساخته شدهاند. گویا ناصرالدینشاه قاجار در سفرهای خود به قزوین به این گرمابه میرفته است.
گرمابهی خان یزد
این گرمابه سازهای قاجاری است و در سال 1212 مهی، در روزگار پادشاهی فتحعلیشاه قاجار بنا شده است. آن را در شمار زیباترین سازههای تاریخی شهر یزد میدانند. ساخت آن چنان است که مردمان آن دورهی تاریخی از آن برای گذران ساعتهای آسودگی (:فراغت) بهره میبردند. با این همه، سازهای ساده است؛ هرچند شکوه آن را باید در همین سادگی دید. نورگیر سربینه گرمابه بسیار دیدنی است. بخش اندکی از نقاشیهای گرمابه بهجا مانده است و خبر از شکوهی -تا اندازهای- از دست رفته میدهد.
گرمابهی نواب تهران
از روزگار قاجاریه در شهر تهران گرمابهای به نام نواب به یادگار مانده است. این سازه در محلهی کهن عودلاجان ساخته شده است. شیوهی گرمایشی و مهرازی آن نگاه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. گرمابه را پایینتر از کف زمین در گسترهای هزار متری ساختهاند. این گرمابه با همهی دگرگونیهایی که دیده است، هنوز کاربری خود را از دست نداده است.
گرمابهی پامنار تهران
این گرمابه را در ژرفای 5 متری زمین در زمان پادشاهی فتحعلیخان قاجار ساختهاند. بام آن شیب ملایمی دارد. ورودی گرمابه با یک راهرو کوچک به سربینه میرسد و با گذر از یک راهرو دیگر به خزینه راه مییابد. کاشیهای هفترنگ آن نیز درخور نگرش است.
گرمابهی مصباح کرج
در دورهی قاجار در کرج گرمابهای ساخته شده است که به نام مصباح شناخته میشود. ارزش گردشگری آن برای امروز بسیار است. باریکنگریای که در ساخت گرمابه مصباح بهکار برده شده ارج مهرازی آن را نشان میدهد.
گرمابهی چهارفصل اراک
در سالهای پایانی پادشاهی قاجار این گرمابه را در اراک ساختهاند. در دههی هفتاد خورشیدی از گرمابهی چهارفصل موزهای ساخته شده است. 1660 متر پهنای آن است. از اینرو، گرمابه اراک بزرگترین گرمابهی تاریخی ایران دانسته میشود. سربینهی گرمابه چهارفصل در میان همهی گرمابههای تاریخی کممانند است.
گرمابهی شهبازخان کرمانشاه
گرمابهی کرمانشاه ساخته شده در دورهی قاجار است و در بافت تاریخی و کهن این شهر جای گرفته است. دارای بخشهای سربینه یا رختکن، گرمخانه و خزینههای آب سرد و گرم است. از آراستگیهای آن باید به نقشونگارههای گرمابه اشاره کرد.
گرمابهی حاج داداش زنجان
ستونی سنگی از ویژگیهای گرمابهی حاج داداش زنجان است. این سازه نزدیک به دو سده پیش ساخته شده است. در دههی هفتاد خورشیدی آن را به سفرهخانه تبدیل کردند.
گرمابهی خان بستک هرمزگان
در باختر شهر هرمزگان شهر بستک جای دارد. این گرمابه که اکنون موزهی مردمشناسی است، در زمان شهریاری قاجاریه بنا شده است. سازندهی آن مهرازی شیرازی بوده است. گرمابهی خانبستک را در ژرفای زمین درست کردهاند؛ از اینرو بومیها به آن گرمابهی زیرزمینی میگویند.
* نیاز به یادآوری است که گرمابههای تاریخی ایران بیش از مواردی است که در این گزارش نامبرده شد. دیگر اینکه برخی از گرمابههای تاریخی در سالهای گذشته کاربری دیگرگون همچون موزه، رستوران و کافه پیدا کردهاند.
