انسان در جهان هیاهوگر کنونی به دنبال هر بهانهای است که یادآور ارزشهای فراموش شده یا کمرنگ شدهی زندگی باشد. یکی از آن ارزشها «زمان» است. زمان سرمایهی بیبازگشتی است که گاه با فراموشکاری هدر میدهیم. روز جهانی «ساعت مچی» (19 ژوئن- 29 خورداد) پافشاری بر این نکته است که: باید زمان را دریافت!
در میان تمدنهای کهن ایران، مصر، بابل، سومر و یونان، «زمان» و سنجش و مفهوم آن مسالهای مهم و بحثبرانگیز بوده است. آنها حتا کوششهایی برای اندازهگیری زمان انجام میدادند. سپستر با ساخت ساعتهای آفتابی، شمعی، شنی و آبی، پیگیرانه برای ساخت ابزاری زمانسنج گامهای بلندی برداشتند. اما ساعت به شکل امروزی دیرینگی کمتری از شناخت انسان از زمان و فاصلههای زمانی دارد.
ساخت ساعت مچی
اندکی بیش از 500 سال از اختراع ساعت مچی میگذرد. در سال 1524 میلادی بود که ساعتی در آلمان و به دست مخترعی به نام پیتر هنلین ساخته شد. این ساعت ویژهی بانوان بود و برای آراستگی به لباس آویزان میشد. مردها ساعتهای کوچک جیبی داشتند و به شیوهی خودنمایانهای زنجیر آن را در بیرون جیب کت یا جلیقهی خود آویزان میکردند. در سدههای دیگر ساعتهای کوچکی ساخته شد که آن را به مچ میبستند و به همین نام (ساعت مچی) آوازه یافت.
ساعت مچی را در آغاز از استیل میساختند تا سبک باشد و سپس از آلیاژ برنج بهره گرفتند. این ساعت چنان در آراستگی زنان و مردان اثرگذار دانسته میشد که در تزیین آن بسیار میکوشیدند. از اینرو بستن ساعت مچی کاری اشرافی شناخته میشد.
با آغاز جنگ جهانی دوم، مسالهی زمان و شتاب در کارهای جنگ ارزش بسیار یافت. در این زمان بود که ساعتهای کوچکی ساخته شد که به مچ بسته میشد و دو دست را آزاد میگذاشت. بیشتر این ساعتها کاربرد نظامی داشتند. این برهه را باید سرآغاز ساخت ساعت مچی در جهان دانست.
اکنون از آن ساعتهایی که در سدهی شانزدهم میلادی ساخته شدهاند، نمونهای در دست نیست. دیرینهترین ساعت مچی که در موزهها نگهداری میشود از آن ِ همسر ناپلئون بناپارت فرانسوی است که در سال 1806 میلادی به او پیشکش شده بود.
ساعت در ایران
ایرانیان در کار آبیاری از ساعتی بهره میبردند که به آن «پنگان» گفته میشد. پنگان دیرینگی زمانی بسیاری دارد. نشانههای تاریخی نیز گواه آن است که در تخت جمشید ساختمانها بهگونهای ساخته شدهاند که زمان ِ کمابیشی (:تقریبی) را نشان میدهد. در زمان ساسانیان نیز ابزارهایی ساخته شده بود که حرکت ستارگان و خورشید را بازسازی میکرد و سپری شدن زمان را نشان میداد. در سدههای پس از آن، ساعتهایی مکانیکی در ایران ساخته شد. اما ساعت مچی برای نخستینبار در پایان سدهی نوزدهم و آغاز سدهی بیستم میلادی به ایران آورده شد. ایرانیان این ساعتها را گونهای مُد برای آراستن خود میدانستند و برای آن اهمیتی بیش از سنجش زمان میشناختند! در دهههای 30 و 40 خورشیدی شمار ساعتهای مچیای که به ایران آورده میشد، رو به فزونی بسیار گذاشت. به هر روی، با گذشت زمان و پیشرفت تکنولوژی، ساعتهای مچی نوآورانهای بسیاری تولید شد و در ایران به بازار آمد.
روز جهانی ساعت مچی
هرچند ساعت مچی در هر کجای جهان نمادی برای پیشرفت و توسعه شناخته میشود و اثرهای فرهنگی و اجتماعی بسیاری دارد، اما کاربرد اصلی آن برای سنجش زمان است تا گذر زندگی انسان بیهوده نباشد و هدر نرود. بهراستی هم از دست دادن زمان، از دست دادن فرصتها و بختهای زندگی است. این نکتهای است که در پاسداشت روز ساعت مچی (29 خوردادماه) نهفته است و باید آن را دریافت.
