امروز، 20 خوردادماه، در ایران به نام «روز ملی فرش» شناخته میشود. این روز همزمان با روز جهانی صنایع دستی است. از بهمنماه سال 1399 خورشیدی روز ملی فرش در سالنمای ایران جای گرفت؛ روزی که پاسداشت جلوهای باشکوه یکی از هنرهای ایرانزمین -هنر فرشبافی- است.
تاروپود فرش ایرانی با فرهنگ، هنر و تاریخ سرزمین ما گره خورده است. هر گره آن نیز بازگوی هویت ماست. سرگذشتی است که از روزگار هخامنشیان در 2500 سال پیش آغاز شد و تا امروز و فردای ایران ادامه مییابد. فرش پازیریک، کهنترین فرش جهان، بازمانده از روزگار هخامنشیان است و سندی گویا که نشان میدهد سرزمین ما زادگاه هنر فرشبافی است.
رنگهای چشمنواز فرش ایرانی هر نگاهی را خیره میکند و نمایانگر اوج فر و شکوه هنر مردمان سرزمین ماست. کارگاههایی که چنین هنر والایی را میبافتند و عرضه میکردند، در همهی شهرهای ایران پراکنده بودند. از اینرو، فرش هنر همهی تبارهای سرزمینمان است.
از سویی دیگر، فرش ایرانی با نقشهای تُودرتُوی خود گویی روایتگر داستانی پُرپیچوخم است؛ داستانی نمادین که آمیخته با رمز و رازهای فرهنگ و هنر ایران است. در این فرشها، طرحها و عناصر و باورها درهم آمیخته شدهاند و دوران کهن و باستانی ایران را با دورههای دیگر این سرزمین پیوند میدهند. الگوهای هندسی فرشها نیز اثرگرفته از نمادهای ایرانی است. در مرکز بیشتر فرشهای ایرانی نقش هندسی دیده میشود که نمادی از خورشید و روشناییبخشی آن است. حاشیههای تزیینی فرش نیز خورشیدِ مرکزی را در چارچوبی (:قابی) در بر گرفته است. فضای فرش ایرانی نیز سرشار از درختان، جانوران، نقشهای استورهای و ماورایی است که هر کدام اشاره به گوشههایی از فرهنگ و باورهای کهن و استورهای مردمان این سرزمین دارد.
یکسانی باغ و فرش ایرانی
شگفت است که فرش ایرانی همانندی بسیاری با باغ ایرانی دارد. الگوهای باغ و فرش هر دو یکسان است تا بدان اندازه که میتوان گفت طرح باغ ایرانی، با همهی گوناگونی و زیبایی آن بر آرایش و نگارههای فرش ما تاثیر بسیار گذاشته است. آنچه هم در باور و گمان ما دربارهی آرامش میتواند شکل بگیرد در فرش ایرانی آشکار و پدیدار است.
فرش ایرانی را از دید ساختار فرمی در سه دسته جای میدهند: طبیعتگرایانه، فراطبیعتگرایانه و آمیخته. در این دستهبندی، فرش ایرانی گاه بازنمایی و همانندسازی جهان پیرامونش است؛ گاه رها از واقعیتهای جهان یکسره استورهای و نمادین است و گاه آمیختهای از این دو. در ساختار فرمی فرش ایرانی با نقشمایههای طبیعتگرایانه گیاهی، جانوری و انسانی نیز روبهرو هستیم که خود گونهای دستهبندی این هنر است.
فرش نمادی از ذوق و هنر و روح زیبایی ایرانی است. نقشهای دلربای آن تنها برای پُر کردن فضا نیست بلکه بازگو کنندهی نگرش و جهانبینی ایرانیان است. ویژگی برجستهی آن نیز رمزگرایی است. طرحهای آن از اسلیمی و بتهای گرفته تا طرحهای افشان، لچک و ترنج، خشتی، درختی، گلدانی و تصویری، کهکشانی از عناصر نمادین و استورهای ایرانی است. همین است که هنر فرش سرزمین ما در بیشماری از موزههای جهان دیده میشود. موزهی ویکتوریا و آلبرت در انگلستان، موزهی هنرهای زیبای اتریش، موزهی پنسیلوانیا در آمریکا، موزهی جایپور در هند و موزههای فراوانی دیگر جهان با فرش ایرانی آراسته شدهاند.
روز ملی فرش دستباف ایرانی و همزمانی آن با روز جهانی صنایع دستی، زمانی درخور برای ارجگذاری از یکی از والاترین هنرهای ایران است؛ و نیز قدرشناسی از بافندگان فرش که پدیدآورندگان این هنر کممانند هستند. روزی برای بازنگری دوبارهی جهان رنگارنگ و نمادین فرش ایران.
روز ملی فرش ایران را گرامی بداریم!
