تارنمای خبری امرداد
به خجستگی چهارم خرداد ماه، جشن خردادگان

خرداد؛ امشاسپند رسایی

به یاری اهورامزدا
همازور خُرداد امشاسپند رَدِ سالان و ماهان و روزان و زمانان هومنشنیان مینو که مردم وَه اندر سال پِه فَرارونه و پِه فَراخه وه شَهَد زیوِستَن برای سال اشوئی اشایه رَد باد-اُش هَست اَندر گیتی آوِتَجای پاک یوژداسر کِش هیچ ریمَنَه دیو بدکاره اَوَر بُردن مَتوان باد
فزون توانا باشد خرداد امشاسپند، سرور سال‌ها و ماه‌ها و روزها و زمان‎های روانان نیکومنش که مردم نیکوکار در سراسر سال در ارزانی و گشایش زندگی کنند و برای سال پرهیزگاری، سروری پارساست. او موکل است در گیتی بر آب روان پاک و پالوده‎ای که هیچ بدکار بداندیش را توانایی آلوده ساختن آن نیست.
(خرده‌اوستا، همازور دهمان)
آنچه که در آغاز خواندیم بخشی از نیایش همازوردهمان از خرده‎اوستا در وصف خرداد امشاسپند است. قطعه‎ای که به پیروی از دیگر بخش‎های اوستا و متون پهلوی خرداد را رد سال و جشن‎های سالیانه یعنی گهنبار و در گیتی، نماینده‎ی آب روان و پاک می‎داند.
همازوردهمان از نیایش‎هاییست که در بسیاری از آیین‎های زرتشتی از جمله گهنبار و جشن‎خوانی، در بخش پایانی آفرینگان‎خوانی خوانده می‌شود. نیایشی به زبان پازند و خط پارسی در خرده‎اوستا که برای پارسی‎زبانان امروز، با کمی دقت و توجه، قابل فهم است. در این نیایش با آموزه‎های نیک، به ویژه امشاسپندان و نیکی‎های آن‎ها، از جمله خرداد امشاسپند، امشاسپند کمال و رسایی، همازور می‎شویم.
در جایگاه آیینی چون نام روز خرداد با ماه خرداد برابر گردد، جشن خردادگان گیرند و از دیگر سو بر سفره‎های آیینی، خرداد امشاسپند با نمود گیتوی آن، آب پاک، یادآور آموزه‎های اخلاقی خرداد می‌گردد. آموزه‎های اخلاقی که بازتاب آن را می‎توان در اندرز گواه‎گیری، بسیار ژرفمندانه یافت:
داد و آیین خرداد امشاسپند، رسایی و آبادانی است. دل خود را شاد و تن خود را پاک دارید؛ زیرا پاکی تن جلوه‎ای از اشویی روان است. ناسپاسی مکنید. اندوهگین مباشید. گیتی را به چشم نیک ببینید و از اهورامزدا خرسند و سپاسدار باشید. آبادی سازید و شادی افزایید. آب را که مایه‎ی سرسبزی و آبادانی است پیوسته پاک داشته بیهوده از آن استفاده نکنید. (بخشی از اندرز گواه‎گیری)
در گام‌های عرفانی، خرداد، گام رسایی است. درجه‎ای از خداگونگی که انسان در این گام، چون راهنمایی نیکو، به مانند آب پاک، رایزن و حلال دشواری‎های دیگر انسان‎ها می‌گردد و چنان که یک رایزن خردمند، آیینه‌وار سبب دور نمودن کاستی‌ها و رسایی دیگران می‌شود، آیینه‎ی آب روان نیز سبب بالندگی گیاهان و مایه‎ی زندگی و هستی و رسایی و آبادانی گیتی می‌شود.
همکاری خرداد با تشتر و باد و فروردین در تصویر اسطوره‎ای این امشاسپند، آن هنگام که آب را به یاری باد جهت نبرد با اپوش پلید به تیرایزد می‎رساند، نمایان است. همراهی امشاسپندان خرداد و امرداد، همراهی رحمت و قدرت خداوندی، همراهی آب و گیاه سبز، همراهی آبادانی و دیرزیوی و همراهی رسایی و جاودانی است.
دستیابی انسان به رسایی در سایه‎ی تلاش و گذر زمان، ارتباط خرداد و زمانان هومنشنیان مینو را نشان می‌دهد.
کمال آفرینش آفریده‎ای از آفریدگان اهورامزدا در هر چهره‎ی گهنبار در شش زمان از سال و دستیابی به دستآورد افزون در هر چهره و داشتن سالی سرشار از فراخی و برکت، ارتباط این امشاسپند و یائیریه هوشتی (ایزد جشن‎های سالیانه‎ی گهنبار) را بیان‎گر است.
و در چنین پیوندهای معنایی، روز خرداد از ماه فروردین، روز زایش خرد رسا، روز پیش‌برندگی و نگهداریِ (معنی واژه‎ی فروهر و فروردین) رسایی (معنی واژه‌ی خرداد) و روز رسایی و ظهور بزرگ پیامبر جهانیان، اشوزرتشت اسپنتمان است.
یشت چهارم اوستا، ویژه‎ی امشاسپند خرداد یا همان هئوروتات اوستا است و در میان امشاسپندان، تنها از اردیبهشت و خرداد، یشت‎هایی به یادگار مانده‎اند.
در پایان به فرخندگی جشن خردادگان، و به یادکرد بزرگداشت فردوسی که چندی از آن گذشته، سروده‌ای از حکیم طوس را پیشکش می‌نمایم که در آن امشاسپندان از جمله خرداد، با ترتیب آشنا و رایج خود در میان زرتشتیان که برگرفته از هفتن‌یشت است، سربرمی‌افرازند تا گواهی دگر بار باشند بر سرچشمه‌ی اوستایی برای بیشینه بخش‌های گنجینه‌ی ارزشمند شاهنامه:

که هرمز دهادت به دین پایگاه وُ بهمن نگهبان فرخ کلاه
همه ساله اردیبهشت هُژیر نگهبان شده بر هش و رای پیر

وُ شهریورت باد پیروزگر به نام بزرگی و فر و هنر
سپندارمذ پاسبان تو باد خرد جای روشن‎روان تو باد

ز خرداد باش از بر و بوم شاد تن چارپایانت [اَ]مرداد باد
دی و اورمزدت خجسته بواد در هر بدی بر تو بسته بواد

(شاهنامه‎ی فردوسی، داستان بیژن و منیژه)

*نوشتار به قلم موبدیار پریا ماوندی، دانشجوی دکترای فرهنگ و زبان‌های باستانی، نقال و شاهنامه‌پژوه
منابع:
1- خرده‎اوستا. آذرگشسب، اردشیر. چاپ چهارم. 1358.
2- خرده‌اوستا. شهمردان، رشید. 1382.
3- انجمن موبدان تهران. اندرز گواه‌گیری.
4- پورداود، ابراهیم. یشت‎ها. جلد اول. 1307.
5- رضی، هاشم. گاه‎شماری و جشن‎های ایران باستان. 1380.
6- فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. دفتر سوم. 1371.

3 نظرات
  1. همکیش می گوید

    روز گارنیک
    بهتر ان است که ما زرتشتیان بنویسیم وبگوییم خورداد. همانگونه که مینویسیم و میگوییم امرداد.
    وبهتر ان است که بگوییم وبنویسیم ششمین روز از ماه خوردادجشن خوردادگان برابر با چهارم خورداد خورشیدی
    سپاس از همگان

    1. موبدیار پریا ماوندی می گوید

      درود بر دوست و همکیش گرامی که مهربانی نموده زمان گذاشتید و نوشتار مرا خواندید.
      همان گونه که می دانید دین زرتشتی دینیست که با دانش روز پیش می رود و ما زرتشتیان سربلندیم که، اشوزرتشت، پیامبر ما، همیشه ما را به آموختن دانش و گسترش آن برمی انگیزد. با توجه به دانش زبان شناسی (همان گونه که در نوشتار روزنگار سایت امرداد در مورد خرداد هم آمده و دگرگونی واژه از هئوروتات به هردات و خرداد یاد شده است) واژه خرداد از واژه اوستایی haurvataat است و au در دگرگونی زبانی به o البته با خطی بالای o دگرگونی می یابد (رویه ۶ کتاب دستور تاریخی زبان فارسی دکتر ابوالقاسمی را ببینید) و «خو» شکل دگرگون یافته hw ایرانی باستان و xv اوستاییست که v کمی کوچکتر بالای x می آید (رویه ۵ کتاب دستور تاریخی زبان فارسی دکتر ابوالقاسمی را ببینید). از دیگر سو بهره گیری از خورداد به جای خرداد بنابر سخن شما، به آن می ماند که بگوییم امورداد را به جای امرداد به کار گیریم. از این رو، با ارج گزاری به ریشه شناسی فولک که سخن شما بزرگوار از آن برمی آید، نگارش درست واژه با توجه به دانش زبان شناسی «خرداد» است و از آنجا که خوانندگان سایت امرداد، تنها همکیشان گرامی نیستند، از این رو شایسته دیدم که در نوشتار از واژه «خرداد» که در نوشتارها و کتاب های دانشگاهی می آید، بهره جویم. خواهش می کنم بزرگی نموده، کتاب های یاری نامه نوشتار را که از آنِ استادان این دانش هست، نیز ببینید.
      پیروز و دانش گستر باشید.

  2. مهرزاد ، يک ايرانی . می گوید

    سپاس از موبديار پريا ماوندی .

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

ممکن است شما دوست داشته باشید