20 ژوئن برابر با 30 خوردادماه، در جهان کنونی به نام «روز بهرهوری» شناخته میشود؟ بهرهوری تنها برای پیشرفت در کارهای سازمانی و مدیریتی نیست، در زندگی روزمره نیز نیاز به بهرهوری داریم تا کیفیت زندگی خود را به سمت بهتر شدن ببریم. برای چنین دستاوردی باید همواره اندیشید که آیا راه بهتری وجود دارد؟ پاسخ به این پرسش هر چه که باشد تنها با شناخت بهرهوری و بهکار بردن چهارچوبهای آن است که زندگی رو به بهتر شدن خواهد گذاشت؛ بازده کارمان افزایش مییابد و زمان از دست رفته به کمترین اندازهی خود میرسد.
واژهی «بهرهوری» نخستینبار در سال 1776 میلادی در اروپا به میان آمد. یک سده زمان بُرد تا در سال 1833 میلادی باخترزمینیها به شناختی از بهرهوری رسیدند و آن را «قدرت و توانایی تولید کردن» دانستند. با پدید آمدن انقلاب صنعتی، موضوع بهرهوری اهمیت بیشتری یافت. چرا که سود جستن افزونتر از نیروی کار و سرمایه ارزشی کلانتر یافته بود. در آغاز سدهی بیست میلادی تعریف علمی بهرهوری استواری (:قوم) بیشتری یافت.
بهرهوری چیست؟
سادهترین معنی بهرهوری چنین است: بیشترین تولید با کمترین هزینه؛ یا به سخنی سادهتر: بهتر شدن و در جهت پیشرفت گام برداشتن. اما دربارهی این معنی باید اندکی درنگ کرد. بیشترین تولید به معنای تولید به هر شیوهای نیست. تولیدی ارزش بهرهورانه دارد که در کیفیت زندگی اقتصادی و اجتماعی اثری مثبت داشته باشد. برای رسیدن به چنین آرمانی نه تنها پرورش نیروی انسانی کارآمد اهمیت دارد بلکه کیفیت کار را باید افزایش داد، بدون آنکه به هزینه کردن بیشتر نیاز باشد. از اینرو، کارشناسان مدیریت باور دارند که رسیدن به بهرهوری با کارایی و اثرگذاری پیوندی تنگاتنگ دارد.
درست است که بهرهوری نیاز بازار را برآورده میسازد اما به هر روی این پرسش پیش روی ماست که: سود بهرهوری در چیست؟ در پاسخ باید گفت که بهرهوری رفتاری سازمانی است که انگیزهی کارمندان را برای کار بهتر بالا میبَرَد؛ شرایط کاری مناسبتری پدید میآورَد؛ به فراخوانی (:جلب) خریداران بیشتری میانجامد؛ سازمان را گسترش میدهد و در اشتغالزایی اثرگذار است.
بهرهوری بهینه در گرو چند نکته است: بهرهگیری از ابزارهای پیشرفته، توانایی کارمندان، برنامهریزی و مدیریت کارآمد و پیوندهای درست درون سازمانی. اما سببهایی هم هستند که بر بهرهوری اثر خواهند گذاشت. مانند: تورم، نیاز بازار و فرهنگ.
اگر مدیریتی سنجیده در سازمان انجام گیرد و راههای برونرفت از گرههای سازمانی شناسانده شود، کارایی سازمان به شکل دلخواهی درخواهد آمد. چنین کاری به بهرهوری بیشتر میانجامد. نکتهی مهم آن است که در بهرهوری باید همواره کیفیت و کمیت کار را نگه داشت. به سخن دیگر، دستاورد سازمان را فدای سود افزونخواهانه نکرد. برای رسیدن به بهرهوری مثبت نیز انجام چند کار بایستگی دارد: نخست سنجش میزان بهرهوری کنونی سازمان است؛ دیگر ارزیابی دادههاست و سرانجام برنامهریزی باریکبینانه.
بهرهوری در ایران
ایران از زمان بنیانگذاری «سازمان بهرهوری آسیایی» تا سال 1357 خورشیدی، هموند آن بود. پس از درنگی چندساله بر اثر رویدادهای سیاسی، در سال 1364 «سازمان بهرهوری ملی ایران» بنیان گذاشته شد. این نهاد در سال 1377 به «سازمان امور اداری و استخدامی» پیوست. در سال 1384 سازمان ملی بهرهوری ایران منحل شد و مسوولیتهای آن بر دوش «مرکز بهرهوری ایران» گذشته شد.
کارشناسان باور دارند که میزان بهرهوری در ایران کمتر از 30 درصد است. در حالیکه بهرهوری در کشوری مانند ژاپن به 70 درصد میرسد. از سوی دیگر، رشد اقتصادی ما در سنجش با دیگر کشورهای آسیایی فاصلهی دوری پیدا کرده و بسیار کمتر است. در زمینهی حملونقل نیز ناوگان ما فرسوده است و بهرهوری اندکی دارد. در تولید برق نیز 23 درصد هدررفت انرژی داریم. در بهرهوری از منابع طبیعی با کاستیهای بسیاری روبهرو هستیم که یک نمونهی آن فرسایش خاک است. میزان بهرهوری از آبها نیز کمبودها آشکار است. از 140 میلیارد متر مکعب آب قابل دریافت، بیشترین اندزهی مورد استفاده 92 میلیارد متر مکعب است که همین اندازه نیز راندمان پایین (گاهی تا 30 درصد) را دارد. همهی اینها و نمونههای دیگر، بایستگی بهرهوری بیشتر را روشن میسازد.
روزی برای اندیشیدن به بهرهوری بیشتر
روز جهانی بهرهوری ما را در پیش گرفتن چند کار بایسته برمیانگیزد: شناخت باریکبینانهی آنچه میخواهیم؛ بهره جستن از امکاناتی که در زمان و هزینهی ما صرفهجویی کند؛ جایگزین کردن راههای بهتر با راههایی که پاسخگو نیستند؛ ارزیابی عملکرد خود و جلوگیری از هدر رفت زمان. چنین برنامهریزیای جهانی بهتر برای مردمان کرهی خاکی ما خواهد ساخت و زندگیای بهرهورانهتر ارمغان انسان خواهد کرد!
